Кіріспе

Шри-Ланканың Шығыс провинциясының астанасы, Шри-Ланка қаласы.

Баттикалоа (, Maṭṭakkaḷappu; , Maḍakalapuwa) – Шри-Ланканың Шығыс провинциясының ірі қаласы және бұрынғы астанасы. Бұл Баттикалоа ауданының әкімшілік орталығы. Қала Шри-Ланканың Шығыс университетінің орналасқан жері және маңызды сауда орталығы болып табылады. Ол шығыс жағалауда, Тринкомалиден оңтүстікке қарай, аралда орналасқан. Пасикуда – жағажайлары мен жыл бойы жылы, көлденең жатқан, шалшық сулы лагуналары бар солтүстік-батыста орналасқан танымал туристік мекенжай.

Этимология

Батикалоа атауы португал тілінен келген. Аймақтың түпнұсқа атауы тамил тілінде "Матаккалаппу" (аудармасы: лайлы батпақ). "Маттакаллаппу Манмиям" (மட்டக்களப்பு மான்மியம்) бойынша, "Маттаккалаппу" сөзі "маттам" (மட்டம்) сөзінен туындаған "Матту" (மட்டு) сөзінен және "Калаппу" географиялық атауынан тұрады, "Матту" сөзі "жазық" дегенді білдіреді. Мукува тайпасы бұл жерді "Калаппу Маттам", яғни лагунаның шекарасы деп атаған, кейін ол "Матта Каллаппу", яғни "Жазық лагуна" болып өзгерген. Сонымен қатар, Батикалоа "Ән салатын балықтардың елі" деген лақап атымен де белгілі, себебі Каллади көпіріне жақын Батикалоа лагунасында балықтарға немесе су жануарларына тән музыкалық дыбыстар естіледі. BBC Radio 4 Батикалоа лагунасындағы осы құпия дыбысты жазған. Бұл дыбыс 1960 жылдары Шри-Ланка радио хабар тарату корпорациясы арқылы, католик дін қызметкері әке Лэнгтің көмегімен таратылды.

География

Баттикалоа Шри-Ланканың шығыс жағалауында, Үнді мұхитымен шектесетін тегіс жағалаулық жазықта орналасқан және Шри-Ланканың шығыс бөлігінің орталық бөлігін құрайды. Баттикалоа ауданында үш лагуна бар: Баттикалоа лагунасы, Валайченай лагунасы және Вакари (Паниччанкерни) лагунасы. Олардың ішіндегі ең ірісі – Баттикалоа лагунасы, ол солтүстіктегі Панкудавелиден оңтүстіктегі Кальмунайға дейін созылып, ауданы шамамен 1,5 км² құрайды. Баттикалоа лагунасында Пулиаянтхеву, Буффалоа аралы және Боун аралы сияқты бірнеше арал бар. Лагуна мен аралдарды байланыстыратын көптеген көпірлер салынған. Пулиаянтхеву қаланың орталық бөлігі болып табылады. Ең үлкен көпір – Калладыда орналасқан Леди Мэннинг көпірі, ол ауданның оңтүстік бөлігінен қалаға басты жол. Бұл көпір толық ай күні Каллади лагунасында естілетін, музыкалық дыбыстар деп есептелген «әнші балықтармен» да мәшһүр. Ата Ланг есімді дін қызметкері осы музыкалық әуенді жазып алып, 1960 жылдары (Шри-Ланка радио хабарларын тарату корпорациясы) арқылы таратыпты.

Баттикалоа жағажайлары құмды және қаланың жағалау бойында орналасқан, сондай-ақ көршілес аймақтарға дейін созылады. Олардың ішінде Каллади, Пасикуда және Калкуда жағажайлары бар. Пасикуда – мұхиттан қорғалған шығанақ, жағалаудан бірнеше метрге созылған тегіс, құмды төбелі жер.

Климат

Баттикалоада Кёппен климаттық жіктелімі бойынша тропикалық ылғалды және құрғақ климат (As) бар, сондай-ақ ол жалпы "құрғақ муссондық климат" деп аталады. Баттикалоаның климаты жыл бойы жылы немесе ыстық болады. Наурыз бен мамыр айлары аралығында, жылдың ең ыстық кезінде, ең жоғары температура шамамен 32 градус Цельсий (88 градус Фаренгейт) құрайды. Қарашадан ақпанға дейінгі муссондық маусымда ауыр жаңбырлар тіркеледі, орташа температурасы . Баттикалоадағы жылдық орташа жауын-шашын мөлшері .

Ерте тарих

Маттакаллаппу Манмиям (மட்டக்களப்பு மான்மியம்) Мукува немесе Муткухар осы жерге көшіп келген алғашқы адамдар ретінде танымал және түрлі аймақтарда жеті ауылды салған. Олар Үндістаннан халқын көшіріп әкеліп, Мукува патшалығын құрды. Баттикалоадағы ауылдар мен қалалардың аттары әлі де ежелгі батикалоа тұрғындарының тарихи дәлелдерін сақтайды. Муткухарлар тұзды су арқылы келіп, саяхатының соңына – лагунаның төңірегіндегі ормандарға жеткенде, олар осы жерге "Калпу Маттам" деген ат берді, яғни "лагуна шекарасы" деген мағынаны білдіреді. Кейіннен бұл жер "Матта Каллаппу" деп аталды, бұл Мукуваның саяхатының аяқталуын және судың тыныш екенін көрсетеді.

Мукува соғыстары

Мукува – ежелгі Тамил елінің жағалау аймағындағы қауым. Олардың тегі әртүрлі, тарихтың әр кезеңінде көшіп келген. Мукувалар Путталам аймағында соғыс жүргізіп, сондай-ақ батыс жағалауға қоныстанды. Сурьявамса әулетінен шыққан сингал патшалары Мукуваларды жалдамалы әскер ретінде пайдаланды. Олар Бирма сияқты басқа елдермен де соғысқан. Гаджабаху, Паракрамабаху, Виджаябаху – Шри-Ланканы қорғау үшін Чера сарбаздарын жалдаған осы Сурьявамса патшаларының арасында болды. Гаджабаху I Черан Ченкуттуванмен дос болды және оның есімі Силаппадикарамдағы ұлы джайни эпосында, сондай-ақ Махавамсада да кездеседі. Анурадхапура қираған кезде астана Анурадхапурадан Полоннаруваға көшірілді. Полоннарува қирағаннан кейін астана Коттеге, одан кейін Кандиге көшірілді. Анурадхапураны Раджараджа Чола жойды және ол Полоннаруваны да құрды. Полоннарувада бірнеше индуист ғибадатханалары болғанымен, ол Ангкор-Ватқа тең келген әдемі буддалық архитектураға толы ұлы буддалық қала болды.

Калинга Маға

Өзгерістің катализаторы ретінде Калинга Магха Шри-Ланка тарихындағы ең маңызды билеушілердің бірі саналады. Оның басып кіруі аралдағы жергілікті биліктің ортасы болған Раджарата патшалығының соңғы, апатты құлауын білдіреді. Ежелгі патшалардың ұлы қалалары жоғалып, орманның ішіне сіңіп кетті және 19 ғасырға дейін қайта ашылмады. Одан кейін жергілікті билік Шри-Ланканың оңтүстігі мен орталығындағы патшалықтардың үздіксіз өзгеретін жиынтығына көшті. Солтүстік аймақ, бұл аралықта, ақырында Жаффна Корольдігіне айналды, ол 1619 жылы португалдық отаршылдыққа бағынды. Калинга Магханың геосаяси ықпалы Кулавамса тілінің өзгеруінде де көрінеді. Шри-Ланканың дәстүрлі бөліністері – Раджарата, Дхаккинадеса және Рухуна – ең алдымен атауларын өзгертті (Раджарата Патитадеса, Дхаккинадеса Майарата болады), содан кейін толығымен қолданыстан шықты. Олардың мұрагер патшалықтары географиялық тұрғыдан кішірек болды және Япахуа немесе Гампола сияқты берік қамал-астаналарға негізделді; олар Ситавака сияқты аз ғасырлар бойы ғана өмір сүрді.

Жаффна княздігі

Рохана патшалығының құлдырауы мен Полоннаруваның жеңілісі, Чола билігінің күшеюімен бірге, яғни шамамен 13-шы ғасырдан бастап, бұл аймақтар дауылды болып кетті. Көптеген суару жүйелері (көлдер және т.б., олар бүгінге дейін сақталған) безгекке ұя болды (Сри-Ланка тарихына қараңыз). Осы аралықта, шығыс жағалау аймағы безгекке аз шалдықты және қоныстану басталды. Осылайша, шамамен 6-шы ғасырдан бері Анурадхапура дәуірінен бастап жағалауға қоныстанған теңізшілер гүлдене бастады. Орманды Веддха халқы басып алып, Кандидің Сингал патшаларымен "қандас туыс" екендіктерін мәлімдеді. Паракрамабаху II-нің тәж кию рәсімі 1236 жылы өтті. Ол Полоннаруваны тамилдерден қайтарып алуға күш салды және 1244 жылға қарай осы мақсатына жетті. Осы орайда екі патша есімдері аталады: Қалинга Маға және Жая Баху, олардың билігі қырық жылға созылған, бұл, әдетте, Сахаса Малладан кейінгі әскери билік кезінен бастап есептеледі. Заманауи жылнамаларда айтылғандай, "тамил соғысы" мен "Малала соғысы" екі патшаның елдің әртүрлі бөліктерін басқарғанын көрсетеді. Патшаның билігінің он бірінші жылында (1244/5) Тамбралингадан келген явалық Чандрабхану (Джавака) Ланкаға шабуыл жасады, оның әскері үрлемелі құбырлармен және уланған жебелермен қаруланған еді: ол теңіз қарақшысы болған болуы мүмкін, және кері шегінгенімен, кейін аралға қайта оралды. Қалған билік кезеңін, заманауи жазбаларға сәйкес, ізгі амалдарға жұмсады; патша дін қызметкерлерін реформалау үшін жиын өткізді, олардың тәртібі тамил шапқыншылығы кезінде әлсіреген еді. Жылнамаларда 1254 және 1256 жылдар аралығында болған Пандия шапқыншылығы туралы ештеңе айтылмаған, оның барысында Ланка патшаларының бірі қаза тауып, екіншісі салық төлеуге мәжбүр болды. Осыдан Паракрамабаху II аралдың солтүстігін ешқашан қайтарып алмағаны, оны оның атақты әріксіз бабасы иеленгені анық көрінеді.

Баттикалоа княздігі

Ланка ұзақ уақыт бойы әр түрлі билеушілердің конфедерациясы болды және әртүрлі княздер әртүрлі провинцияларды басқарып, бір-біріне көмектесіп, сонымен бірге бір-біріне қарсы қастандық жасады. Португалиялық отарлаушылар Коттеді бөліп билеген кезде Канди және Джаффна патшалықтары Португалияға қарсы күресу үшін конфедерация құруға мәжбүр болды. Бірлескен стратегия ретінде олар Нидерландыға жаһандық еркін сауда жасау және португалдардан құтылу туралы ұсыныс жасады. Капе Комориннен голланд адмиралы Йорис ван Шпилберген өзінің бағытын Пойнт-де-Галлеге қарай бұрды; бірақ ол онда немесе португалдар нығайтқан басқа да жерлерде қонбай, аралдың оңтүстік жағалауын айналып өтіп, Баттикалоаға бет алды, онда 1602 жылдың 31 мамырында жақтады. Ол өлке басшысы тұратын Баттикалоа қаласы шамамен 5 шақырым (3 миль) іш жақта екенін біліп, оған сауда жасау туралы ұсыныс жасаған елшісін жіберді. Осы уақытта кемеге келген бірнеше тамильдерден бұрыш пен даршынның көп екенін естіді, бірақ оны жергілікті басшыдан алуға болатынын білді. Бұл тамильдер өздерімен португал тілмашын алып келді, себебі португал тілі – сол кезде Цейлонде естілетін немесе сөйленетін жалғыз еуропа тілі еді, ал арал тұрғындары басқа тілде сөйлейтін ақ адамдар бар екенін білмеді. Адмирал Баттикалоадан Кандиге жеткізілді және оған азат етуші батыр ретінде зор құрмет көрсетілді, өйткені король Раджасингхе португалдардан құтылу мүмкіндігін пайдаланды, олар аралға жүйелі түрде еніп, Раджасингхеге қарсы бүліктерді ынталандырып отырды. Баттикалоа бекінісі 1628 жылы португалдармен салынған және голландтар басып алған алғашқы бекініс болды (18 мамыр 1638 ж.). Бұл Шри-Ланкадағы ең әдемі голланд бекіністерінің бірі, ол аралда орналасқан және әлі де жақсы жағдайда сақталған.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1942 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде HMS Hermes авианосецы мен HMAS Vampire эсминеці Тринкомалиде орналасқан еді. Екі кеме де Бэттикалоа жанында жапондық әуе шабуылына ұшырап, батып кетті. HMS Hermes кемесінің қалдықтарының бір бөлігі әлі күнге дейін Бэттикалоа аймағында жатыр.

2004 жылғы цунами

2004 жылдың 26 желтоқсанында болған цунами кезінде бұл қала ең көп зардап шеккендердің бірі болды. 2004 жылғы Үнді мұхитындағы жер сілкінісі басталғаннан бастап 90 минут ішінде су көтерілді.

2019 жылғы Пасхалық бомбалаулар

2019 жылдың 21 сәуірінде Сион шіркеуі радикалды исламик террорист-қарақорлардың шабуылына ұшырады. Кем дегенде 28 адам қаза болды.

Қазіргі заманғы Баттикалоа қаласы

Қаланың төрт негізгі бөлімі бар. Пулиянтиву: көптеген мемлекеттік департаменттер мен кеңселердің, мектептердің, банктердің, діни орындардың, Бас аурухананың, Вебер стадионының және дүкендердің орналасқан жері. Бұл жерде ХҚКО, БҰҰ, ЮНИСЕФ, World Vision сияқты үкіметтік емес ұйымдардың кеңселері де болған. Коддамнай: Мектептер, банктер, Шри-Ланка Телекомның Шығыс аймақтық кеңсесі, дүкендер және көптеген мемлекеттік кеңселер орналасқан. Перья Палам және Путуппалам деп аталатын екі көпір Пулиантиву аралын Коддаминаи құрлығымен байланыстырады. Қалади: Мұнда көптеген мемлекеттік ғимараттар мен жекеменшік кәсіпорындар, мектептер, ауруханалар және Шығыс университетінің медициналық факультеті орналасқан. Каллады леди Мэннинг көпірі Каллады мен Арасайды байланыстырады. Путур: Баттикалоаның ішкі әуежайы осы жерде орналасқан.

Демография

Баттикалоа Шри-Ланканың шығыс жағалауында, Коломбодан 314 км қашықтықта орналасқан. 95 489 тұрғынының көп бөлігі Шри-Ланка тамилдарынан тұрады, сондай-ақ маврлар, сингальдар, бургерлер және жергілікті ведда халқы да бар. Баттикалоа ауданы бірнеше әкімшілік бөлімдерден құралған: Манмунай Солтүстік, Манмунай Батыс, Манмунай Оңтүстік және Эрувил Патту, Манмунай Патту, Коралаи Патту Солтүстік, Поративу Патту, Каттанкуди, Эравур Патту, Эравур қаласы, Коралаи Патту және Коралаи Патту Батыс. 2012 жылғы халық санауы бойынша 525 142 адам тіркелді, оның 52,2%-ы әйелдер. 2012 жылғы діни статистика бойынша: индустар – 64,6%, мұсылмандар – 25,5%, христиандар – 8,8%, буддистердің үлесі шамалы (1,1%) және басқалары. Бұл көрсеткіштер 2009 жылы аяқталған ТТТИ оккупациясы кезінде индустарға қатысты одан бетер айқын болды (IV Илам соғысын қараңыз). 2012 жылғы халық санауы мәліметтері бойынша, жалпы халық саны 525 142 адамды құрады. Оның ішінде 381 285 – Шри-Ланка тамилдары, 133 844 – маврлар, 6 127 – сингальдықтар, 2 794 – бургерлер, 1 015 – үнді тамилдары, 58 – веддалар, 16 – малайлар және 3 – Шри-Ланка четтилері.

Білім беру мекемелері

Баттикалоада алғаш құрылған білім беру мекемесі – 1814 жылы Уэслиан методисі Уильям Оулт құрған Методисттік орталық колледжі. Басқа да еңбек еткен мекемелер: Сивананда Видьялаям, Хинду колледжі, Сент-Михаил колледжі ұлттық мектебі, Сент-Сесилия қыздар колледжі және Винсент қыздар гимназиясы. Шри-Ланканың Шығыс университеті (EUSL) 1980 жылы Баттикалоадан солтүстікке қарай 16 шақырым жерде орналасқан. Оның дамуы азамат соғысының кесірінен тоқтап қалды. Бұл Баттикалоа ауданының мәдени және экономикалық орталығы болып табылады, сондай-ақ оның ықпалы Тринкомалиге дейін жетеді. Шри-Ланка Ашық университетінің Баттикалоа аймақтық орталығы – Баттикалоаның тағы бір білім беру ресурсы.

Мәдениет мекемелері

Баттикалоа тарихи тұрғыдан португал-бургер мәдениетінің орталығы болған, ал қазіргі заманда Католик бургерлік одағы тарапынан қолдау көрсетілуде. 1980-ші жылдары, бургерлердің Австралияға эмиграциялауына қарамастан, одақта әлі де 2000-ға жуық адам Шри-Ланка португал тілінде сөйлеп, осы диалектіде сөйлейтін ең ірі қауымдастыққа айналды.

Діни мекемелер

Батикалоаның негізгі діні – индуизм. Шығыс провинция Аман ғибадатханаларымен мәшһүр. Бұл Силаппатикарамнан Каннаки әйел құдайына табынуды көрсетеді. Бұл дін патша Ғаджабаху I арқылы келді, ол досы Черан Сенгуттуванның Чера патшалығынан қоныс аударушы тамилдерді әкелді. Силппатикарамның көшірмесін алғашқыда Тринкомалиде тамил ғалымдары тапқан. Тамил Надуда осы ұлы тамил әдебиетінің бір данасы жоқ еді. Шри-Ланканың солтүстік және шығыс бөліктері Каннаки Аман құрметіне бірнеше ғибадатханаларға ие. Ғаджабаху I Аманға табынуды оның қайтысынан кейін біздің заманымыздың III ғасырында Шри-Ланкаға әкелді. Шри Мамангешвара Ковиль – елдегі индуистердің ең қасиетті орындарының бірі, ол Батикалоа қаласынан 6 километр қашықтықтағы Амиртакалли деген жерде орналасқан. Индуистер Мамангешвара су қоймасының қасиетті суында шомылу арқылы отбасының көшкен жандарының жақсырақ қайта тууына ие болатынына сенеді. Шри Кандасвами/КаннакайАмма Ковильдері діни тұрғыдан маңызды. Мандур (மண்டூர்) ғибадатханасы оңтүстік жағында, ал Мамангешвара ғибадатханасы Мухаттхуварамда (முகத்துவாரம்) батыс шетінде орналасқан. Колани мешіті, Коддамнай дхарғасы және медресесі – екі көрнекті мұсылмандық мекеме. Аймақта көптеген мешіттер бар. Христиан діні де бар, католик шіркеулері жағалау қауымында католиктердің болуына байланысты барлық жерде кездеседі. Колониялық кезеңде католицизм Батикалоаға енгізілді және Батикалоадағы алғашқы католик шіркеуі 1624 жылы салынды. Католик шіркеуінің диоцезі қалада орналасқан. Батикалоада методистер, англикандар және басқа протестанттар мен олардың мектептері де бар. Батикалоа қалалық кеңесінің аумағындағы христиандық қауым басқа аймақтармен салыстырғанда күшті (23%). Бұл орын "Дхату Вамсада" айтылған тарихи порты және ежелгі буддалық қасиетті орны. Голландтық бекініштегі Дагаба және қасиетті орын ең көнесі (б.з. I ғасыры), ал Мангалараяма Батикалоадағы танымал заманауи буддалық ғибадатханасы.

Экономикалық қызмет

Күріш пен кокос аймақтың екі негізгі тағамы болып табылады, ал аралды аралап жүретін кемелер портына үнемі тоқтап тұрады. Лагуна "ән салатын балықтармен" атақты, олар музыкалық дыбыстар шығаратын моллюскалар деп есептеледі. Аймақта Веддалардың, яғни орманның жабайы тұрғындарының қалдықтары сақталған. Шри-Ланка азаматтық соғысынан бұрын кең көлемде креветка шаруашылығы, сондай-ақ балық және күріш өңдеумен айналысылған. Баттикалоа туризмге байланысты салалар үшін зор мүмкіндіктерге ие.

Көлік

Баттикалоа – Шри-Ланка темір жол желісінің кең өлшемді тармақ темір жолының соңғы стансасы. Баттикалоа темір жол стансасы – Баттикалоа желісіндегі соңғы станса. Баттикалоа әуежайы – әскери әуе күштерінің базасы, сонымен қатар Cinnamon Air және Helitours компаниялары арқылы ішкі рейстерді жүзеге асырады. Шри-Ланканың ірі қалаларына автобус қатынасы бар.