Канададағы нацилік қылмыскерлерді тергеу комиссиясы (1985-1986)

Кіріспе

1985–86 жылдарғы канадалық тергеу комиссиясы

Дешен комиссиясы, ресми түрде Канададағы соғыс қылмыскерлері туралы тергеу комиссиясы деп танылатын, 1985 жылдың ақпанында Канада үкіметімен Канаданың нацистік соғыс қылмыскерлеріне бейкент болған деген шағымдарды тергеу мақсатында құрылды. Комиссияға Квебек Жоғарғы Сотының зейнеткер судьясы Жюль Дешен басшылық етті және шамамен екі жылдық тыңдаулардан кейін 1986 жылдың желтоқсан айында есебін ұсынды.

Өмірбаян

1984 жылдың желтоқсанында Саймон Визенталь орталығының канадалық өкілі Сол Литтман Канада үкіметіне хат жазып, 1962 жылы Жозеф Менгеленің Джозеф Менке деген атпен Канадаға тұрақты иммигрант визасы үшін өтінім бергеніне куәлік тапқанын мәлімдеді. Жауап алмаған Литтман бұл оқиғаны «Торонто Стар» және «Нью-Йорк Таймс» газеттерінде жариялады. Бұл жаңалық бірден қызу пікір тудырып, елдің барлық ақпарат құралдарында тарады. 1985 жылдың 23 қаңтарында Канада Парламентінің Төменгі палатасында депутат Роберт Каплан сол кездегі премьер-министр Брайан Малрониге Менгеленің Канадада тұратыны туралы мәселені көтерді. Жауап ретінде Малрони әділет министрі мен Бас прокурорға айыптаулардың негізділігін тексеруді бұйырды. 1985 жылдың 7 ақпанында Әділет министрі Джон Кросби Дешенес басқаратын тәуелсіз тергеу комиссиясы құрылатынын хабарлады. Комиссияның міндеті – нацистік соғыс қылмыскерлерінің заңсыз немесе алаяс жолмен Канадаға кіргенін анықтау. Комиссияның соңғы есебі 1986 жылдың 30 желтоқсанында жарық көрді және 1987 жылдың 12 наурызында Парламент Төменгі палатасына ұсынылды. Украиналық және басқа да этникалық қауымдастықтарды Азаматтық бостандықтар комиссиясы (CLC) өкілдік етті, ол кейіннен Украиналық канадалық азаматтық бостандықтар қауымдастығы болып қайта құрылды. CLC 1985 жылдың ақпанында Украиналық канадалық комитеті мен бірнеше шығыс еуропалық және Балтық елдерінің қауымдастықтарының бастамасымен Дешенес комиссиясымен байланыс орнату және лоббилік жұмыс жүргізу мақсатында құрылды. Оған Торонтолық адвокат Джон Грегорович төрағалық етті. CLC-нің мақсаттары төмендегідей болды:
1. Украиналықтарға қарсы қарапайым жала жабуға қарсылық білдіру.
2. Дешенес комиссиясында украин және шығыс еуропалық қауымдастықтардың мүдделерін қорғау.
3. Украиналық көтеріліс армиясының, Украиналық ұлттық ұйымының және Украинаның 1-ші дивизиясының қатысуы соғыс қылмысына қатысқандығын дәлелдейтін факті емес екенін көрсету.
4. Комиссия мен Канада соттарында кеңестік дәлелдерді пайдалануға жол бермеу.
5. Соғыс қылмысы жасады деп айыпталған кез келген канадалықтың қылмыстық сотта қаралуын талап ету (дәлелдердің қатаң талаптары).
6. Дешенес комиссиясының құзыретін кеңейтіп, адамзатқа қарсы қылмыс жасаған барлық қылмыскерлерді қамтуға ұсыну. Еврей қауымын Канада еврей конгресі мен Бнай Брит өкілдік етті, ал Сол Литтман бас сөйлеуші болды.

In December 1984, Sol Littman, the Canadian representative of the Simon Wiesenthal Center wrote a letter to the Canadian government that he had obtained evidence that Josef Mengele had applied for a landed immigrant visa to Canada in 1962 under the name of Joseph Menke. Not receiving a response, Littman then had the story published in both the Toronto Star and The New York Times. The impact was immediate and the story was picked up by news outlets across the country. On January 23, 1985, in the Canadian House of Commons, MP Robert Kaplan raised the issue of Mengele residing in Canada to the then Prime Minister Brian Mulroney. In response, Mulroney ordered the justice minister and Solicitor General to initiate an investigation into the validity of the accusations. On February 7, 1985, Justice Minister John Crosbie announced that Deschênes would head an independent Commission of Inquiry, with the task of investigating the charge that Nazi war criminals gained admittance to Canada by illegal or fraudulent means. Resulting in the Final report being dated December 30, 1986. It was then tabled in the House of Commons on March 12, 1987. The Ukrainian and other communities were represented by the Civil Liberties Commission (CLC), which later became the Ukrainian Canadian Civil Liberties Association. The CLC was created in February 1985 by the Ukrainian Canadian Committee and several other eastern European and Baltic community organizations for the purpose of lobbying and interacting with the Deschênes Commission. It was chaired by Toronto lawyer John Gregorovich. The stated goals of the CLC were the following:
1. To take a public stand against the defamation against Ukrainians. 2. Represent the Ukrainian and eastern European communities at the Deschênes commission. 3. To show that membership in the Ukrainian Insurgent Army, Organization of Ukrainian Nationalists and the Ukrainian 1st division is not proof of participation in war crimes. 4. To prevent the use of Soviet evidence in the commission and Canadian courts. 5. Require that any Canadian accused of war crimes must be tried in a criminal court (stricter proof requirements). 6. To extend the scope of the Deschênes commission to include all criminals who performed crimes against humanity. The Jewish community was represented by the Canadian Jewish Congress and B'nai Brith, with Sol Littman as spokesman.

Соңғы есеп

Комиссияның қорытынды есебі 1986 жылдың соңында екі бөлімге бөлініп жарияланды. Бірінші бөлімінде нацистік соғыс қылмыскерлерінің Канадаға көшіп келгені және кейбір жағдайларда елде тұрып жатқандығы туралы тұжырым жасалды. Комиссия өкілдігіне өте кең көзқараспен қарады, соғыс қылмыстары (жақсы анықталған) және адамзатқа қарсы қылмыстар (сол кезде салыстырмалы түрде жаңа ұғым, бұрын соғыс қылмыстары деп есептелмейтін қылмыстарға қатысты) туралы айыптауларды зерттеді. Ол кездегі Канадалық еврейлер конгресінің директоры Берни Фарбер Канадада шамамен 3000 нацист барын, бұл елдің "жасырын ұятты жасырыны" екенін мәлімдеді. 1990 жылдардың соңында Канадада тұратын соғыс қылмыскерлерінің мәселесі және Канада үкіметінің осы адамдарды іздеуге және соттауға қызығушылық танытпауы NBC, CBS, CBC, Global Television және The New York Times телеарналарының зерттеулік хабарларының тақырыбы болды. Ольга Бертельсен комиссияны сынап, Кеңес Одағының кінәсіз Иван Демянюкқа КГБ-ның Канадалық еврейлер мен украиндықтар арасында араздық тудыру мақсатымен (Операция Өтемақы деп аталатын) ірі әрекетінің аясында айып таққанын мәлімдеді. Бұл пікірді Канада Корольдік әскери колледжінің профессоры Любомир Луцюк та қолдайды. Луцюк комиссияны сынап, бұл мәселе бойынша Канада газеттеріне хат жазып, комиссия жасаған мәлімдемелердің шамадан тыс үлкейтілгенін білдірді. Алайда, бұл мәлімдеме Саймон Визенталь орталығы және Холокост тарихының профессорлары, мысалы, Эфраим Зуров және Пер Андерс Рудлинг тарапынан жоққа шығарылды. Демянюк Германия, Израиль және АҚШ-тағы бірнеше соттарда кінәлі деп танылып, түрмеде қайтыс болды. Комиссияның қорытынды есебінде көрсетілген сандардың шамадан тыс үлкейтілгені айтылса да, есепте Кеңес Одағы мен Шығыс блогы елдерінде сақталған материалдарды зерттегені және тергеу соңында ұсынылған 109 есімді қосымша тізімді қарастырмағаны мойындалды. Сонымен қатар, кейіннен комиссия дәлелдерді жасырғаны және Нюрнберг процесі сияқты басқа соғыс қылмыстары бойынша сот процестерінің нәтижелерін елемегені белгілі болды. Комиссияның СС-тің 14-ші Вафен-Гренадерлік дивизиясын (1-Галициялық) ұжымдық соғыс қылмыстарына кінәлі емес деп тану шешімі ерекше дау тудырды, өйткені бұрынғы сот процестерінде СС ұйым ретінде соғыс қылмыстарын жасағаны анықталған. Осылайша, комиссияның Канадада тұрып жатқан немесе бұрын тұрған күдікті соғыс қылмыскерлерінің санының шамадан тыс үлкейтілгені туралы тұжырымын анықтау қиын, өйткені қарастырылмаған көптеген дәлелдер бар еді. Ярослав Хункаға Канада Парламенті құрмет көрсетуіне байланысты туған даудан кейін, Канада Премьер-министрі Джастин Трюдо 2023 жылдың 4 қазанында Канада үкіметінің Дешенес комиссиясының есебін жариялау мүмкіндігін қарастыратынын мәлімдеді. "Б'най Б'рит Канада" сияқты еврей ұйымдары есептің жариялануын талап етті.

The commission's final report was issued at the end of 1986 in two parts. The first part concluded that alleged Nazi war criminals had immigrated to Canada and in some cases were still residing in the country. The commission took a very broad approach to its mandate, investigating both allegations of war crimes (which were well defined) and crimes against humanity (which at the time was a relatively new concept that concerned crimes that were not previously considered war crimes). Bernie Farber, then the director of the Canadian Jewish Congress, stated that Nazis in Canada, of which there were estimated to be 3,000, was the country's "dirty little secret". In the late 1990s, the issue of war criminals living in Canada and the Canadian government's lack of interest in searching for and prosecuting these individuals was the subject of investigative reporting by NBC, CBS, the CBC, Global Television, and The New York Times. Olga Bertelsen published an article critical of the commission, claiming that the Soviets framed an innocent man, Ivan Demjanjuk, as part of a larger attempt (referred to as Operation Payback) by the KGB to sow discord between Canadian Jews and Ukrainians, a position that is shared by Lubomyr Luciuk, a professor at the Royal Military College of Canada. Luciuk, was also critical of the commission and wrote letters to the editor of Canadian newspapers on the matter, expressing his belief that the claims made by the commission are grossly exaggerated. Those claims have been dismissed by the Simon Wiesenthal Center, and Holocaust history professors, such as Efraim Zuroff and Per Anders Rudling. Demjanjuk himself was ultimately found guilty by multiple courts in Germany, Israel, and the United States, and died behind bars. While the commission's final report stated that the numbers were grossly exaggerated, the report admitted that it had not investigated materials kept either in the Soviet Union or Eastern Bloc countries, and that it further had not investigated an addendum list of 109 names provided late in the inquiry. Further still, it was later revealed that the commission withheld evidence and ignored the findings of other war crimes trials, such as the Nuremberg trials. The commission's decision to find the 14th Waffen Grenadier Division of the SS (1st Galician) not guilty of collective war crimes was particularly controversial, as the SS had already been determined to have committed war crimes as an organization at earlier war crimes trials. It is thus difficult to determine whether the commission's conclusion that the number of suspected war criminals who either had or were residing in Canada was in fact exaggerated, given how much potential evidence was not considered. In the wake of the scandal surrounding the House of Commons of Canada honoring Yaroslav Hunka, Canadian Prime Minister Justin Trudeau announced on October 4, 2023 that the Canadian government was looking into declassifying the Deschênes Commission's report. Jewish groups such as B'nai B'rith Canada have called for the report's release.