Кіріспе

Балқан еркектерінің киетін дәстүрлі плиселенген юбка тәрізді киімі – Фустаннелла (түрлі тілдерде жазылуы үшін төмендегі кестеге қараңыз) – Балқан еркектерінің киетін дәстүрлі плиселенген юбка тәрізді киім. Албандықтардың фустанелламен бірге киген дәстүрлі костюмі Осман империясы құрамындағы албандықтардан құралған арнайы әскерлерді анықтады, олардың әскери шеберлігі, әсіресе Осман албан пашалары Али Яниналық пен Мұхаммед Али Мысырлықтың кезінде кеңінен танылды. 18-шы ғасырдың соңы мен 19-шы ғасырдың басында албан жауынгерлері оны Неаполь Корольдігі мен Иония аралдарында киген. 1810-шы жылдары албан жауынгерлік киімі Иония аралдарындағы британдық полкпен ресми түрде қабылданды. 1820-шы жылдары ол филеллинизмнің маңызды визуалды символына айналды және Грекия Тәуелсіздік соғысы кезінде революциялық күрескерлер оны киді. Сол кезде ерлік пен батырлықтың символы ретінде оның атағы Осман империясы бойынша өсіп, Еуропаға тарады. Грекия тәуелсіздік алғаннан кейін фустаннелла және оған қоса жүретін кестеленген жилеттер мен күрмелер жаңадан құрылған грек армиясымен қабылданды. 1835 жылы ол ресми сарайлық киім деп жарияланды және ақырында грек ұлттық киіміне айналды. Ал гректердің албандық киімдері батырлықпен киінгісі келетін халық арасында танымал болды.

Шығу тегі

Терракота мүсін, үстінде фустанелла (ер адамдар киетін плиселенген юбка) киімі болған, қазіргі Албанияның орталық бөлігіндегі Дуррес қаласында табылған. Бұл мүсін біздің заманымыздың 4-шы ғасырына жатады және фустанелланың ерте археологиялық дәлелі болып табылады. Бір гипотеза бойынша, фустанелланы бастапқыда иллирийліктер киген. Кейбір ғалымдар албан/иллириялық килт римдік әскери киімнің түпкілікті үлгісі болған деп санайды. Бұл көзқарас бойынша, римдіктердің орталық және солтүстік-батыс Еуропаның суық климатына кеңірек таралуымен, жылуды сақтау үшін плиселер саны арттырылған; ал фольклоршы Иоанна Папантониеудің пікірінше, фустанелла римдік легиондардың көзімен кельт киімінен пайда болған, бастапқы прототип ретінде қызмет еткен. Басқа ғалымдар фустанелланың ежелгі грек киімдерінен, атап айтқанда хитоннан (немесе киімнен) және хитонийден (немесе қысқа әскери киімнен) шыққандығын болжайды. Бұл гипотеза Афинадағы Акрополь маңындағы ауданда табылған ежелгі мүсінге (б.з.д. 3-шы ғасыр) сілтеме жасайды. Алайда, фустанелланың классикалық Афинадағы ер адамдар киген плиселенген киімдерден немесе хитондардан шыққандығын растайтын ешқандай ежелгі грек киімі сақталмаған. Подея киген адам әдетте батыр немесе акриттік жауынгермен байланысты болған және 12-шы ғасырға жатқан, император Мануил I Комненге (1143–1180 жылдары билеген) тиесілі деп саналатын табылған заттарда кездеседі. Византияның соңғы және Осман империясының алғашқы кезеңдерінде оңтүстік албандар Грекияға және оңтүстік Италияға көшіп, өздерімен бірге әдет-ғұрыптарын, тілдерін және киімдерін, соның ішінде фустанелланы алып келді. 19-шы ғасырда фустанелла Албаниядағы барлық қоныстану аймақтарына тарады және албандық еркектерге тән этникалық киімге айналды. Фустанелламен бірге киетін албандық дәстүрлі киімдері Осман империясы құрамындағы албандық әскерлерді анықтады, олардың әскери шеберлігі, әсіресе Али Паша Янинский мен Мұхаммед Али Египеттік дәуірінде кеңінен танымал болды. 18-шы ғасырдың соңы мен 19-шы ғасырдың басында албандық жауынгерлер Неаполь Корольдігі мен Иония аралдарында фустанелламен бірге дәстүрлі киімдерін киген. Фустанелланы шетелдік ғалымдар мен саяхатшылар албандықтардың әдеттегі киімі деп есептеген, ол көптеген ғасырлар бойы, әсіресе 18-19 ғасырларда албандықтарды киім-кешек тұрғысынан сипаттады. 1805 жылы Уильям Мартин Лик фустанелланы Мореядағы албандық билеушілердің қарулы күштері кигенін және "Албан киімі Мореяда да, Грекияның қалған бөлігінде де күннен-күнге кеңінен таралғанын" хабарлады. 1807 жылы Лик Али Паша Янинскийдің лауазымды тұлғалары, оның ұлдары да албандық дәстүрге сәйкес киінгенін мәлімдеді. 1809-1810 жылдары қазіргі оңтүстік Албания және солтүстік-батыс Грекия аймағында британдық саяхатшы Джон Кэм Хобхаус грек тілінде сөйлейтін аймақтан (Дельвинакиден оңтүстікке қарай) албан тілінде сөйлейтін аймаққа (Гжирокастер және оның айналасына) саяхаттағанда, тілдерден басқа киімнің де өзгергенін байқады. 19-шы ғасырдың басында аймақтағы басқа британдық саяхатшылар албан киімін байқады, әсіресе 1809 жылы Лорд Байрон оны "ұзын, ақ кильттен, алтынмен өрнектелген плащтан, қызыл барқыттан жасалған алтынмен тігілген жакеттен және белбеуден, күміспен әшекейленген мылтықтар мен қанжарлардан тұратын әлемдегі ең сәнді киім" деп сипаттады. Албандық киімдері белгілермен безендірілген ресми киім емес, аймақтық ерекшеліктерге немесе киген адамның жеке талғамына байланысты аз-кем өзгешеліктері бар дәстүрлі киімдер болды. Байронның сипаттауынан кейін, ол сол кездегі ең ықпалды филелен болды, албандық дәстүрлі жауынгерлік киім 1820 жылдары грек революциясының клепт және арматол жауынгерлерінің кең таралған романтикалық бейнесінде пайда болған филелендіктің басты визуалды символына айналды. Фустанелламен бірге киетін албандық дәстүрлі киімдері Балқан халықтары арасында кеңінен танымал болды және көптеген басқа халықтар да оны үлгі етті. Оның гректер және тіпті түріктер сияқты көрші халықтар арасында таралуы сол кездегі тарихшылармен құжатталған. 1848-1849 жылдары британдық суретші Эдвард Лир қазіргі Албания аймағында саяхаттап жүргенде, фустанелла албандықтар үшін ұлттық киім екенін байқады. 19-шы ғасырдың ортасында оңтүстік Албанияға келген басқа суретшілер, мысалы Генри Кук және Джордж де ла Пуаре Бересфорд, албандықтардың дәстүрлі киімдерімен фустанелламен пейзаждарды бейнеледі. 19-шы ғасырда Албанияның солтүстігіндегі Малесор аймағының (Келменд, Бериша, Шала және Хоти тайпалары) еркектерге арналған тығыз киілетін тирқ шалбардың үстінен фустанелла киіліп, киімнің бір бөлігі болды. 1920 жылдары фустанелла Тоск халқы арасында сәннен шығып, жергілікті тікпешілер тіккен батыстық киімдерге алмастырылды. Албандық фустанелла шамамен алты жүз плиседен тұрады немесе әдетте орташа саны болады. Ол ауылдық шаруалар тоқыған, тығыз матадан жасалған. Әдетте, оны қарулы күштер (албан тілінде трима) жасаған. Фустанелламен бірге киетін албандық киімнің жакетінің қолтығы бос, қолдың өтуіне мүмкіндік береді, ал иықтың жоғарғы бөлігіне ғана тігілген жеңдер артқа лақтырылады. Бүгінгі күні оңтүстік Албаниядағы грек халқының арасында Дропулл және Тепелен аймақтарында фустанелланың үстінен қалың ақ жүннен тігілген жеңсіз сығуни киімі киіледі.

Болгария

Албандық дәстүрлі жауынгерлік киім, фустанелла болгарлар арасында 1820 жылдардағы Грек Тәуелсіздік соғысының революционерлері кигеннен кейін шамамен екі онжылдықтан кейін тарады, сол кезде оның ерлік пен батырлықтың символы ретіндегі даңқы аймақ бойынша кеңейді. Албандық-грек киімі, әсіресе, тәуелсіздік күресіне тікелей қатыспаса да, ерлік позда суретке түскісі келген жас жігіттердің арасында танымал болды.

Мысыр

Мехмед Әли әулетінің алғашқы билігі кезінде Ніл жағасында қоныстанған албан күзетшілері мен яничар әскерлері өзінің осал мінезімен, қару-жарағымен және киімдерімен, әсіресе әдеттегі ақ фустаннеллаларының жиырылған қатпарларымен көзге түсті. Бұл киімдер Жан Леон Жеромнің суреттерінде маңызды рөл атқарды. Мысырдағы албандық еріктілер мен атты жаяу әскерлер арнауттар деп аталды және олар Мысыр армиясында, әсіресе тау шайқастарындағы сарапшылығы, қарауылдық және күзетшілер бөлімдеріндегі дәстүрлі рөлі үшін жоғары бағаланды. Олардың киімдері туралы замандас пікірлерінде фустаннелла "көп қабатты ақ мата" және "белінен тізеге дейін сансыз қатпарлармен төгілген, өте үлкен ақ зығыр шапан" деп сипатталған. 1930 жылдары фустаннелла Мысырдағы албан күзетшілерін мінездеуді жалғастырды, бұл туралы Мысыр ғалымы Магди Вахба Каирдегі дүкендер маңында куә болды.

Грекия

Кейбіреулер бұл киімді гректер XII ғасырда да қолданған деп болжайды. Грекия, Кипр және Херсонес қалаларынан табылған Византия керамикасының сынықтарында жауынгерлер қару-жарақпен және ауыр плисселенген фустаннелла киіп бейнеленген. Бұл сондай-ақ XII ғасырдағы ортағасырлық грек акритикалық әндерімен расталады; XI ғасырдағы әндердің жарықтандырылған қолжазбалары кейінгі бейнелердің прототиптері ретінде қызмет еткен деген болжам бар. Ол көбінесе садақ, қылыш немесе шайқас балтасымен бірге тағылған, ал үстінен буынды корсет немесе тізбекті қару-жарақ киілетін. Оңтүстік албандар қазіргі Грекия аумақтарына көшіп келген кезде, фустаннелламен бірге дәстүрлі киімдерін әкелді, ол аймақта қоныстанғаннан кейін Грекияның ұлттық киімінің бір бөлігіне айналды. Албандық жауынгер киімі фустаннелламен қарулы ереуілшілер – клепттер мен арматолалар – арасында революцияға дейінгі кезеңде таралды және грек Тәуелсіздік соғысы кезінде революциялық жауынгерлер киді. XIX ғасырдың басында бұл киім грек халқы арасында танымалдылығын арттырды. Тәуелсіздік алғаннан кейінгі Грекия дәуірінде грек қоғамының қала тұрғындары сияқты бөлігі түрік стиліндегі киімдерін тастап, жаңа грек демократиясымен ынтымақты білдіретін фустаннелланы қабылдады. Филеллендердің фустаннеллаға деген құлшынысы оның албандық шығу тегі туралы білімге қарамастан сақталды. Фустаннелламен бірге албан стиліндегі костюмді Ион аралдарында албан жауынгерлері қолданды, бастапқыда 1799 жылы ресейліктер ұйымдастырған албандық жасақ құрамында, ал 1807 жылы Ион аралдарын қайтарып алғаннан кейін француздарға берілді. 1807 жылдың 12 қазанында Наполеон Иония аралдарына көшіп келген шамамен 3000 албанды жалдауға рұқсат берді, олардың көпшілігі албан жағалауынан қашып келген босқындар еді. 1807 жылдың 12 желтоқсанында олар албан полкі ретінде ұйымдастырылды. Жергілікті гректер, итальяндықтар және далматиндар да қосымша жалданып алынды, алайда полк өзінің ресми құрамына – 3254 адамға – ешқашан жетпеді. [[Файл:Ричард Черч Йорк герцогының грек жеңіл жаяу әскері 1813 Денис Дайтон. jpg|thumb|200px|Ричард Черч, британдық армияның 1-ші грек жеңіл жаяу әскері полкінің алғашқы командирі, 1813 жылы албандық дәстүрлі жауынгер киіміне және драгун шлеміне негіделген полк формасын киген.]] Аромандықтар, Грекия аумағында тұратын латын тілінде сөйлейтін халық, аймаққа байланысты фустаннелла немесе шалбар киетін. 1868 жылы құрылған Грекия президентінің күзетшілерінің ер адамдары ресми киімдерінің бір бөлігі ретінде фустаннелла киеді. XIX ғасырдың соңында Грекияда фустаннелланың танымалдылығы батыс стиліндегі киімдердің пайда болуымен төмендеді. Бұл жанр Грекияның ауылдық жерлерін бейнелеуге баса назар аударды және ауылдық және қалалық Грекия арасындағы айырмашылықтарды көрсетуге бағытталды. Жалпы алғанда, ол грек ауылының идеалдастырылған бейнесін ұсынды, онда фустаннелла типтік бейне болды. Қазіргі Грецияда бұл киім өткен дәуірдің қалдығы ретінде қарастырылады, ал жас ұрпақтың көпшілігі онымен өзін байланыстырмайды. Гректің фустаннелласы албандық фустаннелладан плисселерінің санымен ерекшеленеді. Мысалы, Аттика және Беотия аудандарында киілетін «Кейіктің шапаны» грек фустаннелласының ерекше түрі болды, ол 200 плисседен тұрды; қалыңдық оны күйеуіне (егер киімге қол жеткізе алса) той сыйлығы ретінде сатып алатын. Фустаннелла иелеки (болеро), мендани (жилет) және фермели (қолсыз пальто) киімдерімен бірге тағылады. Арматолои мен клепттер қаруларын салған селахи (күн белбеу), алтын немесе күміс өрнекпен әсемделген, фустаннелланың үстінен белге тағылады. XVIII ғасырдың басында және XIX ғасырдың басында юбкалар тізеден төменге дейін түсетін, ал киімнің шеті гамақтармен жиналып, аяқ киімге тығылып, «жиырылған» эффектісін жасады. Кейін, Бавария регенттігі кезінде, юбкалар тізеден жоғары тоқтаған, толқынға ұқсас шалбар жасау үшін қысқартылды; бұл киім шлангпен немесе сәндік аяқ киіммен киілетін. Бұл Евзондар, грек армиясының жеңіл тау әскерлері киетін киім. Бүгінде оны президенттік гвардия салтанатты киімдері ретінде киеді.

Молдова және Валахия

Басты сурет: Бегзаде Григоре Г. Ғыка 1845 жылы дәстүрлі костюм киген албандық қауіпсіздік күзетшісімен бірге. 18-шы және 19-шы ғасырларда көптеген шетелдік саяхатшылар Молдова мен Валахия князьдық сарайларының күзетшілері албандық фустанелла кигенін жазды.

Америка Құрама Штаттары

Америка Құрама Штаттарында фустаннелла албан және грек халқымен байланыстырылады. Оны ел бойынша албан және грек халықтық фестивальдері мен шерулерде жиі кездестіруге болады.

Атауы

Fustanella сөзі итальяндық fustagno "fustian" және ella (кішіртпе) сөздерінен шыққан, одан ең алғашқы fustanella тігілген матаның аты келген. Бұл сөздің түбі орта ғасырлық латын тіліндегі fūstāneum сөзіне жетеді, бұл, мүмкін, fustis – "ағаш таяқ" сөзінің кішіртпе түрі. Кейбір авторлар бұл сөзді грек тіліндегі xylino (ξύλινο) сөзінен ауысқан нұсқа деп санайды, ол сөзбе-сөз "ағаш", яғни "мақта" дегенді білдіреді. Тағы да біреулер оның Каир маңындағы Fostat қаласынан шыққандығын айтады, онда мата тоқылатын. Бұл киім басқа да аттармен белгілі: цзамика/чамика, ол албандық Chams тайпасының этнонимімен байланысты, және клептики, ол klephts деп аталатын қарақшылармен байланысты.