Кіріспе

Лаестадиандық шіркеу 19 ғасырдың екінші жартысында Солтүстік Америкаға скандинавиялық (әсіресе фин және саам) иммигранттармен бірге келді, олардың көпшілігі Кивинау түбегіндегі мыс кен орындарында жұмыс істеу үшін келген. Осы жаңа иммигранттардың кейбіреулері сол елдерден келген бұрынғы, орныққан иммигранттармен қарым-қатынаста шиеленіс тудырды, себебі олар көбінесе кедей және нашар қамтамасыз болған, сондай-ақ швед саамы және ботаник, Арьеплог, Швецияда туған Ларс Леви Лаестадиус жариялаған жаңа, фундаменталистік ілімдерді ұстанған. 1872 жылы Миннесота штатының Кокато қаласында және 1873 жылы Мичиган штатының Калумет қаласында бар болған скандинавиялық лютеран шіркеулерінен бөлініп, Лаестадиандық қауымдастар құрылды.

Терминология

Әр қауымның өзін атау үшін қолданатын аты болады, ол көбінесе осы мақалада қолданылған аттан өзгеше. Атап айтқанда, Бірінші Апостолдық жақтастары өздерін "Лаестадиан" деп атауға қарсы шығады, себебі олар үшін "Лаестадиандар" – 1973 жылғы айырылыстың қарсы тарапы. Редакциялық нақтылық үшін, бұл мақалада қауымдар өздеріне қолданатын аттардан өзгеше, тұтас жүйелі атаулар қолданылады. "Лаестадиан" термині Ларс Леви Лаестадиус ілімінен сенімділіктің анық тізбегі бар барлық шіркеулерді білдіру үшін пайдаланылады. Лаестадиан шіркеулерінің әртүрлі тармақтары Ларс Леви Лаестадиус ілімімен байланысты екенін әртүрлі деңгейде мойындайды. Мысалы, Ескі Апостолдық Лютеран шіркеуі әрбір құлшылықта Лаестадиус жазған уағыз (постилла) мен Киелі кітаптан бір үзіндіні оқиды. Керісінше, Поллари қауымдары Лаестадиусты өзінің ешбір құлшылығында мойындамайды және оның іліміне ерекше мән бермейді. "Апостолдық" термині апостолдық ізбасарлық туралы доктринаны білдірмейді; керісінше, ол Лаестадиандық көзқарас бойынша апостолдардың ілімі мен тәжірибесіне мүмкіндігінше жақын өмір сүруге жасалған тырысқанды білдіреді.

Сенімдер мен сипаттамалары

Американдық лаэстадиандар әртүрлі дәрежедегі фундаменталистік христиандық сенімге ие. Лаестадиандардың көпшілігі алкогольден аулақ; әртүрлі сандағы жақтастары би, карта ойнау, кино, теледидар, танымал музыка және сахна өнері сияқты бірқатар "дүниелік" амалдардан қашқақтауға тырысады (бұл амалдар қашқақтау деңгейіне қарай тізімделген). Дегенмен, кофеин кеңінен қолданылады және темекі көбінесе төзімділікпен қарастырылады, бірақ 18 жасқа толмағандарға қарсы уағыздалады, себебі көптеген елдерде кәмелетке толмағандардың темекі сатып алуына заңмен тыйым салынған. Отбасы мүшелерінің саны американдық орташа көрсеткішпен салыстырғанда көп болады; қалалық емес қауымдардағы көптеген отбасыларда 4-тен 10 балаға дейін болады, ал көптеген шіркеулерде 12 немесе 15 баласы бар бірнеше отбасы кездеседі. Әдетте, бала тууды шектеуге бармайды, егер дәрігерлермен кеңескеннен кейін ананың денсаулығы үшін қажет деп табылса, ғана күнә емес деп есептеледі. Бала тууды шектеуге бармау себебі – әрбір баланың Құдайдың сыйы екендігіне сену. Лаэстадиандық аскетизмнің ерекшелігі – жоғарыда аталған әрекеттердің ешқайсысы ресми түрде тыйым салынбағандығында. Керісінше, лаэстадиандар бір-біріне кеңес береді және бас тартуға ынталандыру үшін әлеуметтік кері байланыс жүйесін пайдаланады. Белсенді қауымдар шіркеудің сенімдеріне сай әлеуметтік ортаны қамтамасыз етеді; демалыс күндерінің кешінде Лаэстадиан жасөспірімдері көбінесе бірінің үйінде жиналады (қосылып отыру), мүмкіндігінше ересектердің де қатысуына ынталандырылады. Лаэстадиан шіркеулері Киелі кітапқа сәйкес, әрбір адамның күнәкар екенін және кез келген күнәнің кешірілуі мүмкін екенін үйретеді; кешірім лаэстадиандардың жүрегінен туындайды, емес рәсімдерден немесе иерархиядан. Кейбір лаэстадиандар жекелей мойындауды қабылдайды, онда бір мүше басқа мүшеге өз күнәларын айтады; Хайдеман дәстүрінде бұл практиканың іздері литургияда сақталған, бірақ мойындау кеңінен таралмаған. Кейбір лаэстадиандық қауымдар өздерін жалғыз нағыз христиан шіркеуі деп санайды және барлық басқа христиан шіркеулерінің (лаэстадиандық дәстүрдің басқа тармақтарын қоса алғанда) нағыз христиандар емес екенін уағыздайды.

Хайдеман дәстүріндегі рәсімдер мен қызмет

Америкалық Лаестадиан шіркеулері әртүрлі деңгейде фин тілінде қызмет көрсетеді; 2000 жылдан бастап кейбір қауымдардағы барлық қызмет екі тілде, ал басқаларында тек ерекше жағдайларда ғана аударма жасалады, ал тағы басқаларында барлық уағыз ағылшын тілінде жүргізіледі. Қай жағдайда болсын, Лаестадиандықтар фин тілінде қасиетті тамақ алуға құқылы; егер пастор фин тілінде еркін сөйлей алмаса, қауымның басқа мүшесі қасиетті тамақ беруге болады. Қасиетті тамақ – қауымның тұрақты түрде өткізілетін жалғыз рәсімі (айына бір-екі рет немесе әр апта сайын, қауымға байланысты), ол ашытқысыз нан және шараптан (кейде жүзім шырынынан) тұрады, және Құдайға сыйынғаннан кейін, қызмет соңында қасиетті тамақ беру орындығынан беріледі. Жасөспірімдер 13-15 жас аралығында мінездеме алады, одан кейін олар қасиетті тамақ алуға құқылы болады. Басқа маңызды өмірлік рәсімдер – шомылдыру (өмірдің алғашқы айларында және ересектерге сирек жасалады) және неке. Ескі Апостолдық Лютерандық қауымдар жыл сайын Ақсақалдар кеңесін өткізеді, көбінесе Әулие Жоханның жазғы қызметтерімен бірге, бірнеше күннен бір аптаға дейін, қонақ уағыздаушылар әр апта күні кешкі уағыз айтады және апта басында және соңында екі немесе одан да көп шіркеу қызметтерін өткізеді. Лапландиядан келген ақсақалдар (аға уағыздаушылар) сабақ беру үшін шақырылады. Көптеген шіркеу мүшелері ақсақалдардың Американың әртүрлі қауымдарын аралап сапарлауына қатысады. Басқа Апостолдық Лютерандық ұйымдар да осындай "үлкен қызметтер" өткізеді, онда бірнеше қауымның мүшелері АҚШ-тан және Скандинавиядан келген спикерлерді (егер Еуропалық серіктесі болса) тыңдау үшін бір орында жиналады.