Кіріспе

Әлемнің қалай пайда болғаны туралы бейнелі әңгіме.

Жаратылыс мифы немесе космогониялық миф – космогонияның бір түрі, әлемнің қалай пайда болғаны және адамдар оны қалай мекендегені туралы бейнелі баяндау. Көбінесе «миф» термині жалған немесе қиялға толы әңгімелерді білдірсе де, әртүрлі мәдениеттердің өкілдері өз жаратылыс мифтеріне әртүрлі деңгейде сенім артады. Миф айтылған қоғамда терең шындықтарды бейнелі, символдық, тарихи немесе тура мағынада жеткізеді деп есептеледі. Олар көбінесе, бірақ әрқашан емес, космогониялық мифтер саналады, яғни олар хаос немесе белгісіздік күйінен ғаламның реттелуін сипаттайды. Жаратылыс мифтерінде бірнеше ортақ белгілер кездеседі. Олар көбінесе қасиетті саналып, дерлік барлық діни дәстүрлерде табылады. Олардың барлығында сюжет пен кейіпкерлер болады – құдайлар, адамдарға ұқсас тұлғалар немесе жануарлар, олар көбінесе сөйлейді және оңай түрленеді. Олар көбінесе дін тарихшысы Мирча Элиаде «in illo tempore» («сол кезде») деп атаған, бұлыңғыр және нақты емес өткенге орналасады. Жаратылыс мифтері оларды бөлісетін қоғам үшін маңызды сұрақтарға жауап береді, олардың негізгі дүниетанымын, мәдениет пен жеке тұлғаның өзіндік ерекшелігін жалпы контексте анықтайтын құрылымды ашады. Жаратылыс мифтері ауызша дәстүрде қалыптасады, сондықтан әдетте олардың бірнеше нұсқасы болады.

Мағынасы мен қызметі

Жаратылыс туралы аңыздар ежелгі тарихтан бері келе жатыр және маңызды әлеуметтік рөл атқарып келді. Олардың 100-ден астам түрлі нұсқасы табылды. Барлық жаратылыс аңыздары бір жағынан этиологиялық сипатқа ие, себебі олар әлемнің қалай пайда болғанын және адамзаттың қайдан шыққанын түсіндіруге тырысады. Шығу мифтерін зерттейтін этнологтар мен антропологтардың айтуынша, қазіргі заманда теологтар ашылған шындықтар арқылы адамзаттың мәнін анықтауға ұмтылысады, ал ғалымдар космологияны эмпиризм мен рационалдық құралдармен зерттейді. Бірақ жаратылыс аңыздары адамның шындығын өте ерекше тұрғыдан анықтайды. Бұрын дін тарихшылары мен мифтерді зерттеушілер мұндай әңгімелерді ғылымның немесе діннің алғашқы, дамымаған формасы деп санап, оларды сөзбе-сөз немесе логикалық тұрғыдан талдаған. Алайда, бүгінде олар өздерінің мәдени контекстінде түсінілуге тиіс символдық әңгімелер ретінде қарастырылады. Чарльз Лонг: «Мифте айтылған құдайлар, жануарлар, өсімдіктер – экзистенциалдық тұрғыдан қабылданатын күштің түрлері. Мифтерді құдайды рационалды түрде түсіндіруге жасалған әрекет ретінде қарастыру қате» деп жазады. Жаратылыс аңыздары сөзбе-сөз түсіндірме болмаса да, олар адамзаттың әлемдегі орнын, туған оқиға арқылы анықтауға көмектеседі. Олар адамдардың табиғи әлеммен, болжамдалы рухани әлеммен және бір-бірімен қарым-қатынасын бекітетін және бағыттайтын дүниетанымының негізін құрайды. Жаратылыс мифы – негізгі шындықты салыстырмалы шындықтан, болмыстың бастауын және мәнін, болмаудан ажыратуға мүмкіндік беретін іргетас. Осы мағынада космогониялық мифтер – өмір философиясы болып табылады, бірақ ол жүйелі есептеу арқылы емес, символ арқылы білдіріліп, жеткізіледі. Бұл тұрғыдан алғанда, олар этиологиялық аңыздардан (діни ғұрыптардағы, табиғи құбылыстардағы немесе мәдени өмірдегі нақты ерекшеліктерді түсіндіретін) өзгеше. Жаратылыс туралы аңыздар адамдарға әлемдегі өз орнын табуға, сондай-ақ адам мен табиғатқа деген құрмет сезімін қалыптастыруға көмектеседі.

Жіктеу

Мифологтар адам мәдениеттерінде кездесетін жаратылыс мифтерін жіктеу үшін әртүрлі схемаларды қолданды. Элиаде және оның әріптесі Чарльз Лонг дүниежүзіндегі әңгімелерде қайта-қайта кездесетін ортақ мотивтерге негізделген жіктеме жасады. Бұл жіктеме бес негізгі түрді анықтайды:

Құдайдың ойы, сөзі, арманы немесе дене сөлдері арқылы ешнәрседен жаратылу (creation ex nihilo). Жерге суға секіріп түсу арқылы жаратылу, онда жаратушы жіберген құс немесе су жануары бастапқы мұхит арқылы теңіз түбіне сүңгіп, құм немесе лай әкеліп, одан жер бетіндегі әлем пайда болады. Әлемдер арқылы өту мифтері, онда ата-бабалар қазіргі әлемге жеткенше бірнеше әлемдер мен метаморфозалардан өтеді. Бастапқы болмыстың бөлінуі арқылы жаратылу. Бастапқы біртүтастықты бөлу немесе ретке келтіру арқылы жаратылу, мысалы, ғарыштық жұмыртқаның жарылуы немесе хаостан тәртіп орнату. Марта Вейгл бұл типологияны тоғыз тақырыпты атап көрсету үшін одан әрі дамытып, жетілдірді, құдай жасаған deus faber, екі жаратушының бірлесіп немесе бір-біріне қарсы жұмыс істеуінен жаратылу, құрбандықтан жаратылу және бөліну/қосылу, жинақталу/бірігу немесе сөлдер арқылы жаратылу сияқты элементтерді қосты. Бұл әңгімелердің көпшілігінде әлем жаратушының сөзі, арманы, демі немесе таза ойы арқылы пайда болады, бірақ жаратылу ешнәрседен (ex nihilo) жаратушының дене сөлдері арқылы да болуы мүмкін. "Ex nihilo" фразасының тікелей аудармасы "ешнәрседен" дегенді білдіреді, бірақ көптеген жаратылыс мифтерінде шығармашылық актіні ешнәрседен жарату немесе хаостан жарату деп жіктеуге болатыны туралы шекара нашар анықталған. Ешнәрседен жарату мифтерінде жаратылыстың әлеуеті мен мәні жаратушының ішкі дүниесінен туады. Мұндай жаратушы физикалық ортада, мысалы, қараңғылық немесе суда болуы мүмкін немесе болмауы мүмкін, бірақ ол әлемді олардан жасамайды, ал хаостан жаратуда жарату үшін қолданылатын зат қалыптаспаған кеңістікте алдын ала бар.

Қауіпті жағдайдан пайда болған жаратылыс

Хаос туралы мифтерде бастапқыда пішінсіз, бейнесіз кеңістіктен басқа ештеңе жоқ. Осы әңгімелерде "хаос" сөзі "дүрбелең" мағынасын білдіреді, ал бұл пішінсіз кеңістік, кейде бос кеңістік немесе тұңғиық деп те аталады, жаратылған әлем үшін қажетті материалды қамтиды. Хаос бу немесе су сияқты тұтқыр, өлшемсіз болып сипатталуы мүмкін, кейде тұзды немесе лайлы. Бұл мифтер хаосты жамандық пен ұмытылумен байланыстырады, ал "тәртіп" (космос) – жақсылықпен қарама-қайшы келеді. Жарату актісі – дүрбелеңнен тәртіп орнату, және көптеген мәдениеттерде тәртіпті және пішін сақтайтын күштер әлсіреп, әлем қайтадан тұңғиыққа батып кетеді деген сенім бар. Мысалы, Жаратылыс кітабының бірінші тарауындағы жаратылыс туралы айтылған оқиға.

Әлемдік ата-ана

Әлемдік ата-аналар туралы мифтердің екі түрі бар, екеуі де бастапқы тұлғаның, әлемдік ата-ананың немесе ата-аналардың бөлінуін немесе айырылуын сипаттайды. Бір түрінде бастапқы жағдай екі ата-ананың мәңгілік бірлігі ретінде бейнеленеді, ал жаратылыс олар екеуі бір-бірінен тартылып алысқанда пайда болады. Бұл ата-аналар көбінесе Көк (әдетте еркек) және Жер (әдетте әйел) деп аталады, олар бастапқыда соншалықты тығыз байланысты болғандықтан, ешқандай ұрпақ дүниеге келе алмайды. Бұл мифтер көбінесе жаратылысты жыныстық одақ нәтижесінде туған құдайлардың шежіресі ретінде көрсетеді және осы одақтың нәтижесінде пайда болған жаратылыс процесін баяндайды. Әлемдік ата-ана мифтерінің екінші түрінде жаратылыс бастапқы жаратылыстың денесінің мүшеленген бөліктерінен туындайды. Көбінесе, осы әңгімелерде бастапқы жаратылыстың қол-аяқтары, шашы, қаны, сүйектері немесе мүшелері кесіліп не құрбандыққа шалынып, аспанға, жерге, жануарлар мен өсімдіктерге және басқа да дүниелік нысандарға айналады. Бұл мифтер жаратылыс күштерін жыныстық емес, анимистік сипатта көрсетеді, қасиеттіні табиғат әлемінің құрамдас және ажырамас бөлігі ретінде бейнелейді. Мысалы, Гилфагиннингтің алғашқы өлеңі – Вёлуспада сипатталған норвегтердің жаратылыс мифін қарастыруға болады.

Шығу

Шығармашылық мифтерде адамзат басқа бір әлемнен қазіргі тамыр жайған әлемге шығады. Алдыңғы әлем көбінесе жер-ананың құрсағы ретінде қарастырылады, ал пайда болу процесі дүниеге келуге теңеледі. Акушерлік рөлді әдетте әйел құдай атқарады, мысалы, Американың жергілікті халықтары мифологиясындағы өрмекші әйел. Бұл оқиғаларда ер адамдар сирек кездеседі, ал ғалымдар оларды көбінесе ex nihilo сияқты еркектерге бағытталған жаратылыс мифтеріне қарама-қарсы деп санайды. Шығармашылық мифтерінде адамдардың және/немесе үстімізден келген күштердің құрылуы қазіргі орны мен формасына жету үшін бірнеше жер асты әлемдері арқылы сатылап көтерілу немесе метаморфоза ретінде сипатталады. Көбінесе бір әлемнен немесе сатыдан екіншісіне өту ішкі күштердің ықпалымен, бұрынғы эмбриондық формалардан өсу немесе даму процесі арқылы жүзеге асады. Бұл жанр көбінесе Солтүстік Америка мәдениеттерінде кездеседі, онда мифтерде адамдардың жер асты әлеміне ашылған тесіктен соңғы шығуы олардың кейінгі көші-қоны және қазіргі отандарына қоныстану оқиғаларымен байланыстырылады.

Жер-суға түсуші

Жерге суар кіретін тұлға – түрлі дәстүрлі жаратылыс мифтерінде жиі кездесетін кейіпкер. Осы мифтерде жоғарғы күш әдетте бір жануарды (көбінесе құс, бірақ кейбірде шаяндар, жәндіктер және балықтар да болады) бастапқы суларға, тұруға жарамды жер жасау үшін құм немесе лай табуға жібереді. Кейбір ғалымдар осы мифтерді психологиялық тұрғыдан қарастырса, енді біреулері оларды космогониялық тұрғыдан түсіндіреді. Екі жағдайда да, тереңнен бастау алатын бастамаларға мән беріледі.

Мотивтің таралуы

Гудмунд Хатт пен Тристрам П. Коффиннің айтуынша, Жерге суға түсетін мифтер американдық түпкі халықтардың фольклорында кең таралған, мысалы: шошон, мескваки, блэкфут, чипевян, ньюетти, Калифорниялық йокуттар, мандан, хидатса, шайенн, арапахо, оджибве, ючи және чероки. Американдық антрополог Глэдис Райхард осы мотивтің "Солтүстік Американың барлық бөліктерінде" таралуын анықтады, тек "солтүстік, солтүстік-шығыс және оңтүстік-батыс" аймақтарында болмаған. 1977 жылғы зерттеуде антрополог Виктор Барноу Жерге суға түсетін мотивтің "аң аулау және жинаумен айналысатын қоғамдарда", негізінен қоян, догриб, каска, бобер, карьер, чипевян, сарси, кри және монтанье сияқты солтүстік топтарда пайда болғанын болжады. Осыған ұқсас әңгімелер чукчи және юкагир, татар және көптеген фин-угор дәстүрлерінде, сондай-ақ бурят және самоид халықтары арасында да кездеседі. Бұған қоса, Жерге суға түсетін мотив Шығыс Еуропаның, атап айтқанда, ром, румын, славян (болгар, поляк, украин және белорусь) және литва мифологиялық дәстүрлеріндегі әңгімелерде де кездеседі. Осы әңгімелердің таралу үлгісі олардың шығыс Азия жағалауындағы ортақ тегінен шыққандығын көрсетеді, халықтар батысқа қарай Сібірге және шығысқа қарай Солтүстік Америкаға көшіп барған кезде таралды. Дегенмен, бұл мифтің осы бореалдық таралу үлгісінен тыс жерде кездесетін мысалдары да бар, мысалы, Батыс Африканың йоруба халықтарының жаратылыс мифі, онда Обатала мен Одудуа туралы айтылады.

Американың түпкүлдікті әңгімелері

Американың көптеген түпкілікті мифтеріне тән жерге суарлап түсетін жаратылыс оқиғалары, жаратылыстар мен болашақ формалар бастапқы әлемде ұйықтаған немесе тоқтап тұрған күйде басталады. Жерге суарлап түсуші олардың арасындағы бірінші оянатындардың бірі болып, болашақ жаратылыстың өмір сүре алатын жерлерді құру арқылы қажетті негізді қалайды. Көп жағдайда, осы оқиғаларда шешім табылар алдында жер жасауға жасалған сәтсіз әрекеттер сипатталады. Американың түпкілікті халықтары арасында, жерге суарлап түсуші космогония ирокездер мифологиясында кездеседі: әйел аспан құдайы аспаннан құлайды, ал белгілі бір жануарлар – суыр, сусар, үйрек және мускат егер құйрығы арал құру үшін саз алып келуге суға секіреді. Сенекадан алынған ұқсас оқияда, адамдар аспан әлемінде өмір сүрген. Бір күні, басшының қызы түсіндіріле алмайтын ауруға шалдығады, және оған ұсынылған жалғыз ем (түс арқылы ашылған) – ағаш жанына жатып, оны қазып алу еді. Халық солай істейді, бірақ бір адам ағаштың олардың күнкөрісі болғанын айтып, қызды тесікке итеріп жібереді. Ол аспаннан тек судан тұратын әлемге құлайды, бірақ су құстары оны құтқарады. Тасбақа оны қабығына мінгізіп алуға келіседі, бірақ оған тұрақты мекен болатын жерді сұрайды. Олар жер жасауға шешім қабылдайды, ал түпкілікті теңіздің тереңдігіне жабайы топырақ алу үшін жабайы бақа суарады. Бақа оны тасбақаның арқасына қояды, ол әрбір топырақ жиналған сайын үлкейеді. Уяндоттардан алынған тағы бір нұсқасында, олар көкте өмір сүрген. Бас әміршінің (немесе Құдіретті билеушінің) қызы ауырып қалды, сондықтан емші оларға Құдіретті билеушінің үйінің жанында тұрған жабайы алма ағашын қазып алуға кеңес береді, себебі ем оның тамырында табылады. Алайда, ағаш қазылғаннан кейін жер астына батып, ағаштардың бастары құлап, ауру қызды бірге алып кетеді. Қыз аспаннан құлағанда, екі аққу оны арқаларында құтқарады. Құстар барлық жүзушілерді және су тайпаларын шақыруға шешім қабылдайды. Көптеген еріктілер теңіз түбінен топырақ бөлшектерін алу үшін Ұлы Суға суарады, бірақ тек жабайы бақа (оқиғада әйел) ғана табысқа жетеді.