Кіріспе

Craic (/k//r//æ//k/ KRAK') немесе crack – жаңалықтар, қызық әңгімелер, ойын-сауық, көңіл көтеру және әдемі әңгімелесу, әсіресе Ирландияда кең таралған. Көбінесе бұл сөзді анықталған түрде қолданады – the craic. Солтүстік Англия мен Шотландиядағы «әңгіме» немесе «жаңалықтар» мағынасындағы «crack» сезімі «Не жаңалық?» деген сұраққа ұласады, бұл «қалайсың?» немесе «қандай жаңалықтарың бар?» деген сұрақтарға ұқсас, басқа аймақтардағы «Не болып жатыр?» немесе «Не айтасың?» сұрақтары сияқты. «Жаңалықтар» және «әңгіме» мағыналары Солтүстік Англия және Шотландия тілдерінен келген. 1825 жылы жарық көрген Солтүстік Англияның тілі туралы кітапта crack сөзі «әңгіме, сөйлесу, жаңалықтар» дегенмен теңестірілген. Бұл термин Шотландияда 16 ғасырдан бері қолданылып келеді, Роберт Фергюсон мен Роберт Бернс оны 1770 және 1780 жылдары қолданған. Шотландиялық «The Wark o The Weavers» әнінде, 1856 жылы қайтыс болған Дэвид Шоудың 19 ғасырдың басындағы басылымында «Біз бұл жерде жиналдық, отырып әңгімелесейік, қолымыздағы келішімізбен» деген алғашқы шумақ бар. «Crack» сөзі Камбрия диалектісінде және күнделікті Камбрия тілінде («әңгіме») мағынасында кеңінен қолданылады, тіпті жергілікті онлайн газеттің атында да қолданылады. 1869 жылы жарық көрген Ланкашир терминдері мен тіркестерінің сөздігінде crack «әңгіме» деген мағынаны білдіреді, сондай-ақ сол жылы жарық көрген Эдинбургтың жергілікті мәдениеті туралы кітапта да осылай делінген. Йоркшир (1878), Чешир (1886) және Нортумберленд (1892) диалектілерінің сөздіктері crack сөзін әртүрлі «әңгіме», «әңгімелесу» және «сөйлесу» деп түсіндіреді. Бұл мағыналар 20 ғасырдың ортасында Шотландиядан Ольстер арқылы Ирландия тіліне өтті, содан кейін ирланд тіліне ауысты. Мысалы, 1955 жылы «Дюк Келлидің қақпасының үстінде отырып, әңгімелерді тыңдап отырды». Ол кезде бұл сөз Ирландияда Ольстер диалектілерімен байланысты болды: 1964 жылы тіл білімі маманы Джон Брейдуд бұл термин туралы «бәлкім, ең табиғи Ольстер сөздерінің бірі – crack» деді. Бұл сөз 20 ғасырдың Ольстер жазушыларының шығармаларында жиі кездеседі, мысалы Фланн О'Брайен (1966) «Кейбір әңгімелерді тыңдағың келеді ме?» және Брайан Фриль (1980): «Балалар, өміріңде мұндай әңгімелерді көрген емессіздер». Crack сөзі ирланд тіліне craic деп аударылды және «Музыка, әңгіме және көңіл көтеру болады» деген ұранмен танымал болды, оны 1976 жылдан 1982 жылға дейін RTÉ телеарнасында көрсетілген SBB ina Shuí атты ирланд тіліндегі әңгімелесу бағдарламасын жүргізуші Сеан Бан Бренах қолданды. Ирланд тіліндегі жазу ағылшын тіліне қайта қабылданды және 1970-1980 жылдардағы басылымдарда кездеседі. Алайда, The Dubliners тобының 2006 жылғы нұсқасы ирланд тіліндегі жазуды қолданады. Four to the Bar тобының 1994 жылғы концерттік альбомының атауы Craic on the Road ирланд тіліндегі жазуды ағылшын тіліндегі ойын ретінде пайдаланады, сондай-ақ ирландиялық комедия актері Дара О'Брайеннің 2012 жылғы Craic Dealer шоуы да солай. Қазіргі кезде «craic» сөзі ерекше және нағыз ирландтық көңіл көтеру түрі ретінде түсіндіріледі. Гелл тіліндегі жазуды қабылдау бұл сөздің түпнұсқа сөзден (полисемия) емес, дербес сөз (гомофон) екенін түсінуге көмектеседі. The Irish Times газетінің жазушысы Фрэнк МакНалли бұл сөз туралы «Ирландиялықтардың көпшілігі оның шетелдік екенін білмейді» деді.

Емлелеуді сынға алу

Ағылшын тілінде "craic" деп жазуы сынға ұшырады. Ағылшын тілінің маманы Диармайд О Муиритір өзінің "Irish Times" газетіндегі "Біз қолданатын сөздер" бағанасында "жақсы ескі ағылшын-шотланд диалектісінің "crack" сөзін "craic" деп өзгерткені тісімді қысып тастайды" деп жазды. "Irish Independent" газетінде жазған ирланд журналисі Кевин Майерс "craic" деп жазуын "жалған гейл" және "жалған неологизм" деп сынға алды. Басқа тіл білімі мамандары "craic" түрін "жалған ирланд" деп атады.

Әлеуметтану

"Крейк" ирланд мәдениетінің бір бөлігіне айналды. 2001 жылы қазіргі заманғы Ирландияның ақпараттық экономикасын қарастырған кезде, ақпарат ғылымдары профессоры Эйлин М. Траут "craic" деп атады. Траут Ирландияның ауыл шаруашылығына негіделген экономикасы мен қоғамынан алыстағанмен, атмосфераның дәстүрлі маңызы мен әңгімелесу өнері – "craic" – өз маңыздылығын сақтайтынын және әлеуметтік өмір жұмысшылардың өмір сапасын бағалаудағы маңызды фактор екенін жазды. Сыншылар ирланд туризмі саласын және ирланд тақырыптық пабтарды "тауарланған крейк" арқылы стереотиптік ирландтық бейнесін қалыптастыруға айыптайды. Фитан Валлели өзінің "Ирландия дәстүрлі музыкасының анықтамалығында" ағылшын тілінде "craic" сөзін қолданудың негізгі себебі – ирланд пабтарының дәстүрлі ирланд музыкасын коммерцияландыру арқылы табыс табуға тырысуы екенін айтады. Сол сияқты, The Irish Times газетіндегі Дональд Кларк, "craic" деп жазуға көшуді 1990-шы жылдардағы ирланд пабтарының туристік орталыққа айналуымен байланыстырады.