Кіріспе

Инка мифологиясындағы Жаратушы құдай Виракоча (сонымен қатар Виракоча, Уиракоча; кечуа тілінде Виракуча) – Оңтүстік Американың Анды аймағындағы Инка және Инка мифологиясындағы ұлы жаратушы құдай. Миф бойынша Виракоча адам кейпінде болған және көбінесе сақалды деп есептелген. Аңызға сәйкес, ол Тиуанакуді салуға бұйрық берген. Онымен бірге Виракоча деп аталатын адамдар да болған. Оны көбінесе бірнеше эпитетпен атайды. Мұндай күрделі атауларға Ticsi Viracocha (T'iqsi Wiraqocha), Contiti Viracocha және кейде Kon Tiki Viracocha (Тор Хейердалдың сал атауының шығуы) жатады. Басқа да атаулар бар, мысалы, "жаратқыш", Виракочан Пачаячикачан, Виракоча Пачаячачи немесе Пачаячачик ("әлемнің ұстазы"). Инкалар үшін Виракочаға табыну күнге табынудан маңыздырақ болған. Виракоча – Инка пантеонындағы ең маңызды құдай, ол барлық нәрсенің жаратушысы немесе барлық нәрсе жаратылған бастау ретінде қарастырылған және теңізбен тығыз байланысты болған. Виракошадан кейін бірден Инти, Күн келген. Виракоча ғаламды, күнді, айды, жұлдыздарды, уақытты (күнге аспанмен қозғалуға бұйрық беру арқылы) және өркениеттің өзін жаратқан. Виракоча күн және дауыл құдайы ретінде құлшылыққа ие болған. "Құбық құдайлары" деп аталатындардың барлығы да Виракоча түсінігіне толық сәйкес келмейді.

Испаниялық есептер бойынша космогония

Хуан де Бетанзос жазған аңыз бойынша, Виракоча Титикака көлінен (немесе кейде Пакарик Тампу үңгірінен) қараңғылық уақытында көтеріліп, жарық әкелді. Ол күн, ай және жұлдыздарды жаратты. Адамдарды тастарға дем беру арқылы жаратқан, бірақ алғашқы жаратылыстары – ақылсыз алыптар болды, олар оған ұнамады. Сондықтан ол оларды су тасқынымен жойды және кішкентай тастардан алыптардан жақсырақ адамдарды жаратты. Оларды жаратқаннан кейін, олар бүкіл әлемге таралып кетті. Виракоча соңында Тынық мұхиты арқылы (су үстінде жүріп) жоғалып, қайтып оралмады. Ол жалған ақсақал кейпінде жерді аралап, жаңа жаратылыстарына өркениеттің негіздерін үйретті және көптеген кереметтер жасады. Бірақ көптегендер оның үйретулерін қабылдаудан бас тартып, соғыс пен бұзақылыққа түсті. Виракоча оның жаратқан нәрселерінің аянышты жағдайына күйінді. Бір аңызда оның Инти есімді ұлы және Мама Килла мен Пачамама есімді екі қызы болған. Бұл аңызда ол Титикака көлінің маңындағы халықты 60 күн мен 60 түнге созылған Уну Пачакути деп аталатын Ұлы су тасқынымен жойды, екі адамды ғана сақтап алып, олар қалған әлемге өркениет әкелді. Бұл екі адам – Интидің ұлы Манко Капак (кейде Виракочаның ұлы деп есептеледі), оның есімі «ұлы негіз» дегенді білдіреді, және «аналық құнарлылық» деген мағына беретін Мама Уқллу. Бұл екеуі «тапак яури» деп аталатын алтын таяқпен Инка өркениетін құрды. Басқа бір аңызда ол алғашқы сегіз өркениетті адамның әкесі болды. Кейбір әңгімелерде оның Мама Куча есімді әйелі болған. Тағы бір аңызда Виракочаның Имахмана Виракоча мен Токапо Виракоча есімді екі ұлы болған. Ұлы су тасқынынан және жаратылыстан кейін Виракоча ұлдарын солтүстік-шығыс және солтүстік-батыстағы тайпаларға, олар оның бұйрықтарына бағынатынын анықтау үшін жіберді. Виракоча солтүстікке сапар шекті. Сапар барысында Имаймана мен Токапо барлық ағаштарға, гүлдерге, жемістерге және шөптерге ат қойды. Олар тайпаларға олардың қайсысын жеуге болатынын, қайсысының емдік қасиеттері бар екенін және қайсысының уытты екенін үйретті. Соңында Виракоча, Токапо және Имахмана Кускоға (қазіргі Перу) және Тынық мұхитының жағалауына жетті, онда олар су арқылы жоғалып кеткенше жүрді. «Виракоча» сөзі сөзбе-сөз «теңіз көбігі» дегенді білдіреді. Виракочаның көптеген лақаптары: ұлы, барлығын білуші, қуатты және т.б. Кейбір адамдар Виракучаның «теңіздің майы (немесе көбігі)» дегенді білдіруі мүмкін екенін айтады, бірақ бұл этимология кем дегенде Инка Гарсиласодан бері грамматикалық себептермен (кешуа тіліндегі құрамдық тәртіп) жоққа шығарылды. Неміс археологы Макс Уле «көбік көл» атауының түсініксіз екенін айтады. Ол Вира (Хуира) сөзінің кешуа тіліндегі хуйра («барлық нәрсенің соңы») сөзінен туындауы мүмкін екенін және Тикси Виракочаның «барлық нәрсенің басталуы мен соңы» деген мағынаны білдіруі мүмкін екенін атап көрсетеді. Кейбір тіл білімі мамандары лингвистикалық, тарихи және археологиялық дәлелдер бұл атауның аймара тілінен алынған Wila Quta (wila «қан»; quta «көл») болуы мүмкін екенін санайды, себебі инкалық Анд мәдениеттері Титикака көліндегі түйе тұқымдастарының құрбандықтарын тойлаған және олар аймара тілінде сөйлеген.

"Ақ құдай" туралы дау

XVI ғасырдағы алғашқы испандық жылнамашылар Виракохамен байланысты ешқандай айғақ келтірмеген. Бірінші рет 1553 жылы Педро Сиеза де Леон осылай айтқан. Испандық жылнамашылардың (мысалы, Хуан де Бетанзос) ұқсас еңбектері Виракоханы көбінесе сақалмен "ақ құдай" деп сипаттайды. Дегенмен, Виракоханың ақтығы инкалардың түпнұсқа аңыздарында көрсетілмеген, сондықтан көптеген қазіргі ғалымдар "ақ құдай" әңгімесін испан жаулап алу кезеңіндегі ойдан туған нәрсе деп санайды. Инка құдайы Виракоха, ацтек құдайы Кетцалькоатль және Орталық және Оңтүстік Америка пантеондарындағы басқа да бірнеше құдайлар, мысалы, муиска құдайы Бочика, аңыздарда сақалды болып суреттелген. Алғашқыда ежелгі еуропалықтың ықпалының белгісі деп есептелген және отаршылдық дәуірдегі рухтармен күшейтіліп, әшекейленген сақал, Мезоамериканың континенттік аралдық мәдениетінде ерекше мағынаға ие болды. "Аналь де Куаутитлан" – өте маңызды ертедегі дереккөз, оның құндылығы әсіресе бастапқыда науатль тілінде жазылғандығында. "Аналь де Куаутитлан" Туладағы Кетцалькоатльдің киімін былайша сипаттайды: "Ол бірден оған жасыл маска жасады; ол қызыл түсті алып, одан еріндерін қызғылт етті; ол бетін жасау үшін сары түсті алды; және тістерін жасады; содан кейін ол сақалын қауырсыннан жасады." Бұл үзіндіде сақал қауырсыннан жасалған киім ретінде бейнеленген, бұл Мезоамерика өнерінің академиялық түсініктерімен үйлеседі. Алайда, бұл әңгімеде Кетцалькоатльдің бетінде шашы бар-жоқ деген мәселе көтерілмейді, оның жағымсыз сыртқы түрін жабу үшін маскамен және символдық қауырсын сақалмен жабдықталуының себебі – "Егер менің халқым мені көрсе, қашып кетеді" деген Кетцалькоатльдің сөзінде жатыр. Виракоханың сыртқы түріне қатысты сипаттамалар интерпретацияға ашық болғанымен, испандықтар келгенге дейін Перудің моче мәдениеті өзінің әйгілі керамикасында сақалды ер адамдарды жиі бейнелеген. Қазіргі заманғы теориялардың жақтаушылары, мысалы, Колумбқа дейінгі еуропалықтардың Перуға көшіп келгендігі туралы теориялар, осы сақалды керамиканы және Виракоханың сақалын Перуде америкалық емес халықтың ерте кезде болуының дәлелі ретінде келтіреді. Көптеген үндістерде қалың сақал болмаса да, парагвайлық аче тайпасы сияқты, ашық терілі, бірақ еуропалықтар мен африкалықтармен араласпаған топтар да бар. 1776 жылы оңтүстік пайюттар алғаш рет еуропалықтармен кездескенде, Сильвестр Велес де Эскаланте мен Франсиско Атанасио Домингес баяндамаларында "кейбір ер адамдардың қалың сақалдары болған және олар америкалықтарға қарағанда испандықтарға көбірек ұқсаған" деп жазылған.

Олантайтамбодағы тау жыныстары

Перудің оңтүстігіндегі Олантайтамбо шағын ауылындағы жартастың табиғи түрде қалыптасқан немесе қашалған бейнесі, жергілікті аңыз бойынша Виракочаның елшісі Виракочан немесе Тунупаны көрсетеді деп есептеледі. Куско аймағында орналасқан Олантайтамбо, Урубамба аңғары бойындағы шағын ауылдар тізбегін құрайды. Киелі аңғар деп аталатын бұл аймақ Инка империясының маңызды бекінісі болған. Пинкуйлуна тауының бетіндегі, ежелгі Инка қираған жерлеріне қарама-қарсы орналасқан 140 метрлік жартас формациясы Виракочанның бейнесі екені айтылады. Оның бетіне салынған Инка руиндары оның басындағы тәжді білдіреді деп саналады. Суретшілердің жартасқа салған бейнелерінде қалың сақал мен иығында үлкен қап та бейнеленген. Бұл аңыз 1995 жылы Фернандо мен Эдгар Элорита Салазардың кітабынан кейін танымал болды. Виракочан, білімді уағыздаған саяхатшы, уақыттың шебері, адамнан артық күшке ие, сақалды, бойы ұзын, дін қызметкері немесе астроном сияқты киінген адам ретінде сипатталады.