Кіріспе

Crow халқының дәстүрлі діні Crow діні – Америка Құрама Штаттарының Ұлы жазық аймағында өмір сүретін Crow халқының ежелгі діні.

Қарау құдай

Қрау тілінде Жаратушының көптеген есімдері бар, мысалы, Аквататдиа (Барлығын жасаған/Жоғардағы барлық нәрсенің Жаратушысы), Иичикбаали (Бірінші жасаушы/Жаратушы) және Исаахавуатти (Ескі Құмырсқа). Барлық есімдер бір ғана құдіретті Құдайға сілтеме жасайды, оның ғаламды жаратқанына Қрау тайпасы сенеді. Бұл ғалам үш әлемнен тұрады деп есептеледі: біріншісі – физикалық әлем, ол барлық әлемдердің ең кішісі саналады, екіншісі – рухтар әлемі, ал үшіншісі – тек Құдайдың өзі тұратын орын.

Қараулар туралы әңгімелер

Көптеген қарға тайпасының әлем жаратылысы туралы әңгімелерінің бірінде, Ескі Адам Қойот (OMC) зор мұхиттың ортасында жалғыз қалғанда, бетінде екі ата қаздың жүзіп жүргенін көреді. Қаздармен әңгімелескенде, сөз теңіздің түбінде не жатыр деген сұраққа бұрылады. Ескі Адам Қойот қаздардың біреуін суға шүбуге шақырады, ол да солай істейді, және үлкен күткеннен кейін қаз соңында мұрындықтарында тамырмен қайта шығады. Тағы бір қауіпті шүбу саз әкеледі. Осы топырақпен Ескі Адам Қойот алдымен арал, содан кейін Жер бетіндегі барлық құрлықты жасайды. Бірақ Жер бос еді, сондықтан Ескі Адам Қойот тамырды өсімдіктер мен ағаштармен планетаны толтыру үшін пайдаланады. Осы жетістікке қарамастан, Жер әлі де толық емес еді, ол тым тегіс еді, сондықтан OMC жерді өзендер, таулар және барлық географиялық ерекшеліктерді жасау үшін пішімдейді. Тағы бір нәрсе жетіспеді, Ескі Адам Қойот пен қаздар достар іздеді, сондықтан ол кішкентай адамды саздан жасады. Бірақ Ескі Адам Қойот адамның бақытты болуын қалады, сондықтан олар бірге қуансын және көбейсін деп әйелдерді де жаратты. Содан кейін ол қаздардың да бақытты болуы үшін аналық қаздарды жасады. Әңгіме одан әрі дамиды, Ескі Адам Қойот тағы бір Қойотпен кездеседі, олар бірге саяхаттауға шешім қабылдайды, түрлі жағдайларға түседі, соның нәтижесінде Жер бетіндегі барлық жануарлар пайда болады. Бастапқыда, қарғалар Құдайға жақын болған, Оған деген құлшыныстарын көрсету үшін үнемі дұға ететін, бірақ уақыт өте келе олар дұға етуді ұмытып, өздеріне бақытсыздық әкелді. Көптеген қарғалар Құдаймен жеке қарым-қатынас орнату арқылы өмірде сәтті болу үшін дұға арқылы осы байланысты қайта жандандыру керек деп сенеді.

Қараудың діни нанымы

Қараулар жиі «Жер-ана» терминін Құдай жаратқан материалдық дүниені білдіру үшін қолданады, себебі Құдай, физикалық әлемнің бір бөлігі болғанымен, бірінші әлемнен жоғары тұрады. Осы себепті Құдайға көбінесе «Жоғарыдағы» деген сипаттама беріледі, яғни, физикалық аспан емес, құдіреттілік тұрғысынан жоғары. Құдай барлық нәрсені жаратқандықтан, Қараулар Жаратушының күшінің барлық нәрседе бар екеніне сенеді, демек, табиғаттағы барлық нәрсе қасиетті. Құдайдың барлық нәрсені жаратуы және әрқашан қасымызда болуы себепті, Қараулар күнделікті өмірінің кез келген сәтінде Құдаймен байланыста болады. Осы қасымызда болу және шексіз күш-қуаттың нәтижесінде Қараулар діни төзімділік көрсетеді. Бұл төзімділіктің бір мысалы – Томас Йеллоутейл, Қарау дәрігері және Күн биінің басшысы, әлемдік діндерге жасаған шолуы. Йеллоутейл діни сенімді түсіндіру үшін арба дөңгелегін метафора ретінде пайдаланды, әрбір спицаның (сөйлеуші) бірегей халық пен дінді білдіретінін айтты. Егер бір спица алынып тасталса, дөңгелек бұзылады, яғни, өмір шеңберін құру үшін барлық спицалар болуы керек. Дегенмен, барлық спицалар орталық осьпен, яғни Жаратушымен байланысқан. Сондықтан, барлық діндер мен халықтар Құдаймен байланысты, және олардың бәрі рухани байланыс орнатудың теңдей жарамды жолдары. Осының нәтижесінде, Қараулар бірнеше дінге қатыса алады, әрбір адам өзіне ең тиімді деп санайтын әдістерді таңдауға құқылы. Қазіргі кезде дәстүрлі Қарау діни амалдары 1725-1770 жылдар аралығында, Қараулар 1730 жылдары Команч тайпасынан алғашқы аттарын алғаннан кейін, мәдени өзгерістердің кезеңінде қалыптасқан болуы мүмкін.

Баакспи, Xapaliia және спирт

Құдайдың қасиетті күші "Баакспее" деп аталады, яғни "қалыптыдан асқан күш" дегенді білдіреді. Баакспеенің физикалық көрінісі "Хапаалия" деп аталады, оны көбінесе 'дәрі' деп атайды, ол Құдайдан берілген Баакспеенің құрғаққа жеткізетін арнасы болып табылады. Құрғақ Баакспееге ие болу үшін, оған рух, "Иилапхе" – рухтар әлемінің табиғаттан тыс қамқоршысы беруі керек. Рухтар әлемі физикалық және үшінші әлемнің арасында орналасқандықтан, рухтар адам мен Құдайдың арасындағы делдалдар деп саналады, сондықтан олар Баакспеені сыйлай алады. Құрғақтар әлемнің жануарлардың кейпінде жүретін рухтарға толы деп сендіреді, әсіресе бұқалар, құстар мен аюлар ерекше құрметке ие. Құдай жаратқан жұлдыздар да өте қасиетті саналады және олардың рухтары жануарлардың рухтары сияқты адамдармен өзара әрекеттесе алады. Рухтың бейнесі көбінесе олар сыйлаған Баакспеенің түрін анықтайды, мысалы, Елік рухы, күшті және тәуелсіз жануар ретінде, күшті арттырумен байланысты. Ақшоқыр рухы, қысқа дайындалу үшін жаңғақ жинағандай, адамдарға да солай көмектеседі деп сендіреді, тайпаға азық табуға көмектеседі. Әр рухтың жеке ерекшеліктері берілген Баакспеенің түріне де әсер етеді, мысалы, ақ шашты қамқоршы ұзақ өмір сыйлауын білдіреді. Дегенмен, нақты жануар қамқоршысы мен Баакспеесі жоқ, әр рух жеке, оның көруін алған адам үшін ерекше.

Көрнекілік тапсырмалар

Қараулардың айтуынша, резервациядан бұрынғы әлемде Баакспиеге қол жеткізудің екі негізгі жолы болған. Біріншісі – көрініс іздеу. Қараудың Баакспиеге аян арқылы жетуіне көптеген себептер бар: кейбіреулері ауырып, ем іздесе, енді біреулері жауларын жеңу үшін күш алғысы келеді, ал көбі – өмір бойы жол көрсету үшін Құдайдан нығмет тілейді. Әдетте, Қараудың көрініс іздеу арқылы алуға тырысатын Баакспиесі жеке және сол адамға ғана тән болады. Іздеуге шығар алдында Қарау, өзіне қай Баакспие көбірек көмектесерін анықтау үшін емшіге барып, рәсімдер мен дұғаларды дұрыс орындауын қамтамасыз ету үшін кеңес алады. Іздеудің өзінде Қарау жалғыз өзі, оқшауланған және биік жерге, көбінесе төбенің басына (Қараулар әсіресе Қасқыр тауларын жақсы көреді) барады, осылайша дұға ету үшін толықтай жалғыздыққа ие болады. Қараулар арасында бұл рәсім «судан қанағаттанбау» деп аталады, себебі қатысушы Құдайға деген құрметін көрсету үшін екі-үш күн бойы тамақ ішпей, су ішпейді. Құрбандық ретінде саусақтарын кесіп тастау сияқты өзін-өзі жазалау да кейде кездеседі, бұл Құдайға деген адалдықтың белгісі. Осындай қиындықтардың мақсаты – Құдайға толыққанды берілуге дайын екенін көрсету және Құдайдың өкілі – рухтың ықыласын қоздыру. Егер рух қатысушыға жаны ашыса, ол оған аян береді, арқылы Баакспие сыйлайды және Қарауды өз қанатына алады. Рух пен Қарау арасындағы қарым-қатынас әке мен бала сияқты болады, рух әке ретінде Қарау баланы өмір жолында жетелейді, сондықтан рухтарды көбінесе «Дәрігер әкелер» деп атайды. Дегенмен, Баакспие рухтан уақытша алынады, толық берілмейді, сондықтан Қарау рухпен байланысты нығайту және Баакспиені күшті ету үшін оған дұға етуі керек. Іздеу аяқталғаннан кейін және Баакспие қол жеткізілген соң, Қарау үйіне оралады, көбінесе аянның мағынасын толық түсіну үшін емшіге барып кеңеседі. Өз тәжірибесін еске алу үшін Қарау өз қамқоршысын, алған күшін бейнелейтін және Баакспиені бағыттап, сақтап қалуға көмектесетін Xapáaliia жасайды. Xapáaliia әр адам үшін өзінің қамқоршысымен байланысын көрсететін кез келген нәрсе болуы мүмкін. Мысалы, егер оның рухы бүркіт болса, Қарау бүркіттің қауырсынын Xapáaliia ретінде таңдауы мүмкін. Әр Қараудың Баакспиесі және аяны бірегей және оны басқаға беруге болмайды. Алайда, Xapáaliia – денелі, күшті және қасиетті зат, оны Қараулар бір-біріне беруі мүмкін, көбінесе қайтыс болғаннан кейін отбасы мүшелеріне сыйлайды немесе өздері аян ала алмағандарға тартады. Егер Қараудың Xapáaliiaсы ерекше күшті екені белгілі болса, оның өмірге әсер ете алатыны дәлелденсе, оны пайдалану туралы көптеген өтініштер түсуі мүмкін, бірақ кімге беру керектігін иесі өзі шешеді. Xapáaliia иесіне сыйлайтын күштер көбінесе Қараудың күнделікті өміріндегі қажеттіліктерін көрсетеді, азық-түлік табу, денсаулық, байлық немесе жауларын жеңу үшін болсын. Xapáaliiaсын таза ұстау және қамқоршысын қуанту үшін, оның әйелдердің ай сайынғы қан кету кезеңінде тиісінше тимеуі өте маңызды, әйтпесе бұл Дәрігер әкесін ренжітіп, иесіне ауру әкелуі мүмкін.

Күн биі

Тоғызыншы ғасырдағы Қараулардың Баакспиеге қол жеткізуге тырысқан екінші жолы Күн биі (aškišširissu a) арқылы болды. Көрініс іздеуден айырмашылығы, Күн биі жеке адамдар тайпаның баршасы үшін қоғамдық рәсімде орындайды, Қараулардың Құдаймен байланысы мызғып тұруын қамтамасыз ету үшін жасалады, соның арқасында ырыс-несібе мен бақытқа жетеді. Лесли Спир Күн биі рәсімінің Шайен, Қара аяқ және Ацина тайпаларынан тарағанын айтады, себебі осы тайпаларда Күн биінің ең күрделі түрлері болған. 1887 жылы Индейлер кеңсесі осы кезеңде қолға алған «мәдениеттендіру» шарасының бөлігі ретінде Кроу резервациясында Күн биіне тыйым салынды. Бұл дәстүр 1941 жылы Уильям Биг Дейдің, Шошон тайпасының Күн биінде болғаннан кейін, оның құдіретін сезініп, оны қайта жандандырса тайпаға бақыт келтіреді деген сеніммен, елу төрт жылдан кейін алғашқы Кроу Күн биін өткізуімен қайта жаңғырды. 1990 жылдарға қарай әр жазда орташа есеппен бес Күн биі өткізілетін болды. 1980 жылдардың соңында резервацияға Тетон Сиук тайпасының Күн биі нұсқасы енгізілді, нәтижесінде кейбір билер Шошон және Тетон ерекшеліктерінің қосындысынан пайда болды.

Тер үйі салтанаты

Кішірек, бірақ маңыздылығы кем емес, резервацияға дейінгі әлемде де, қазіргі Кроу қоғамында да тойланатын рәсім – терлеу үйі. Бұл рәсім жеке орындалса да, ол Күн биінің маңызды алғы шарты болып табылады. Осы байланыс "Тер үйі" жиі "Кіші үй" деп аталады, ол "Үлкен үйдің" кіші інісі, онда Күн биі өткізіледі. Терлеу үйі өзінің көптеген жағынан Үлкен үйді қайталайды, он екі тіректен тұрады және есігі шығысқа қарап, Күнді қарсы алады. Үйдің ортасында 2 метрге 2 метр шұңқыр қазылады, оған отпен қыздырылған ыстық тастар салынады. Бір адамға шұңқырға тас салу міндеті жүктеледі, ал қалғандары үндемей отырып дұға етеді. Алғашқы төрт тас айқышпен салынуы керек, әрқайсысы желдің төрт бағытын және өмір шеңберін көрсетеді. Тастар орналасқаннан кейін рәсім басталады, бірінші кезде тасқа "сәуір жауыны" деп аталатын судың санаусыз мөлшері құйылады, бұл терлеуді күшейту үшін жасалады. Содан кейін рәсімнің төрт бөлігі өткізіледі, әр бөлігі арасында үзіліс жасалады. Бірінші бөлімде тасқа төрт рет, екіншіде жеті рет, үшіншіде он рет, ал төртіншіде санаусыз көп рет су құйылады. Бұл рәсім қатысушыларды тазартады деп есептеледі, оларды Күн биі рәсіміне дайындайды, ол рухани төзімділік пен соғыстың бір түрі ретінде қарастырылады, сондықтан Кроудың рухани қару-жарақ алуы үшін таза болуы қажет. Терлеу үйінің нақты шығу тегі белгісіз болса да, Томас Йеллоутейл оның Жеті бизон, олардың еркек серігі және ашулы бизонға қарсы күресі туралы әңгімеден пайда болғанын айтады. Әңгімеде Жеті бизонның әрқайсысы "Сүйектерді біріктіргенге" шабуыл жасайды, бірақ оның таза сүйектен жасалған қаруына байланысты аяқтарын сындырады. Соңында бизонның адам серігі кезегі келеді, ол "Сүйектерді біріктіргенге" шабуыл жасамас бұрын Құдайға дұға етеді және бір құс оған Баакспэені беріп, қауырсынға айналуға бата береді. Осы күшпен адам төрт рет шабуыл жасаған "Сүйектерді біріктіргенге" қарсы тұрады, әр жолы ол қауырсынға айналып, желдің соққан күшімен жолдан шығып кетеді. Төртінші шабуылдан кейін ол "Сүйектерді біріктіргеннің" тіке ішегіне жебе атып, оның жүрегін тесіп, өлтіреді. Жеңіске жеткенімен, оның достары ауыр жарақат алады, сондықтан олар бірге терлеу үйі рәсімін орындайды, бұл барлық бизонды толық күшке келтіреді. Содан кейін Жеті бизон аспанға көтеріліп, Үлкен Аю жұлдызын, ал адам Кішкентай Аю жұлдызын жасайды. Терлеу үйі Адам мен Жеті қошқар туралы әңгімелерде де еске алынады, ол өзінің зор қабілетіне қарамастан, терлеу үйіне құрметпен қарап, оның үлкен күшін мойындайды.

Күн биі қонақ үйі: құрылымы мен символикасы

Тазарту рәсімінен кейін Күн биі жалғасады. Алайда, алдымен Үлкен Ложаның құрылысына, Аше Исееге көңіл қою керек, себебі Биді контекстінде түсіну және оның салынуындағы күрделі символизмді ұқпау үшін бұл өте маңызды. Ложа – резервацияға дейінгі Кроу тайпасының шіркеуіне ең жақын ғимарат, ол бидің демеушісіне тиесілі жерде қауымдық түрде салынады. Демеуші әдетте Құдайдан арнайы нығмет іздейтін немесе билеуге нұсқау берген аян алған беделді адам болады. Оның міндеті – ложаны салуға қажетті барлық материалдарды жинау, бидің жалпы бағдарын белгілеу және маңызды рәсімдер мен әндер арқылы бидің дұрыс өтуін қамтамасыз ету. Ложаның ең маңызды бөлігі – орталық тірек, бүкіл рәсім оның айналасында өтеді. Демеуші бұтақтары бар ағашты таңдап, құрметпен және дұғамен кесіп алады. Егер ағаш түбінен шырын ақса, ол жақсы белгі саналады, ал Кроу тайпасы оның шырынымен бата алады. Содан кейін ағаш рәсімдік алаңға әкелініп, тік орнатылады, бұтақтары шығысқа қаратылады. Бір бұтағына ақ, екіншісіне көк жалау байланады – ақ жерді, ал көк аспанды бейнелейді. Сондай-ақ, Құдаймен байланысуға көмектесетін темекі де бекітіледі. Тірекке үш шеңбер салынады, олар бидегі күндердің санын және Кроу әлемінің үш деңгейін көрсетеді, ал көмірдің қарасы жеңісті білдіреді. Осылайша, тірек Құдайды бейнелейді, Баакспиені бишілерге жеткізуге арналған жол ашады. Орталық тірекке билердің санасында жанданатын бишілердің бас сүйегі мен бүркіт денесі де ілінеді. Бұл тотемнің айналасына орталықтан шамамен 40 фут қашықтықта он екі мамық тігіледі, олардың арасында шығысқа қарай есік орналасқан. Он екі тірек – Кроу руханилығының физикалық көрінісі, ал тіректермен байланысқанда, орталық тірек Кроудың Құдаймен байланысын, Томас Йеллоутейлдің арба дөңгелегі сияқты көрсетеді. Он екі тірек Кроу өмірлік циклындағы жылдың он екі айын және өмір шеңберін де білдіреді. Қазіргі Кроу тайпасы үшін дәстүрлі діни сенімдері мен христиандықты ұстанатындар үшін он екі тірек он екі апостолды, ал орталық тіректегі үш шеңбер Мәсіхтің қабірінде өткізген үш күнін көрсетеді. Осылайша, Күн биі ложасы Құдайдың Баакспиесін шоғырландырып, арнауға арналған, Кроу тайпасының қатысушыларына көріністер мен нығмет сыйлайды.

Күн биі салтанаты

Үйдің құрылысы аяқталған соң, рәсім басталады. Күн биінің мақсаты – қарғаның құлшынысын көрсетуі, ораза ұстап құрбандық жасау және үнемі би билеу арқылы азаптау, күн бойы ыстық күннің астында қызып тұрған шатырда Құдайға дұға етіп, өзін физикалық тұрғыдан шаршату. Дәстүр бойынша Күн биінің басты мақсаты – аза тұтушыға туыстарын өлтірген тайпадан кек алу үшін Құдайдың батасын беру және оған қатысушыға олардың өлтіруіне жауапты адамдарға зиян келтіру мүмкіндігін беру. Алайда, резервациялардың тыныштығы орнатылғаннан кейін рәсімнің мақсаты өзгеруі керек болды, оның орнына Күн биін орындаудың әртүрлі себептері пайда болды, соның ішінде маусымның жаңаруы, Құдайдың батасын алу және сирек жағдайларда қарғалардың соғысқа баруына көмектесу үшін қасиетті күшке қол жеткізу. Күн биінің негізгі мақсаты – тайпаға сәттілік әкелу болса да, әр бишінің жеке мақсаты бар еді. Кейбіреулер бейімделген бейнекөзбен Баакспийді алуды тілесе, ал енді біреулері өздері үшін немесе ауру отбасы мүшелерінің атынан ауруларды емдеуді қалаған шығар. Олардың ниетіне қарамастан, барлық бишілер рәсім алдында Күн биі манекеніне уәде береді, жарияланған уақыт бойы би билеуге міндеттенетін еді. Рәсім кезінде қатысушылар көздерін бағанадағы мүсінге тігіп, қарға үнемі билеп, шаршаған сайын, кейіпкерлер тіріліп, олармен бірге билейтіндей болып көрінетін, ақырында бишінің құлап түсіп, аянға қанатын соғуы мүмкін еді. Егер биші бұғының басына қарап, рухтың тірілуі үшін жеткілікті уақыт билеген болса, меценаттың қатысушыға шабуыл жасап, қарғаның "қатты құлауына" себеп болып, аянға әкелетініне сендіріледі. Биші құлап, көрініс көру күйіне түскенде, тайпаның басқа мүшелері оны ырым орталығынан мұқият алып шығып, оның аянының аяқталуына мүмкіндік беретін еді. Биші оянған кезде қайтадан күш алып, тез арада рәсімге қосылатын болды. Бишілерге осы аяндарға жетуде домбырашылар маңызды рөл атқарады. Ырғақты соққылар бишіге күш-жігерін сақтап қалуға көмектеседі, ал бейіркі соққылар қатысушыларды шаршатады. Домбырашылар бишінің аянға түскенін көргенде, олар барабанның күшін арттырып, "қатты құлауға" көмектеседі. Домбыра жетекшісі жиі бишілер үшін темекі түтінінің көмегімен дұға етеді, оларға құрбандыққа төзуге көмектеседі. Он тоғызыншы ғасырда Күн биі бірнеше күнге созылатын болса, бүгінде ол әдетте үш күнге созылады. Күннің басында қарғалар таң атқанға дейін күннің шығысына қарай орналасқан шатырда жиналып, таңғы күнді қарсы алады. Күннің алғашқы сәулелері көкжиекте пайда болған кезде, қарғалар Күн шығыс рәсімін орындайды, онда Күн биінің қатысушылары күннің күшін сіңіруге тырысады, дұға етеді, би билейді, бүркіт сүйектерінен жасалған сыбызғылармен үрлейді және Күн шығыс әнін шырқайды. Күн шығыс рәсімінде шатырдың кіреберісі арқылы жүруге тыйым салынған, өйткені бұл бишілер мен күн арасындағы байланысты бұзады. Егер адам шатырдың бір жағынан екінші жағына өтуі керек болса, ол ғимараттың артқы жағымен жүруі керек. Бидің бірінші күні қатысушылар Құдайға деген кішіпейілділіктерін көрсету үшін қарапайым киім киеді, бірақ екінші күні бишілер шаршаған сайын, жарқын түсті киімдер, бет бояулары және олардың ең күшті дәрілері киіндіріледі, оларға рухани соғыста көмектесу үшін. Бұл қиын екінші күні оларға көмектесу үшін және құрбандықтарын мойындау үшін тайпа мүшелері сыйлықтар мен кеңестер берді, сонымен қатар бишілерге көлеңке және қолдау көрсету үшін сабаннан құрылыстар салынды. Самырсынның маңызы зор, өйткені ол салқындықпен байланысты, құрғақ қатысушыларға символикалық жеңілдік береді. Құрылыстар көбінесе құдайдың хабаршысы деп саналатын бүркітпен байланысты сары охрмен боялған. Үшінші күні түскі асқа қарай, әйелдер алып келген қасиетті суды ішіп, ораза аяқталады, рәсім аяқталады. Одан кейін бишілер құрбандықтары үшін ризашылық білдіріп, бүкіл тайпа үлкен тойға қатысады. Құдаймен байланысын жаңартқаннан кейін Күн биі тайпаға Құдайдың батасын береді деп сендіріледі, оларға алдағы жылға жақсы бақ-береке мен бақыт әкеледі. Күн биіне тыйым салынбастан бұрын кейбір қарғалар өзін-өзі қинаудың ерекше түрін орындаған. Бишілердің кеуде бұлшық еттеріне тесіктер соғылып, шикі терінің арқандары тігіліп, бағанаға бекітілген, содан кейін қатысушы артқа еңкейіп, арқанды денесіне қысып, өзін-өзі қинаған. Арқан бишінің терісінен өткеннен кейін ғана бостандық берілетін, олардың Құдайға деген адалдығын көрсеткенінен кейін ғана. Алайда Күн биінің қайта жаңғыруы кезінде бұл ерекше практика енгізілмеді, бірақ ол бүгінгі күнге дейін Күн биінің есте қаларлық бейнесі болып қала береді.

Дикааши, ол шынымен солай істеді.

Бұрын да, қазір де осы рәсімдерді дұрыс діни көзқарассыз орындау, қатысушыға ешқандай пайда әкелмейді. Құдайға ең үлкен сыйлық – әрбір рәсімді «ол шын мәнінде істеді» деген ниетпен, дикаашемен орындау, Құран Алланың күшіне шын жүректен сеніп, соған сәйкес адал және бекем болу. "Егер адам үлкен нәрсе күтсе, онда ол ешқашан ештеңе алмайды. Емші аталар ешкімге қарыз емес. Біз мұны түсініп, жоғарыдан берілген нұсқаулармен өмір сүруге өмірімізді арнауымыз керек – жылына бір рет емес, күн сайын, жылдан жылға."

Темекі

Темекі – Кроу дінінің маңызды бөлігі, бұл өсімдік Кроу тайпасының «Темекі қоғамы» деп аталатын Баку’суа сектасында құрметтеледі. Кроулар сендіреді, Солтүстік Дакота штатының шығысындағы Девилс көлінде басшы Но Виталс алғашқы темекіні тапқан, оған Құдай өсімдікті іздеуді бұйырған, оған табыну арқылы Кроулар Құдайға құрмет көрсетуге көмектеседі. Осы себепті темекі тайпаның игілігінің негізі саналады және Кроулардың өздері оны «өмір сүру құралы» деп сипаттайды. Өсімдікке ерекше құрмет көрсетілгендіктен, Темекі қоғамы барлық қағидалар мен рәсімдердің дұрыс орындалуын қамтамасыз етеді және тайпаның сәтті болуы үшін оны өсіреді. Қасиетті өсімдік түтінге айналдырылғанда, түтіннің дұғаларды Құдайға жеткізуге көмектесетініне сеніледі. Темекі шегуді ерекше қасиетті санайтын Кроулар үшін Қасиетті Түтік қоғамы бар. Бұл қоғамда темекі шегу күнделікті орындалады, бұл оның мүшелеріне Құдайға жақындауға мүмкіндік береді. Түтік жаққаннан кейін, сабы Құдайға шалыққан құрбандық ретінде жоғарыға, содан кейін Жер Анаға және соңында желдің төрт бағытына бағытталады. Дұғалар аяқталғаннан кейін түтік шатырдың арнайы орнына қайтарылады. Томас Йеллоу Құдайды осылай құрметтеуді жақтады, өйткені ол бұл Кроудың күнделікті өмірінің бір бөлігі ретінде Құдайға дұға етудің жолы деп сенді, және ол Құдайға лайықты құрмет көрсету үшін бұл өте маңызды деп есептеді. Йеллоутейл Блэк Элк сипаттаған қасиетті түтіктің маңыздылығын Кроуларға көрсету үшін пайдаланды. «Осы қасиетті түтікпен сен жер бетінде жүресің, себебі жер – сенің әжең және анаң, ол қасиетті. Оның үстіндегі әрбір қадам дұға сияқты болуы керек. Бұл түтіктің ыдысы қызыл тастан жасалған, ол – Жер. Бұл түтіктің сабы ағаштан жасалған, және ол Жер бетінде өсетіннің бәрін білдіреді. Әлемдегі барлық нәрсе сізге, түтін тартатын адамға қосылады – бәрі де Уакан Танкаға, Ұлы Рухқа дауыстарын жібереді. Осы түтікпен дұға еткенде, сіз барлық нәрсе үшін және барлығымен бірге дұға етесіз».

Христиандық

Бүгінгі таңда Кроу дініне Кроудың дәстүрлі сенімдері ғана кірмейді. Соңғы 100 жылда Кроу халқының арасында бірнеше христиан секталары пайда болды. Христиан дінінің пайда болуының бастауы, Кроулар салыстырмалы түрде кішкентай аумаққа шектелген және ақ миссионерлер мен үкімет агенттерінің мұқият қадағалауымен болған кезеңге дейін барып жетеді. Алғашқы және ең сәтті христиандық ағым католик иезуиттері болды, олар католиктер жеті жыл бойы Кроуларға уағыз айтқаннан кейін, 1887 жылы Пьерпаоло Прандо басшылығымен Бигхорн аңғарында Сент-Ксавьер миссиясын құрды. Прандо Кроу тілін үйренуге тырысқаны үшін Кроулардың құрметіне ие болды, бұл оған олармен сөйлесуге және уағыздарды Кроу тіліне аударуға мүмкіндік берді, соның арқасында олар христиан Құдайы туралы түсінік алды. 1888 жылдың қазан айында иезуиттер мектеп салған арқылы миссияларын нығайтты, бұл Кроуларды олардың дініне одан да жақындастырды. Католиктердің табысының кілті – олардың Кроулармен теңдес жағдайда жұмыс істеу қабілеті, миссионерлердің дәстүрлі Кроу сенімдеріне құрмет көрсетуі, тіпті Кроулардың христиандық Xapáaliia жасауына рұқсат беруі болды. Протестанттар бастапқыда Кроуларды христиан дініне өткізуде үлкен сәттілікке қол жеткізе алмады. Үндістан кеңсесі протестантизм Кроуларды «көтерілетініне» сеніп қолдағанмен, Генри Ф. Бондтың 1886 жылы Литтл Бигхорнда құрған алғашқы унитариандық миссия Кроу қауымының қолдауын ала алмады. Бонд протестантизмнің қатаң түрін ұстанды және сондықтан дәстүрлі Кроу сенімдері мен мәдениетін мойындаудан бас тартты, осылайша тайпаны алшақтатты. Америка Миссионерлік қауымдастығының 1895 жылы Джеймс Грегор Берджесс басшылығымен құрылған миссиясы да ұқсас тағдырға ұшырады. Дегенмен, 1903 жылы Лодж Грасс қаласында баптист миссиясы салынды және 1904 жылы Rev. Уильям А. Петзольдт басшылығымен мектеп салынды. Бұл мектеп Кроу қауымының ортасында орналасқандықтан ерекше танымал болды, бұл студенттерге үйде оқып, үйде қалуға мүмкіндік берді, ал басқа христиан миссияларының алыс жатқан интернаттарында мұндай мүмкіндік болмады. Лодж Грасс миссиясы осылайша өте табысты болды, сондықтан иезуиттер, 1895 жылы Үндістан кеңсесінің қаржысын миссияларынан қайтарып алғаннан кейін әлсіреп, сол жерде де мектеп құрды. Бұл христиандық топтар Кроуларды дінге көндіруде сәттілікке жеткенімен, олардың жамағаттарын христиан Құдайына ғана табынуға итермелеу әлдеқайда қиын болды. Бұл қарсылық Кроу сенім жүйесіне байланысты болды, христиандық Құдаймен қарым-қатынас орнатудың көптеген жолдарының бірі ретінде қарастырылды, бұл дәстүрлі Кроу сенімдерінің христиандық тәжірибелермен бірге өмір сүруіне мүмкіндік берді. Ғасырдың басында Кроу мәдени және діни қайта жандануы христиан миссионерлері үшін осы мәселені одан да қиындатты, олар «примитивтік» дінді алға жылжытты. Кроуларды тек Құдайға ғана табынуға итермелеген жалғыз христиандық сектасы – евангелизм болды, ол 1980 жылдары діни өрлеуді бастан кешірді және бүкіл резервациядағы аудандарда шіркеулер құрды. Бұл шіркеулердің мүшелері дәстүрлі Кроу дінінің кез келген түрін қабылдамады, бірақ бұл ережеден туындаған ерекшелік еді.

Пейот пен америкалықтар шіркеуі

Рухани жаңарудың бір бөлігі ретінде 1910 жылы Кроу қорығына жеткен пейот дінінің кеңеюі болды. Пейот рәсімдері Солтүстік Мексика мен АҚШ-тың оңтүстігінде өсетін пейот кактусының кептірілген ұштарын тұтынуды қамтиды. Ішкеннен кейін пейот эйфория сезімін, көру бұрмалануын және уақыттың тоқтағанын сезінуді тудырады. Пейотты рәсімдерде қолдану Колумбтан бұрынғы Мексикада пайда болды, ал 17 ғасырда католик миссионерлері осы аймақтың жергілікті халқының түнгі рәсімдерінде қолданғанын жазған. Дәстүр бойынша пейотты алудың көптеген себептері бар, олардың ішінде ұзақ өмір сүру және денсаулық, дене мен жанды тазарту, сондай-ақ бақыт пен зияннан қорғану бар. Академиктер әлі де пікірталас жүргізіп отырғанымен, пейот рәсімдерін АҚШ-қа көшпелі апачи және команч тайпалары әкелгеніне сенімді, олар көбінесе шекарадан оңтүстікке жылқыларын жайып, шабуылдар жасау үшін сапарлаған. Осы тайпалардың Оклахома қорықтарына шоғырлануы осы дәстүрлі амалдың сақталуына және дамуына мүмкіндік берді. Бірінші рет көптеген тайпалар жақын жерде өмір сүріп, бір-бірімен қарым-қатынас жасай алды, себебі олар Үндістер кеңсесімен қарым-қатынас жасау үшін ағылшын тілін үйренуге мәжбүр болды. АҚШ үкіметі пейот рәсімдеріне көмектесіп, жергілікті американдықтарды интернат мектептеріне жіберді. Бұл мектептерде әртүрлі тайпалардан келген студенттер пейот рәсімдері туралы білімдерін бөлісті. Осы жастар өз тайпаларының білімді және ықпалды мүшелері болып өсіп, олардың қауымдастықтарында пейотты қолдануды кеңінен таратуға мүмкіндік беретін лауазымдарға ие болды. Пейоттың Оклахома қорықтарында жылдам таралуының себебі – ол әлі ақтар тарапынан жойылмаған жергілікті мәдениеттің бір бөлігі болды, бұл американдықтарға олардың өткенімен байланыс орнатуға мүмкіндік берді. 1918 жылы үкімет тарапынан қысымға тап болған пейот қолданушылары Американың түпкілікті халықтарының шіркеуін құрды, бұл ұйымның ресми статусы АҚШ-ты пейотты заңды дін ретінде тануға мәжбүрлейтініне үміттенеді. Шіркеуде мүшелері пейотты ішіп, түн бойы ән айтып, Құдайға дұға етеді. Команч басшысы Куана Паркер Американың түпкілікті халықтарының шіркеуі мен дәстүрлі христиандық арасындағы айырмашылықты былай түсіндірді: "Ақ адам шіркеуіне кіріп, Иса туралы сөйлейді, ал үнділік өз типіне кіріп, Исамен сөйлейді". Үндістер кеңсесі пейотты тәуелділік тудыратын және "цивилизацияға" зиянды деп санай отырып, 1923 жылы Монтанада оның сатылуына тыйым салды. Кроу тайпасының мүшелері Вейомингке пейот алу үшін барып келгені анықталғаннан кейін, 1929 жылы онда да тыйым салынды. Алайда, Bird Above жүргізген науқанның арқасында, ол пейоттың моногамияны, еңбекті және қанағаттылықты қолдау арқылы ізгілікке ықпал ететінін көрсетті, сонымен қатар сынақтардың нәтижесінде өсімдіктің тәуелділік тудырмайтыны анықталды, бұл тыйымды күштен шығарды. Пейот діні танымал болды, ал 1930 жылдары көңілсіз миссионерлер өздерінің көптеген мүшелері христиандық уағыздарға қатысып, сонымен қатар пейотты ұстанатынын айтты. [64] Мыңжылдық ауысында Кроу қорығында әр жылы шамамен жүз пейот рәсімі өткізілетіні есептеледі. Кроу тайпасы арасында басқа да жергілікті христиан діндері бар, соның ішінде 1920 жылдары Кроу сенушілері қорыққа әкелген Пятидесятничествоның жергілікті түрі де бар, қазірдің күнінде көптеген жақтастары бар.

Дәрі-дәрмек және емдеу

Бұл тайпаның емшілері "Ақбалия" ("емші") деп аталады.

Маннегиси

Маннегиши, сонымен қатар кішкентай халық деп те аталады, олар шашы түскен, ірі, әдемі және көлемді көздері мен кішкентай, күңгірт денесі бар адам тектес жандар. Олар алаяқтар еді және нұсқаушыларға ұқсауы мүмкін.