Кіріспе
Шахмат термині; екі фигураның бір уақытта берген шашы. Шахмат және басқа да ұқсас ойындарда қос шашы – екі фигураның бір уақытта берген шашы. Шахмат нотациясында ол көбінесе бір шаш сияқты ("+") белгісімен көрсетіледі, бірақ кейде "++" белгісімен де белгіленеді. (Дегенмен, "++" символы кейде шахматты білдіру үшін де қолданылады.) Осы мақалада "++" қос шаш үшін, ал "#" шахмат үшін қолданылады.
In chess and other related games, a double check is a check delivered by two pieces simultaneously. In chess notation, it is almost always represented the same way as a single check ("+"), but is sometimes symbolized by "++". (The symbol "++", however, is also sometimes used to denote checkmate.) This article uses "++" for double check and "#" for checkmate.
Шахмат
Екі рет тексерудің ең көп кездесетін түрі – бір фигураның тексеруді жасау үшін жылжуы және сол арқылы бұрын тосқан фигурадан ашық тексерудің пайда болуы. Екі рет тексеруге жауап ретінде патшаның ғана қозғалысы мүмкін, себебі екі тексеруші фигураны бірден тосу немесе ұстау мүмкін емес. Көбінесе, екі рет тексеру кезінде жылжытылған фигура тексеруді бермейді. Дәстүрлі шахматта мұндай жағдай тек "өтпелі ұстау" арқылы ғана мүмкін. 1928 жылы Гундерсен – Фаул ойынынан алынған мысалда, қаралар 14…g7–g5 ойнады. Ақтар 15. hxg6# деп жауап береді. Нәтижесінде екі рет тексеру пайда болады, бірақ ақ пешка тексеруді жасамайды: бір тексеруді ладья береді, ол пешканы ұстау арқылы ашылады; екінші тексеруді піл береді, ол ұсталған пешканың алып тасталуы арқылы ашылады. Мұндай екі рет тексеру практикалық ойында өте сирек кездеседі, бірақ шахмат есептерінде кездесуі мүмкін.
Ойын үлгілері
Екі рет тексеру – Филидор мұрасы деп аталатын, патшаны тұншықтырудың бір бөлігі болып табылады. Арон Нимзович: «Тіпті ең жалқау патша да екі рет тексеруден қашқанда қатты қозғалады» деп жазды. Екі рет тексеруге жауап ретінде патшаның қозғалысы ғана мүмкін болғандықтан, ол көбінесе маңызды тактикалық элемент болып табылады. Екі рет тексеру 1852 жылғы Андерсен – Дюфрен ойынында, «Жасыл түсті мәңгілік» деген атаққа ие болған кезде де кездескен. Андерсен мына комбинациямен жеңіске жетті:
20. Rxe7+! Nxe7 21. Qxd7+!! – Қызды құрбан ету, өлімге алып келетін екі рет тексеруді жасау үшін. 21 …Kxd7 22. Bf5++ Ke8 немесе 22 …Kc6 23. Bd7#. 23. Bd7+ Kf8 24. Bxe7#
20. Rxe7+! Nxe7 21. Qxd7+!! A queen sacrifice to set up a deadly double check. 21 Kxd7 22. Bf5++ Ke8
Or 22 Kc6 23. Bd7#. 23. Bd7+ Kf8 24. Bxe7#
Нұсқалар
Шахматтың ережелері өзгертілген немесе фантастикалық фигуралары бар түрлерінде, қос шақтың басқа да тәсілдері мүмкін. Үш, төрт және тіпті бес шақ та болуы мүмкін. Мысалы, сол жақта көрсетілген позицияда, қаралар 1…d5 ойнап, c4-тегі пілдің шағын жоюға тырысқаннан кейін, ақтар 2. exd6e ойнайды. p+++++. En passant арқылы ұстағаннан кейін, бес фигура қара патшаны шақатайды: екі моа (моа – секірмейтін жылқы, ол алдымен диагональ бойынша, содан кейін тік бұрышты қадам жасайды), мұнара, шегіртке (шегіртке аралық фигурадан секіріп ұстайды) және піл. Қаралар енді шақтан құтылуға міндетті, 2…Kxd6 ойнап, ақ пешканы бірден қайта ұстауға, немесе 2…Kd7 немесе 2…Kf6 ойнап, шегіртке мен пілдің шағынан пассивті түрде қашуға тиіс. Тағы бір мысал оң жақта көрсетілген позицияда, қаралар 1…e5 ойнап, d3-тегі түнгі серуеншінің шағын жоюға тырысқаннан кейін, ақтар 2. fxe6e ойнайды. p+++. En passant арқылы ұстағаннан кейін, үш фигура қара патшаны шақатайды: пешка, түнгі серуенші және мұнара. Қаралар енді 2…Kxe6 ойнап пешканы қайта ұстау арқылы немесе 2…Ke7, 2…Ke8, 2…Kg6, 2…Kg7 немесе 2…Kg8 ойнап, мұнараның шағынан пассивті түрде қашу арқылы шақтан құтылуға міндетті.
Сианкьки
Сянцзиде, шахматтың қытай нұсқасы, үш рет және тіпті төрт рет шақ беру мүмкін, мысалы төмендегідей. Джанггиде (корей шахматы) тіпті бес және алты рет шақ беруге де болады. Үш рет шақ беру: Қызыл атын e5-тен d7-ге жылжытты, соның нәтижесінде күйме мен зеңбірек екі рет шақ берді. Төрт рет шақ беру: Қызыл соғыс күймесін f9-дан e9-ға жылжытты, аттардан екі шақты ашты, өзі де шақ берді және e7-дегі зеңбірек үшін тағы бір шақ беруге мүмкіндік жасады. Джанггиде осыған ұқсас фигураларды пайдаланып, екі піл қосып, олардың екеуі де соғыс арбасының орны арқылы генералға шабуыл жасаса, алты рет шақ беруге болады.