Кіріспе

Le piège de Méduse ("Медузаның айласы") – Эрик Сатидің мәтіні мен қосымша музыкасын өзі жазған қысқа пьеса. Пьесаның мәтіні 1913 жылдың ақпан-наурыз айларында бір актілік "comédie lyrique" түрінде жазылған. Осы жылдың маусым айында Сати бастапқыда фортепианоға арналған жеті кішкентай биден тұратын музыкасын қосты. Пьеса мәтінінің 1921 жылғы алғашқы басылымында Жорж Браке салған 3 кубистік ағаш кескіні бар. Музыканың фортепианолық нұсқасы композитордың қайтысынан кейін бірнеше жыл өткен соң, 1929 жылы алғаш рет жарияланды. Ал оркестрлік партитурасы 40 жылдан соң ғана жарық көрді.

Пьеса

Комедиялық сюжетте қарт (және өте шатасқан) барон Медуза (оның есімі француз тілінде Медуза дегенді білдіреді), оның қызы Фризетта (барон оны шын мәнінде "fille de lait" деп атайды, яғни барон Фризеттің күтіп баққан анасы екенін білдіреді), Фризеттің жас күйеуі Астольфо және баронның көнбес қызметшісі Поликарп бар. Сондай-ақ, Джонас есімді механикалық маймыл да үзіліс-үзіліс музыкамен билейді. Пьесаның тоғыз көрінісі, кейіпкерлердің күлкілі түсініспеушіліктері мен жаңылысуларынан тұрады және кейіпкерлердің достық құшақтасуымен аяқталады. Пьеса аяқталғаннан кейін бірнеше ай өткен соң, Роланд Мануэльдің ата-анасының үйінде, Барон Медуза рөлін ойнаған Роланд Мануэльдің туғандарының сарайында жеке қойылым көрсетілді. Кейіннен пьесаның тікелей қойылымдары сирек болды, бірақ 1948 жылдың жазында Солтүстік Каролинадағы Блэк Маунтин колледжінде М.С. Ричардстың ағылшын тіліндегі аудармасында ерекше қойылым өтті: Джон Кейдж жобаны ұсынды және музыкасын орындады; Бакминстер Фуллер Барон Медуза рөлін сомдады; Мерс Каннингэм механикалық маймылдың рөлін биледі; Виллем де Кунинг декорацияны жасады, ал Элейн де Кунинг Фризетті ойнады, ал пьесаны Артур Пенн қойды. 2005 жылы Солтүстік Каролина штатының Ашвилл қаласында Black Mountain College Museum and Arts Center және Солтүстік Каролина сахналық компаниясы бірлесіп, осы ағылшын тіліндегі аударманы пайдаланып қойылым қойды. Берлин мемлекеттік операсының көркемдік директоры Юрген Флиммнің неміс тіліндегі бейімделуі 2011 жылы Берлиндегі Шиллер театрының шеберхана сахнасында "Wissen Sie, wie man Töne reinigt? Satiesfactionen" деген атаумен көрсетілді. Француз тіліндегі, музыкасы бар бірнеше жазба жарық көрді. Ағылшын тіліндегі аудармалары басылым түрінде қолжетімді. 20 ғасырдың бірнеше жазбаларында Пьер Бертин Медуза рөлінде ойнайды. Бұл актер 1921 жылы пьесаның алғашқы қоғамдық қойылымын дайындағанда, Сати ашуланды, өйткені ол Бертиннің пьесаның басты кейіпкерін Сатидің манералары мен дауысымен бейнелеуін ұнатпады (Orledge 1995, 124-бет).

Музыка

Музыкалық партитура – бұл танымал үлгілердегі (квадриль, вальс, мазурка, полька және т.б.) өте қысқа билер тізбегі, Сатидің ең әзіл-қалпымен жазылған және оның басқа да шығармаларын еске түсіретін туынды. Мысалы, вальс – бұл бір жыл өткен соң «Trois valses distinguées du précieux dégouté» атты шығармасында қайта пайда болатын музыканың сәл көбірек «механикалық» нұсқасы. «Пиеждің» жеке премьерасында Сати музыканы орындағанда, механикалық дыбыс алу үшін фортепианоның ішектері арасына қағаз парақтарын сырғытқан. Бұл музыка тарихында дайын фортепианоның тұңғыш рет пайда болуы болды деп есептеледі. 1921 жылғы қоғамдық премьерада Дариус Мийо шағын скрипкалық тобынан, сондай-ақ үрмелі аспаптар мен соққылы аспаптардан құралған оркестрді басқарды, Сатидің музыкасының оркестрлік нұсқасын орындады. Сатидің оркестрлік музыкаға қатысы ешқашан оңай болған емес (кем дегенде, оның замандастарының айтуынша), сондықтан бұл оркестрлеу осы саладагы Сатидің шектеулерін көрсеткені үшін сынға ұшырады. Дегенмен, Сатидің ойында «Пиеждің» жеті «toutes petites dances» үшін механикалық музыканың тартымды дыбысы болған болуы мүмкін.

Сюрреализм

Сати өзінің абсурдтық пьесасын Джарридің алғашқы "Убу" пьесасы Парижде көрсетілгеннен кейін шамамен 15 жыл өткен соң жазды. "Убу Рой" кейіннен театрдағы сюрреализмнің ең қадірлі және бірінші мысалы болды (сол арқылы абсурд театры пайда болды). "Тұсаукесер" басылымнан бөлек, Сати 1913 жылдың қаңтарында "Revue musicale SIM" журналында "Mémoires d'un amnésique" атты еңбегінде өз театрлық көзқарасын жариялап, абсурд театрының қалыптасуына үлес қосты. Мақала "Театр жөніндегі жазбалар" деп аталды.