Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Лаестадиандық шіркеу 19 ғасырдың екінші жартысында Солтүстік Америкаға скандинавиялық (әсіресе фин және саам) иммигранттармен бірге келді, олардың көпшілігі Кивинау түбегіндегі мыс кен орындарында жұмыс істеу үшін келген. Осы жаңа иммигранттардың кейбіреулері сол елдерден келген бұрынғы, орныққан иммигранттармен қарым-қатынаста шиеленіс тудырды, себебі олар көбінесе кедей және нашар қамтамасыз болған, сондай-ақ швед саамы және ботаник, Арьеплог, Швецияда туған Ларс Леви Лаестадиус жариялаған жаңа, фундаменталистік ілімдерді ұстанған. 1872 жылы Миннесота штатының Кокато қаласында және 1873 жылы Мичиган штатының Калумет қаласында бар болған скандинавиялық лютеран шіркеулерінен бөлініп, Лаестадиандық қауымдастар құрылды.
Branches of Laestadianism in the Americas
The Laestadian church arrived in North America with Nordic (especially Finnish and Sami) immigrants in the latter half of the 19th century, many of whom came to work in the copper mines of the Keweenaw Peninsula. Some of these new immigrants found themselves in conflict with older, established immigrants from the same countries, being generally poorer and less established, and hewing to the new, fundamentalist teachings of Lars Levi Laestadius, a Swedish Sami preacher and botanist born in Arjeplog, Sweden. Laestadian congregations separate from the extant Scandinavian Lutheran churches were formed in Cokato, Minnesota, in 1872 and in Calumet, Michigan, in 1873.
Терминология
Әр қауымның өзін атау үшін қолданатын аты болады, ол көбінесе осы мақалада қолданылған аттан өзгеше. Атап айтқанда, Бірінші Апостолдық жақтастары өздерін "Лаестадиан" деп атауға қарсы шығады, себебі олар үшін "Лаестадиандар" – 1973 жылғы айырылыстың қарсы тарапы. Редакциялық нақтылық үшін, бұл мақалада қауымдар өздеріне қолданатын аттардан өзгеше, тұтас жүйелі атаулар қолданылады. "Лаестадиан" термині Ларс Леви Лаестадиус ілімінен сенімділіктің анық тізбегі бар барлық шіркеулерді білдіру үшін пайдаланылады. Лаестадиан шіркеулерінің әртүрлі тармақтары Ларс Леви Лаестадиус ілімімен байланысты екенін әртүрлі деңгейде мойындайды. Мысалы, Ескі Апостолдық Лютеран шіркеуі әрбір құлшылықта Лаестадиус жазған уағыз (постилла) мен Киелі кітаптан бір үзіндіні оқиды. Керісінше, Поллари қауымдары Лаестадиусты өзінің ешбір құлшылығында мойындамайды және оның іліміне ерекше мән бермейді. "Апостолдық" термині апостолдық ізбасарлық туралы доктринаны білдірмейді; керісінше, ол Лаестадиандық көзқарас бойынша апостолдардың ілімі мен тәжірибесіне мүмкіндігінше жақын өмір сүруге жасалған тырысқанды білдіреді.
Each congregation generally has a name they call themselves, which frequently differs from the name used in this article. In particular, First Apostolic adherents would recoil at being labelled "Laestadian" because for them, "Laestadians" are the opposing side of the 1973 schism. In the interest of editorial clarity, this article uses an internally consistent naming scheme which differs from the names congregations apply to themselves. The term "Laestadian" is used as an umbrella to refer to all churches with a clear succession of belief from the teachings of Lars Levi Laestadius. The respective branches of Laestadian churches recognize their roots with the teachings of Lars Levi Laestadius to varying degrees. The Old Apostolic Lutheran Church, for example, will read a postilla (sermon) of Laestadius along with a text from the Bible with every church service. In contrast, the Pollari congregations do not recognize Laestadius in any of their liturgy and he is not given any special emphasis in their teachings. The term "Apostolic" does not refer to the doctrine of apostolic succession; rather, it denotes an effort to live as near as possible in the Laestadian view to the Apostle's doctrines and practices.
Сенімдер мен сипаттамалары
Американдық лаэстадиандар әртүрлі дәрежедегі фундаменталистік христиандық сенімге ие. Лаестадиандардың көпшілігі алкогольден аулақ; әртүрлі сандағы жақтастары би, карта ойнау, кино, теледидар, танымал музыка және сахна өнері сияқты бірқатар "дүниелік" амалдардан қашқақтауға тырысады (бұл амалдар қашқақтау деңгейіне қарай тізімделген). Дегенмен, кофеин кеңінен қолданылады және темекі көбінесе төзімділікпен қарастырылады, бірақ 18 жасқа толмағандарға қарсы уағыздалады, себебі көптеген елдерде кәмелетке толмағандардың темекі сатып алуына заңмен тыйым салынған. Отбасы мүшелерінің саны американдық орташа көрсеткішпен салыстырғанда көп болады; қалалық емес қауымдардағы көптеген отбасыларда 4-тен 10 балаға дейін болады, ал көптеген шіркеулерде 12 немесе 15 баласы бар бірнеше отбасы кездеседі. Әдетте, бала тууды шектеуге бармайды, егер дәрігерлермен кеңескеннен кейін ананың денсаулығы үшін қажет деп табылса, ғана күнә емес деп есептеледі. Бала тууды шектеуге бармау себебі – әрбір баланың Құдайдың сыйы екендігіне сену. Лаэстадиандық аскетизмнің ерекшелігі – жоғарыда аталған әрекеттердің ешқайсысы ресми түрде тыйым салынбағандығында. Керісінше, лаэстадиандар бір-біріне кеңес береді және бас тартуға ынталандыру үшін әлеуметтік кері байланыс жүйесін пайдаланады. Белсенді қауымдар шіркеудің сенімдеріне сай әлеуметтік ортаны қамтамасыз етеді; демалыс күндерінің кешінде Лаэстадиан жасөспірімдері көбінесе бірінің үйінде жиналады (қосылып отыру), мүмкіндігінше ересектердің де қатысуына ынталандырылады. Лаэстадиан шіркеулері Киелі кітапқа сәйкес, әрбір адамның күнәкар екенін және кез келген күнәнің кешірілуі мүмкін екенін үйретеді; кешірім лаэстадиандардың жүрегінен туындайды, емес рәсімдерден немесе иерархиядан. Кейбір лаэстадиандар жекелей мойындауды қабылдайды, онда бір мүше басқа мүшеге өз күнәларын айтады; Хайдеман дәстүрінде бұл практиканың іздері литургияда сақталған, бірақ мойындау кеңінен таралмаған. Кейбір лаэстадиандық қауымдар өздерін жалғыз нағыз христиан шіркеуі деп санайды және барлық басқа христиан шіркеулерінің (лаэстадиандық дәстүрдің басқа тармақтарын қоса алғанда) нағыз христиандар емес екенін уағыздайды.
American Laestadians practice varied degrees of fundamentalist Christian belief. Most Laestadians avoid alcohol; varying numbers of adherents avoid a number of "worldly" practices, including dancing, card playing, cinema, television, popular music, and the performing arts (listed in approximate order of avoidance). However, caffeine is widely consumed and tobacco is generally tolerated, but preached against when under 18 as most jurisdictions have laws against minors purchasing tobacco products. Family size tends to be large compared to the American average; most families in non urban congregations have between 4 and 10 children, while most churches have a few families with 12 or 15 children. Birth control is generally not practiced; it is preached as sin unless after consideration and counsel with medical doctors it is determined to be necessary for the health of the mother. Birth control is not tolerated because it prevents a child from being born and each child is a gift from God. Laestadian asceticism is distinguished from other American fundamentalist Christians in that none of the above mentioned pastimes is officially proscribed; rather, Laestadians counsel each other and employ a reinforcing system of social feedback to encourage abstention. Active congregations provide social outlets in keeping with the beliefs of the church; nearly every weekend evening will find Laestadian teenagers congregating at one or another's home (get togethers), preferably with adults present. Laestadian churches, in keeping with the Holy Bible, teach that every human is a sinner and that every sin can be forgiven; forgiveness stems from the hearts of Laestadians, not from ceremony or hierarchy. Some Laestadians practice lay confession, whereby a member confesses to another member; in the Heidemanian tradition, some vestige of this practice remains in the liturgy but confession is not widely practiced. Some Laestadian congregations consider themselves the one, true Christian church, and preach that all other Christian churches (including other branches of the Laestadian tradition) are not true Christians.
Хайдеман дәстүріндегі рәсімдер мен қызмет
Америкалық Лаестадиан шіркеулері әртүрлі деңгейде фин тілінде қызмет көрсетеді; 2000 жылдан бастап кейбір қауымдардағы барлық қызмет екі тілде, ал басқаларында тек ерекше жағдайларда ғана аударма жасалады, ал тағы басқаларында барлық уағыз ағылшын тілінде жүргізіледі. Қай жағдайда болсын, Лаестадиандықтар фин тілінде қасиетті тамақ алуға құқылы; егер пастор фин тілінде еркін сөйлей алмаса, қауымның басқа мүшесі қасиетті тамақ беруге болады. Қасиетті тамақ – қауымның тұрақты түрде өткізілетін жалғыз рәсімі (айына бір-екі рет немесе әр апта сайын, қауымға байланысты), ол ашытқысыз нан және шараптан (кейде жүзім шырынынан) тұрады, және Құдайға сыйынғаннан кейін, қызмет соңында қасиетті тамақ беру орындығынан беріледі. Жасөспірімдер 13-15 жас аралығында мінездеме алады, одан кейін олар қасиетті тамақ алуға құқылы болады. Басқа маңызды өмірлік рәсімдер – шомылдыру (өмірдің алғашқы айларында және ересектерге сирек жасалады) және неке. Ескі Апостолдық Лютерандық қауымдар жыл сайын Ақсақалдар кеңесін өткізеді, көбінесе Әулие Жоханның жазғы қызметтерімен бірге, бірнеше күннен бір аптаға дейін, қонақ уағыздаушылар әр апта күні кешкі уағыз айтады және апта басында және соңында екі немесе одан да көп шіркеу қызметтерін өткізеді. Лапландиядан келген ақсақалдар (аға уағыздаушылар) сабақ беру үшін шақырылады. Көптеген шіркеу мүшелері ақсақалдардың Американың әртүрлі қауымдарын аралап сапарлауына қатысады. Басқа Апостолдық Лютерандық ұйымдар да осындай "үлкен қызметтер" өткізеді, онда бірнеше қауымның мүшелері АҚШ-тан және Скандинавиядан келген спикерлерді (егер Еуропалық серіктесі болса) тыңдау үшін бір орында жиналады.
American Laestadian churches provide services in Finnish to varying degrees; as of 2000, every service in some congregations is bilingual, while in others only special occasions merit translation, and in yet others all preaching is done in English. In any case, a Laestadian may request to receive Communion in Finnish; another lay member of the congregation can deliver Communion if the pastor is not fluent. Communion is the only regularly practiced ceremony (performed once or twice a month, or every week, depending on the congregation), and consists of unleavened wafers and wine (sometimes grape juice), delivered assembly line fashion at a communion rail at the conclusion of Sunday services. Teenagers undergo Confirmation around age 13 to 15, after which they are eligible for communion. Other significant life ceremonies are baptism (performed during the first months of life, and rarely for adult converts) and marriage. The Old Apostolic Lutheran congregations hold annual Elders' Meetings, often combined with St. John's summer services, several days to one week long, with guest preachers delivering evening sermons each weekday and two or more church services on the bracketing Sundays. Elders (senior preachers) from Lapland are invited to teach. Many church members follow the elders as they travel across America visiting different congregations. Other Apostolic Lutheran bodies hold similar "big services," in which members of multiple congregations gather in one location to hear speakers from the United States and from Scandinavia (if they have a cooperating European counterpart).