Адам проблемаларының медициналық санаға айналуы

Кіріспе

Адам проблемаларын медициналық ретінде жіктеу – адамның жағдайлары мен проблемалары медициналық жағдай ретінде анықталып, емдеуге түсетін процесс, осылайша медициналық зерттеу, диагноз қою, алдын алу немесе емдеу нысанына айналады. Медициналық жағдайға қатысты жаңа деректер немесе гипотезалар; әлеуметтік көзқарастардың немесе экономикалық факторлардың өзгеруі; немесе жаңа дәрі-дәрмектердің немесе емдеу әдістерінің дамуы себеп болуы мүмкін. Медициналық жағдай әлеуметтанулық тұрғыдан мамандардың, науқастардың және корпорациялардың рөлі мен билігі, сондай-ақ өз өзіне қатысты түсінігі мен өмірлік шешімдері денсаулық пен ауру туралы қалыптасқан ұғымдарға байланысты болатын қарапайым адамдарға тигізетін әсері тұрғысынан зерттеледі. Жағдай медициналық деп жіктелген кезде, мүгедектіктің әлеуметтік моделінен гөрі медициналық моделі қолданыла бастайды. Медициналық жағдайды патологизациялау немесе (жағымсыз мағынада) "ауруды тарату" деп те атауға болады. Медициналық жағдай – бұл жағдайдың емдеуді қажет ететін медициналық ауруға айналатын әлеуметтік процесс, сондықтан медицина адам қоғамына пайдалы деп қарастырылуы мүмкін. Осы көзқарас бойынша, жағдайды ауру ретінде анықтау белгілі бір симптомдар мен жағдайларды емдеуге алып келеді, бұл жалпы өмір сапасын жақсартады.

Тарих

Медициналық тұрғыдан тану ұғымын әлеуметтанушылар медициналық білімді медициналық немесе биологиялық емес мінез-құлыққа қалай қолдану керектігін түсіндіру үшін ойлап тапты. Медициналық термин социология әдебиетінде 1970 жылдары Ирвинг Зола, Питер Конрад және Томас Сзацтың еңбектерінде пайда болды. Эрик Касселлдің «Азаптаудың табиғаты және медицинаның мақсаттары» (2004) кітабына сәйкес, медициналық әлеуметтік бақылаудың кеңеюі девианттықты түсіндіру құралы ретінде ақталуда. Бұл әлеуметтанушылар медициналық тұрғыдан тануды әлеуметтік бақылаудың бір түрі ретінде қарастырды, онда медициналық билік күнделікті өмірдің салаларына дейін кеңейді, және олар медициналық тұрғыдан тануды азаттық атынан қабылдамады. Бұл сын Конрадтың 1973 жылы жарық көрген «Гиперкинездің ашылуы: ауытқуды медициналықландыру туралы жазбалар» мақаласы сияқты еңбектерінде көрініс тапты (гиперкинез деген термин қазір біз АДҚС деп атайтын нәрсені сипаттау үшін пайдаланылған). Дегенмен, ежелгі Мысырда 2000 жыл бұрын балаларды тыныштандыру үшін опиум қолданылған. Бұл әлеуметтанушылар медициналық тұрғыдан тануды жаңа құбылыс деп санамады, медициналық органдар әрқашан әлеуметтік мінез-құлықпен айналысып, дәстүрлі түрде әлеуметтік бақылау агенттері ретінде жұмыс істегенін дәлелдеді (Фуко, 1965; Сзац, 1970; Розен). Алайда, бұл авторлар үнемі дамып келе жатқан технология медициналықландырудың әлеуетті ауқымын әлеуметтік бақылаудың бір түрі ретінде, әсіресе «психотехнология» тұрғысынан кеңейтті деген пікірде болды (Chorover, 1973). 1975 жылы жарық көрген «Медицинаның шектері: медицинаның жауы» (1975) атты кітабында Иван Ильич «медициналық ету» терминін алғашқы қолданылған сөздердің бірі ретінде атап көрсетті. Философ Ильич медицина саласы адамдарға иатрогенез арқылы зиян келтіреді деп айтқан. Ильич иатрогенездің үш деңгейде пайда болатынын көрді: клиникалық, бастапқы жағдайдан да нашар жанама әсерлерді қамтиды; әлеуметтік, бұл арқылы жалпы жұртшылық мойынсұнушы және өз қоғамында өмір сүру үшін медициналық мамандыққа тәуелді болады; және құрылымдық, бұл арқылы қартаю мен өлім идеясы медициналық аурулар ретінде адам өмірін тиімді «медициналық» етіп, жеке адамдар мен қоғамдарды осы «табиғи» процестермен күресуге аз мүмкіндік береді. Медициналық тұрғыдан емдеу ұғымы 1970-ші жылдардағы феминисттік қозғалыстың кейбір аспектілерімен үйлесімді болды. Эренрайх пен Инглис (1978) сияқты сыншылар әйелдердің денелерін негізінен ерлер медицинасы медициналық мамандықпен айналысады деп дәлелдеді. Етеккір мен жүктілік гистерэктомия сияқты операцияларды қажет ететін медициналық проблемалар ретінде қарастырылды. Висенте Наварро (1980) сияқты марксистер медицинаны қанаушы капиталистік қоғаммен байланыстырды. Олар медицина аурудың әлеуметтік теңсіздік пен кедейлік сияқты негізгі себептерін жасырып, денсаулықты жеке мәселе ретінде көрсетті деп мәлімдеді. Басқалары медицина мамандығының билігі мен беделін, оның ішінде басқаларды сыртқа шығару немесе бағынышты ету үшін терминологияны және кәсіби ережелерді қолдануды қарастырды. Тиаго Корреа (2017) медикализацияға қатысты баламалы көзқарас ұсынады. Оның пікірінше, медикализацияны биомедицинадан ажырату керек, бұл оған түскен сынның көп бөлігін жеңу үшін және қазіргі социологиялық пікірталастардағы құндылығын қорғау үшін қажет. Гадамердің медицинаға деген герменевтикалық көзқарасына сүйене отырып, ол уақыт пен кеңістіктегі эмпирикалық айырмашылықтарға қарамастан, медицинаның жалпы қасиеттеріне назар аударады. Медициналық және әлеуметтік бақылау тәжірибеде бір-бірімен жапсарлас немесе жапсарлас келмейтін, бөлек талдау өлшемдері ретінде қарастырылады. Коррея «адамдарды медициналық ету» идеясы әлемдік қоғамда медициналық білімнің барлық түрлерін қамтуы керек деп санайды, тек қалыптасқан (био) медициналық мамандықтарға байланысты емес. Кәсіби шекарадан тыс «білімге» қарау бізге әр түрлі уақытта және қоғамдарда медикализацияның болуы мүмкін көптеген жолдарын түсінуге көмектеседі және қазіргі қоғамдарға бір жағынан «медикализациядан бас тарту» (комплекторлық және баламалы медицинаға бет бұру арқылы) немесе басқа жағынан батыс емес қоғамдарда биомедициналық медицинаны жылдам және реттелмеген қабылдау сияқты тұзақтардан аулақ болуға мүмкіндік береді. Мәселе - қандай медициналық білім бар екенін және оны мінез-құлық пен симптомдарды емдеу үшін қалай қолдану керектігін анықтау.

The concept of medicalization was devised by sociologists to explain how medical knowledge is applied to behaviors which are not self evidently medical or biological. The term medicalization entered the sociology literature in the 1970s in the works of Irving Zola, Peter Conrad and Thomas Szasz, among others. According to Eric Cassell's book, The Nature of Suffering and the Goals of Medicine (2004), the expansion of medical social control is being justified as a means of explaining deviance. These sociologists viewed medicalization as a form of social control in which medical authority expanded into domains of everyday existence, and they rejected medicalization in the name of liberation. This critique was embodied in works such as Conrad's article "The discovery of hyperkinesis: notes on medicalization of deviance", published in 1973 (hyperkinesis was the term then used to describe what we might now call ADHD). Nevertheless, opium was used to pacify children in ancient Egypt before 2000 BC. These sociologists did not believe medicalization to be a new phenomenon, arguing that medical authorities had always been concerned with social behavior and traditionally functioned as agents of social control (Foucault, 1965; Szasz,1970; Rosen). However, these authors took the view that increasingly sophisticated technology had extended the potential reach of medicalization as a form of social control, especially in terms of "psychotechnology" (Chorover,1973). In the 1975 book Limits to medicine: Medical nemesis (1975), Ivan Illich put forth one of the earliest uses of the term "medicalization". Illich, a philosopher, argued that the medical profession harms people through iatrogenesis, a process in which illness and social problems increase due to medical intervention. Illich saw iatrogenesis occurring on three levels: the clinical, involving serious side effects worse than the original condition; the social, whereby the general public is made docile and reliant on the medical profession to cope with life in their society; and the structural, whereby the idea of aging and dying as medical illnesses effectively "medicalized" human life and left individuals and societies less able to deal with these "natural" processes. The concept of medicalization dovetailed with some aspects of the 1970s feminist movement. Critics such as Ehrenreich and English (1978) argued that women's bodies were being medicalized by the predominantly male medical profession. Menstruation and pregnancy had come to be seen as medical problems requiring interventions such as hysterectomies. Marxists such as Vicente Navarro (1980) linked medicalization to an oppressive capitalist society. They argued that medicine disguised the underlying causes of disease, such as social inequality and poverty, and instead presented health as an individual issue. Others examined the power and prestige of the medical profession, including the use of terminology to mystify and of professional rules to exclude or subordinate others. Tiago Correia (2017) offers an alternative perspective on medicalization. He argues that medicalization needs to be detached from biomedicine to overcome much of the criticism it has faced, and to protect its value in contemporary sociological debates. Building on Gadamer's hermeneutical view of medicine, he focuses on medicine's common traits, regardless of empirical differences in both time and space. Medicalization and social control are viewed as distinct analytical dimensions that in practice may or may not overlap. Correia contends that the idea of "making things medical" needs to include all forms of medical knowledge in a global society, not simply those forms linked to the established (bio)medical professions. Looking at "knowledge", beyond the confines of professional boundaries, may help us understand the multiplicity of ways in which medicalization can exist in different times and societies, and allow contemporary societies to avoid such pitfalls as "demedicalization" (through a turn towards complementary and alternative medicine) on the one hand, or the over rapid and unregulated adoption of biomedical medicine in non western societies on the other. The challenge is to determine what medical knowledge is present, and how it is being used to medicalize behaviors and symptoms.

Жыныстық қатынас

Адамның жыныстық қатынасының көптеген жақтары психиатрия, психология және фармацевтикалық индустрия тарапынан медициналықтандырылып, патологияландырылған. Бұл мастурбация, гомосексуализм, эректильді дисфункция және әйелдердің жыныстық дисфункциясын қамтиды. Медициналықтандыру трансгендерлер, интерсексуалдар және ВИЧ/ЖИТС диагнозы қойылған адамдарды сексуалдандыруды ақтау үшін де пайдаланылды. Жыныстық қатынасты медициналықтандыру әлеуметтік бақылаудың күшеюіне, аурулардың таратылуына, қадағалаудың артуына және сексология мен адам физиологиясының кейбір зерттеу салаларында қаржыландырудың ұлғаюына әкелді. Жыныстық қатынасты медициналықтандыру тәжірибесі кеңінен сынға ұшырады, ең көп таралған сынның бірі – биологиялық редукционизм және медициналықтандыру, жекелегендік және натурализм принциптері, көбінесе адамның жыныстық қатынасына әсер ететін әлеуметтік-мәдени факторларды ескермейді. ХИВ/ЖИТС пандемиясы 1980 жылдардан бастап жыныстық қатынастың терең медициналықтандырылуына себеп болды деп есептеледі. ПМДД (алдымен менструалды дисфориялық бұзылыс) диагнозы, флуоксетин (Прозак деп те аталады) Сарафем саудалық атауымен ПМДД терапиясы ретінде қайта қаптамаланған кезде дау тудырды. Психолог Пегги Клейнплац бұл диагнозды қалыпты адам мінез-құлқының медициналықтандырылуы деп сынады. Әйелдер денсаулығының басқа да медициналықтандырылған аспектілеріне сүт безіндегі бұзылыстар, бала емізу, босану процесі және босанғаннан кейінгі депрессия жатады. Көңіл аз бөлінгенімен, еркектік те медициналықтандыруға ұшырады, денсаулыққа зиянды деп есептеліп, дәрі-дәрмектер, технологиялар немесе терапия арқылы реттеуді немесе жақсартуды қажет етеді. Эректильді дисфункция ерлердің қартаю процесінің табиғи бөлігі деп есептелген, бірақ кейіннен проблема ретінде медициналықтандырылды, еркектердің гипогонадизмі. Майк Фицпатриктің айтуынша, медициналықтандыруға қарсылық 1970 жылдардағы гей-бостандық, антипсихиатрия және феминистік қозғалыстардың ортақ тақырыбы болды, бірақ қазір қоғамдық денсаулық тұрғысынан негізделген жағдайда өмір салтына үкіметтің араласуына қарсылық жоқ. Сонымен қатар, медициналықтандыруға деген қысымның көзі қоғамның өзі де. Америка психиатриясының негізін қалаушы Бенджамин Раш, қара нәсілділердің терісінің қара болуын олардың тұқым қуалайтын мәйіспен ауырғанымен байланыстырды. Осылайша, ол витилигоны "өздігінен жазылатын" ауру деп қарастырды. Франко Басалья және оның ізбасарларының пікірінше, психиатриялық мекемелердің девиантты мінез-құлық пен әлеуметтік проблемаларды бақылау және медициналықтандырудағы рөлін көрсеткен тәсілдері, психиатрия қолданыстағы жүйеге әлеуметтік бақылау үшін ғылыми негіз беруші ретінде қолданылады, ал девианттық және қалыптылық стандарттары дискретті әлеуметтік топтарға қатысты репрессивті көзқарастарға әкелді. Ғалымдар ұзақ жылдар бойы айтып келгендей, мемлекеттік және медициналық мекемелер саяси тұрақсыздық кезінде билікке қауіп төндіретін нәрселерді психикалық аурулар деп жариялайды. Киттридің сөзіне сәйкес, алкоголизм, есірткіге тәуелділік, жезөкшелік, педофилия және мастурбация ("өзіне қол сұғу") сияқты көптеген құбылыстар бастапқыда моральдық, содан кейін заңдық, ал қазір медициналық проблемалар ретінде қарастырылады. Семіздік, темекі шегу, әскери борыштан жалтарту, отбасы құрмау, ажырасу, қаламаған жүктілік, клептомания және қайғы-қасірет сияқты көптеген басқа да жағдайлар медициналық және психиатриялық органдар тарапынан аурулар деп жарияланды. Осы көзқарастардың нәтижесінде ерекше бұзылушылар моральдық, содан кейін заңдық, ал қазір медициналық әлеуметтік бақылаудың нысанына айналды. Томас Сзастың айтуынша, "терапеутикалық мемлекет денсаулық пен медицина саласына жатпайтын ештеңе жоқ деген негізде барлық адамдық нәрсені жұтып қояды, дәл сол сияқты теологиялық мемлекет Құдай мен діннен тыс ештеңе жоқ деген негізде барлық адамдық нәрсені жұтып қойған".

Many aspects of human sexuality have been medicalized and pathologised by psychiatry, psychology and the pharmaceutical industry. This includes masturbation, homosexuality, erectile dysfunction and female sexual dysfunction. Medicalization has also been used to justify sexualisation of transgender people, intersex people and those diagnosed with HIV/AIDS. The medicalization of sexuality has resulted in increased social control, disease mongering, surveillance, and increased funding in some research areas of sexology and human physiology. The practice of medicalizing sexuality has been widely criticized, with one of the most common criticisms being that the biological reductionism and other tenets of medicalisation, individualism and naturalism, generally fail to take into account sociocultural factors contributing to human sexuality. The HIV/AIDS pandemic allegedly caused from the 1980s a "profound re medicalization of sexuality". The diagnosis of premenstrual dysphoric disorder (PMDD) has caused some controversy when fluoxetine (also known as Prozac) was being repackaged as a PMDD therapy under the trade named Sarafem. The psychologist Peggy Kleinplatz has criticized the diagnosis as the medicalization of normal human behavior. Other medicalized aspects of women's health include infertility, breastfeeding, the childbirth process, and postpartum depression. Although it has received less attention, it is claimed that masculinity has also faced medicalization, being deemed damaging to health and requiring regulation or enhancement through drugs, technologies or therapy. Specifically, erectile dysfunction was once considered a natural part of the aging process in men, but has since been medicalized as a problem, late onset hypogonadism. According to Mike Fitzpatrick, resistance to medicalization was a common theme of the gay liberation, anti psychiatry, and feminist movements of the 1970s, but now there is actually no resistance to the advance of government intrusion in lifestyle if it is thought to be justified in terms of public health. Moreover, the pressure for medicalization also comes from society itself. Benjamin Rush, the father of American psychiatry, claimed that Black people had black skin because they were ill with hereditary leprosy. Consequently, he considered vitiligo as a "spontaneous cure". According to Franco Basaglia and his followers, whose approach pointed out the role of psychiatric institutions in the control and medicalization of deviant behaviors and social problems, psychiatry is used as the provider of scientific support for social control to the existing establishment, and the ensuing standards of deviance and normality brought about repressive views of discrete social groups. As scholars have long argued, governmental and medical institutions code menaces to authority as mental diseases during political disturbances. According to Kittrie, a number of phenomena considered "deviant", such as alcoholism, drug addiction, prostitution, pedophilia, and masturbation ("self abuse"), were originally considered as moral, then legal, and now medical problems. Innumerable other conditions such as obesity, smoking cigarettes, draft malingering, bachelorhood, divorce, unwanted pregnancy, kleptomania, and grief, have been declared diseases by medical and psychiatric authorities. Due to these perceptions, peculiar deviants were subjected to moral, then legal, and now medical modes of social control. According to Thomas Szasz, "the therapeutic state swallows up everything human on the seemingly rational ground that nothing falls outside the province of health and medicine, just as the theological state had swallowed up everything human on the perfectly rational ground that nothing falls outside the province of God and religion".

Таңбалау теориясы

2002 жылы «Британдық медициналық журналында» жарияланған редакциялық мақала, ауруды коммерцияландыруға алып келетін орынсыз медициналықландыру туралы ескертті, онда аурудың анықтама шегі жекелеген мәселелерді медициналық проблемалар немесе ауруға шағу қаупі ретінде қарастыру арқылы кеңейтіледі, ал дәрілік заттар нарығын кеңейту үшін аурулардың қаупіне баса назар аударылады. Авторлар мынаны атап көрсетті:

Орынсыз медициналықландыру қажетсіз белгілеу, дұрыс емес емдеу шешімдері, иатрогендік аурулар және экономикалық залал сыяқты қауіптермен қатар, ресурстарды одан да ауыр ауруларды емдеу немесе алдын алудан аударғанда туындайтын мүмкіндік шығындарына да әкелуі мүмкін. Ең бастысы, бұл денсаулыққа қатысты зиянды ойлардың күшеюіне, денсаулық мәселелерінің әлеуметтік немесе саяси себептерін жасыруға немесе оларды түсініксіз етуге, сондай-ақ фармакологиялық, жекелендірілген немесе жекешелендірілген шешімдерге артық көңіл бөлуге ықпал етуі мүмкін.

Денсаулық сақтау

Қоғамдық денсаулық сақтау науқандары "салауаттылық" деп аталатын, денсаулыққа бағытталғаннан гөрі моральдық сипаттағы бір форма ретінде сынға ұшырады. Медицина дәрігерлері Петр Шкрабанек және Джеймс Маккормик 1980 жылдардың соңы мен 1990 жылдардың басында Ұлыбританияның "Ұлт денсаулығы" науқанын сынап, осы тақырыпта бірнеше жарияланым жасады. Бұл жарияланымдар қоғамдық денсаулық сақтау органдары мен ұйымдарының өмір салты саласындағы араласулар мен скринингтік бағдарламаларды қолдау үшін эпидемиология мен статистиканы дұрыс емес пайдалануын ашты. Кейбір ғалымдар денсаулыққа қатысты қорқыныш сезімін қалыптастыруды және жеке жауапкершілікке берілгендіктің күшті түсінігін "денсаулық фашизмі" деп сынайды, себебі бұл эмоционалдық немесе әлеуметтік факторларды ескермей, адамды қарапайым нысанға айналдырады.

Кәсіби қызметкерлер, науқастар, корпорациялар және қоғам

Бірнеше онжылдықтар бойы медикализацияның анықтамасы күрделі, себебі термин өте кеңінен қолданылады. Көптеген қазіргі заманғы сыншылар фармацевтикалық компанияларды дәрігерлер бұрын тұрған орынды иеленген, медикализацияның ынталандырушысы деп қарастырады. "Аурудың қалыптасуы" немесе "Секс, есірткі және маркетинг" сияқты тақырыптар фармацевтикалық индустрияны күнделікті мәселелерді кәсіби биомедицина саласына ығыстыруы үшін сынап жатады. Сонымен қатар, басқалар қоғам есірткілерді немесе есірткі компанияларын қабылдамайды деген пікірді ықпалсыз деп есептейді және әлеуметтік нормалардан ауытқуларды емдеу үшін қолданылатын дәрі-дәрмектердің көптеген адамдарға өмір сүруге көмектесетінін атап көрсетеді. Тіпті брендтік дәрілердің қоғамға тигізетін әсерін сынаған ғалымдар да, әдетте, осы дәрілердің емдік қасиеттеріне ашық тұрады – бұл биомедициналық құрылымға қарсы революция шақыруларынан мүлдем өзгеше. Көптеген салаларда назар "медикализацияның" өзінен гөрі "артық медикализацияға" ауыстырылды. Дегенмен, басқалар тәжірибеде медикализация процесі субъектілерді әлеуметтік контекстінен айырады, осылайша олар басым биомедициналық идеология тұрғысынан түсініледі, нәтижесінде билік пен ресурстардың теңсіз бөлінуі сияқты маңызды әлеуметтік себептер назардан тыс қалады. Mens Sana Monographs басылымдарының бірқатар жұмыстары медицинаны корпоративтік капиталистік кәсіпорын ретінде қарастырды. Ғалымдардың пікірінше, 20 ғасырдың соңында АҚШ-тағы денсаулық сақтау саласындағы трансформация денсаулық сақтау саласындағы адамдар арасындағы қарым-қатынасты өзгертті. Бұл денсаулық сақтаудың тауарға айналуына және дәрігерлерден басқа сақтандыру компаниялары, фармацевтикалық индустрия және үкімет сияқты тараптардың рөліне байланысты, олар жиынтығында "теңгершілік күштері" деп аталады. Медикализация денсаулық мәселелерін алға шығарды, сондықтан адамдар денсаулық туралы көбірек ойланады және денсаулықты жақсартуға бағытталған іс-әрекеттер жасайды. Денсаулық мәселелеріне келгенде, медицина жалғыз жауап беруші емес, әрқашан баламалар мен бәсекелестер болды. Медикализациямен қатар "парамедициналық ем" де күшейді: қазірдің өзінде медициналық негіздемесі жоқ, бірақ танымал және коммерциялық сәттілікке жеткен көптеген емдеулер бар.

Several decades on the definition of medicalization is complicated, if for no other reason than because the term is so widely used. Many contemporary critics position pharmaceutical companies in the space once held by doctors as the supposed catalysts of medicalization. Titles such as "The making of a disease" or "Sex, drugs, and marketing" critique the pharmaceutical industry for shunting everyday problems into the domain of professional biomedicine. At the same time, others reject as implausible any suggestion that society rejects drugs or drug companies and highlight that the same drugs that are allegedly used to treat deviances from societal norms also help many people live their lives. Even scholars who critique the societal implications of brand name drugs generally remain open to these drugs' curative effects – a far cry from earlier calls for a revolution against the biomedical establishment. The emphasis in many quarters has come to be on "overmedicalization" rather than "medicalization" in itself. Others, however, argue that in practice the process of medicalization tends to strip subjects of their social context, so they come to be understood in terms of the prevailing biomedical ideology, resulting in a disregard for overarching social causes such as unequal distribution of power and resources. A series of publications by Mens Sana Monographs have focused on medicine as a corporate capitalist enterprise. Scholars argue that in the late 20th century transformation within the health sector in the US altered the relationship between people in the healthcare sector. This has been attributed to the commodification of healthcare and the role of parties other than doctors such as insurance companies, the pharmaceutical industry, and the government, referred to collectively as countervailing powers. Medicalization has brought health issues to the fore, so people think more and more about things in terms of health and act to promote health. When it comes to health issues, medicine is not the only provider of answers, but there have always been alternatives and competitors. At the same time as medicalization, "paramedicalization" has strengthened: also many treatments for which there is no medical basis, at least for now, are popular and commercially successful.