Кіріспе

VIII ғасырдағы жарықтандырылған қолжазба

"Годескальк евангелистік", "Годескальк сакраментари", "Годескальк евангелиесі" немесе "Годескальк евангелиелік лекция" (Париж, BNF. acquisitions nouvelles lat.1203) – франк жазушысы Годескальк жасаған латын тіліндегі жарықтандырылған қолжазба. Оны Каролинг патшасы Карл Ұлы және оның әйелі Гилдегард 781 жылдың 7 қазанында тапсырыс беріп, 783 жылдың 30 сәуірінде аяқтады. Евангелист – Аахендегі Карл Ұлының сарай мектебіндегі скрипторийде жасалған ең ерте белгілі қолжазба. Бұл қолжазба Карл Ұлының Италияға жасаған жорығын, Папа Адриан I-мен болған кездесуін және оның ұлы Пепиннің қабылданған дінін еске алу мақсатымен жасалды. Годескалькке авторлық құқықтың берілуі және Карл Ұлының жорығының толық мәліметтері қолжазбаның арнау өлеңінде қамтылған.

Сипаттама

Каролингтік қайта өрлеу дәуірінің туындысы болған қолжазба – каролингтік жарықтандыру стилінің ең алғашқы үлгісі. Бұл стиль безендірудегі натуралистік мотивтермен және аралдық ағылшын-саксон/ирландтық, ерте христиандық (кейінгі классикалық) және византиялық стильдердің үйлесімімен ерекшеленеді. Әрбір Ілгі хабардың кіріспе бетіндегі әшекейлік мотивтер, негізінен, гиберно-саксондық текті өрілістерге сүйенеді. Евангелистер мен Мәсіхтің суреттері византиялық үлгілерге, мысалы, Равеннадағы Сан-Витале мозаикаларына негізделген. Суретші кейіпкерлердің көлемділігін көрсету үшін табиғи иллюзионистік техникаларды қолданды және кейіпкерлерге көлеңке беру үшін жарық пен қараңғы түстерді күрделі түрде пайдаланды. Каролингтік жарықтандыру стилі – қазіргі кіші әріптерге арқау болған каролингтік кіші әріптерді тұрақты түрде қолданған алғашқы стиль. Годескальк Евангелисті Дагульф Псалтырымен бірдей стильде жарықтандырылған. Екі қолжазба да "Ада мектебі" немесе Карл Ұлының сарай мектебі деп белгілі жұмыстар тобына жатады.

Мазмұны

"Godescalc Evangelistary" дұғалық қызметтердің жоспарларын көрсетеді және литургиялық жыл бойына миссада оқуға арналған Евангелиядан үзінділерді қамтиды. "Годескальк евангелистің" мазмұны Шарль Ұлының жаңа мәдениет құру емес, бұрынғы мәдениетті жаңарту ниетін еске салады. Уақыт өте келе түсініксіз болып қалған мәтіндерді оңай түсіну үшін Зәбур кітабы, Евангелия және басқа да еңбектерді түзетуге ұмтылыс жасалды. "Годескальк евангелисті" алтын және күміс сиямен қызғылт түсті парққа унциал әріптерімен жазылған, бірақ арнау Каролинг шағын әріптерімен жазылған. Кодекс алты кішкентай суретпен безендірілген. Бірінші төртеуі – Евангелия авторларының портреттері. Бесіншісі – Ұлылықтағы Иса (Мәсіх). Алтыншы сурет – Өмір қайнар көзі, немесе fons vitae.

Төрт ізгі хабарды жазғандар

Басқа да жақсы жаңалықтар кітабы сияқты, "Годескальк" евангелистік кітабында төрт Евангелисттің суреттері бар. Евангелисттердің саны шамамен 200 жылы Ириней, Галиядағы Лион епископы төрт жақсы жаңалықты – Матай, Марқ, Лұқа және Жоханды канондық жақсы жаңалықтар деп белгілеген кезде анықталды. Төрт Евангелисттің баяндамалары «бірдей, доктриналық тұрғыдан дұрыс оқиғаны» айтады делінген. Олардың барлығы миниатюраларда өздерінің сәйкес белгілерімен бейнеленген. Әрбір суретте Евангелисттің бірі қалам мен кітаппен бейнеленген. Бұл Құдайдың күшінің символы болып табылады және діни хабарламаға ғылыми контекст береді. Осы бейнелеу арқылы миниатюралар білімнің жоғары құндылығын көрсетеді, оны Шарль Ұлы білім беруді реформалау науқаны арқылы жеткізуді көздеген. Бұдан әрі, төрт Евангелисттің барлығы да кітаптарынан көздерін жоғары көтеріп, қарап тұр. Бұл – шабытты білдіретін «иконографиялық мотив». Бұл мотив Годескальк суреттерін 774 жылы Ломбардтар патшалығын басып алу арқылы алынған Ломбардтың сәнді өнерінің соңғы үлгісі – Эгино кодексімен байланыстырады.

Мәсіхтің салтанатты ұлылығы

Мәсіхтің Ұлылықпен бейнеленген кішкентай суреті жас Иса Мәсіхті сол қолында кітап ұстап, оң қолымен құдайылық нышанын жасайды. Мәсіхтің артындағы алтын жазулар, Мәсіхтің өмірі туралы айтылған Евангелие мәтінімен тығыз байланысты, онда да осы сөздер кездеседі. "Мәсіхтің Ұлылығы" суреті, Римдегі Латеран базиликасында сақталған "Ахеропита" деп аталатын танымал суреттің негізінде жасалған болуы мүмкін. Осы Латеранда Папа Адриан I Карл Ұлының ұлы Пепинге крещение рәсімін өткізген. Сурет формасы жағынан иық пен жамбас аралығында созылған. Бұл, Санта-Мариядағы (705-707 жылдары Папа Иоанн VII үшін жасалған) Королева (немесе Көктемнің Королевасы) ретінде таж киген Құдай анасының иконасының стилінен әсерленген болуы мүмкін. Жас Мәсіхтің дөңгелек беті мен үлкен көздері, Синай тауындағы Құдай анасының бейнесін еске түсіреді.

Мәсіхтің салтанатты ұлылығындағы Иоанн Евангелист

Иоаннға ерекше мәртебе берілген, негізінен оның портреті Мәсіхтің құдіретті бейнесімен бір бетке орналасқандықтан (сол жақта Жақия Евангелистің портреті, ал оң жақта Мәсіхтің құдіретті бейнесі). Екі сурет айқын контраст көрсетеді. Иса жұмсақ төсекте отыр, ал Жақия тақ сияқты орындықта отыр. Тақ дәстүрлі түрде төрт Евангелисттің бейнесі ретінде қарастырылады, бірақ бұл суреттерде тағы бір мағыналық деңгей бар. Тақ сонымен қатар Ұлы Карлдың да бейнесін көрсетеді. Осылайша, Иса Мәсіхтің бейнесіне қарама-қарсы тақта отырған Жақия – шіркеу үстінен билік ететін императорлық биліктің көрінісі. Жақияға сияға малып жатқан қалам мен жазу үшін беттер ұсынылған. Мәсіх тек жабық кітапты кеудесіне қысып ұстап тұр. Бұл Мәсіхтің өмірінде оның өзіндік шығармашылық үлесі шамалы болғанын және Евангелисттер жазған хабарды жеткізумен айналысқанын көрсетеді.

Өмірдің қайнар көзі, fons vitae

Өмір қайнар көзінің суреті Годескальк Евангелистінен гөрі әлдеқайда ертерек пайда болған. Алғашқы мысалдар шығыс қолжазбаларында кездеседі, онда фонс вите «мәңгілік өмірдің көзі» ретінде Ізгі хабарлардың символы болған. Евангелистіде мағынасы өзгертілген, сондай-ақ орналасуы мен тақырыбының арқасында, бұл миниатюра Мәсіхтің өмірдің қайнар көзі ретінде тууы туралы хабарлайды. Өмір қайнар көзі Евангелистіде толық бетті алып жатыр және Мәсіх бақта бейнеленген бетке орналасқан. Миниатюрада айқышпен жабылған киелі орын бейнеленген. Киелі орынның конус тәрізді шатыры бар дөңгелек пішіні Рабула Евангелиясындағы Крест суретіндегі Киелі Сепулькрге сілтеме жасайды. Бұл киелі орын Римдегі Латеран шіркеуінің баптистериясының көркем бейнесі болып табылады. Құстар мен өсімдіктердің көктегі суреті төрт Ізгі хабарды еске түсіретін «жәннаттағы төрт өзеннің бастауы» ретінде су көзін пайдаланады. Тауыс – өлімсіздіктің символы, ал олардың төңірегіндегі құстар – су құстары. Шығыс діни түсіндірмелерінде су құстары «адамды балыққа аулайтын» елшілердің символы ретінде танылады, олар Мәсіхтің келуі туралы болжам жасаған Ескі өсиеттің пайғамбарларын бейнелейтін әтештерге қарайды. Елік – серке, бұл жануар дәстүрлі түрде 42-забурдың 1-тарауындағы (төменде Король Джеймс нұсқасынан келтірілген) шомылу рәсімімен байланысты. Ол құтқарылуға шөлдеген адамзатты бейнелейді. «Сиыр су арналарын іздейтіндей, мен де сені іздеймін, құдайым». Өмір қайнар көзінің бетіне қарсы Рождестволық сергек күтудің алғашқы беті орналасқан. Бір-біріне қарама-қарсы қойылған Өмір қайнар көзі түрлі-түсті суреттерді ұсынады, ал Рождестволық сергек күтудің перископының сызықтары күміс (қазір қара тотыққан) және алтын әріптердің әдемі суретін қызғылт түсті фонда ұсынады, онда In illo tempore (Матфей 1:18-21) деп жазылған. Алтын әріптер мен алтын сөздер алтын патшалықтың уәдесін білдіреді. Орта ғасырларда алтын сияқты құнды заттар Құдайдың сыйы деп есептелген. Годескальк мәңгілік өмірді бейнелеу үшін өлеңінде алтын әріптерді қолданады. Өмір қайнар көзінің суреті және беттегі алтын жазу Каролингтер патшалығында мәңгілік өмір туралы түсініктерді көрсетеді.

Мақсаты

Годескальк евангелистігі Шарль Ұлының білім беру және шіркеу реформаларының маңызды бөлігі болды. Бұл қолжазба Каролингтер мемлекетінде тілді стандартизациялауға жасалған алғашқы тытырған әрекет еді, және Меровингтер жазуының орнына келген бұл мәдени жетістік ұзаққа созылды. Каролингтердің кішкентай әріптері соншалықты сәтті болды ki, 800 жылдан кейін Францияның көп бөлігі жаңа жазу әдісін қабылдады. Евангелистің аты Годескальк есімімен байланысты болғанымен, оның жасалуына жазушылар, редакторлар, Годескальктің өзі (ақын және көшіруші), пергамент жасаушылар, суретші, бояушы және кітап мұқабасын жасаушылардың барлығы қатысты. Годескальк Каролингтер дәуірінде әсем безендірілген Киелі кітаптарды жазу дәстүрін қалыптастырды. Оның Евангелистігі – тапсырыс беруші монархтың тілегіне сай келетін, зәулім әшекейленген туынды болды. Евангелистің ұсынғаны – Каролингтер дәуірінің суретшілері мен жазушыларына жаңа балама ғана емес, сонымен қатар бүгінгі күнге дейін қолданылып келе жатқан жазу түрі болды.