Кіріспе
2К12 "Куб" (НАТО коды: SA-6 "Gainful") – жерден әуеге қарсы қозғалмалы зымырандық кешен – әуе шабуылынан жер күштерін қорғауға арналған советтік төмен және орта биіктіктегі әуе қорғанысы жүйесі. 2К12 – жүйенің GRAU тағайындамасы. Әрбір 2К12 батареясы бірнеше ұқсас гусеницалық машиналардан тұрады, олардың бірі 1S91 (SURN машинасы, НАТО коды "Straight Flush") 25 кВт G/H диапазонындағы радармен (қашықтығы көрсетілмейді) және үздіксіз толқынды жарықтандырғышпен, сондай-ақ оптикалық көріс құрылғысымен жабдықталған. Батареяға әдетте төрттік зымырандарды тасымалдау-қою-іске қосу қондырғылары (TEL) және әрқайсысы үш қосалқы зымыран мен краны бар төрт жүк көлігі кіреді. TEL GM-578 шассиіне, ал 1S91 радарлық машинасы GM-568 шассиіне негізделген, олардың барлығы MMZ тарапынан әзірленген және өндірілген.
Даму
2К12 құралы 1958 жылдың 18 шілдесінен кейін КОКП Орталық Комитетінің сұрауы бойынша жасақтала бастады. Жүйеге әуедегі нысаналарды ұшатын жылдамдықпен, биіктікте, қашықтықта, бір рет ату ықтималдығы кем дегенде 0,7 болатын нысаналарды жою қажеттігі қойылды. Ол Buk деп аталатын жаңа жүйені әзірлеу туралы шешім қабылдады, онда әрбір ұшыру-басқару қондырғысы (TEL) жеке отты басқару радарын (TELAR) иеленуі керек және бір уақытта бірнеше бағыттан бірнеше нысананы ұруға қабілетті болуы тиіс. Куб зымырандық жүйесінің соңғы маңызды жетістігі оның мұрагері 9К37 "Бук" 1974 жылы жасалған кезде қол жеткізілді. Buk жүйесі Kub жүйесінің мұрагері болғанымен, екі жүйе де өзара үйлесімді болуы мүмкін деген шешім қабылданды, осы шешімнің нәтижесі "Kub M4" жүйесі болды. Кубқа белсенді радарлық басқару зымырандарын интеграциялаудың бірнеше жоспары бар. Мысалы, Польшаның Грудзядж қаласындағы WZU компаниясы Кильцедегі MSPO 2008 қорғаныс көрмесінде Sparrow зымыранымен жабдықталған Куб жобасын көрсетті. Сондай-ақ, Vympel компаниясы "Квадрат" зениттік-зымырандық кешенін (SAM) жаңғырту үшін RVV-AE әуеден-әуеге зымыранын пайдалану бойынша жұмыстарды бастады. RETIA компаниясы оптикалық каналды, жаңа көп функциялы түрлі-түсті дисплейлерді, сондай-ақ радарды және идентификациялық достары-жаулары (IFF) жүйесін жаңартуды ұсынды. 2011 жылы Брнодағы Халықаралық қорғаныс және қауіпсіздік технологиялары көрмесінде (IDET) үш Aspide 2000 зымыранымен жабдықталған "2K12 KUB CZ" деп аталған Куб ұшыру қондырғысының жаңартылған нұсқасы ұсынылды. Бұл өзгерістерді Retia компаниясы жасады.
Сипаттама
2K12 жүйесі 2K11 Krug (SA 4) жүйесімен көптеген компоненттерді бөліседі. Көп жағдайда олар бір-бірін толықтырады; 2K11 ұзақ қашықтықта және жоғары биіктікте тиімді, ал 2K12 орташа қашықтықта және орташа биіктікте тиімді. Жүйе 1S91 "Самоходная установка разведки и наведения" (SPRGU "Өздігінен жүретін барлау және бағыттау бөлімі" / НАТО: "Straight Flush" радары) арқылы нысаналарды анықтап, оларды іздеуді бастай алады, сондай-ақ осы радарды пайдаланып IFF (әуе шабуылынан қорғану үшін достың және жаудың айыру) жүргізіледі және нысананы жарықтандыру мен бағыттау басталады. Ол бір уақытта бір нысанаға бір немесе екі зымыранды ғана бағыттауға қабілетті. Зымыран бастапқыда "Straight Flush" радарымен қамтамасыз етілген нысананы жарықтандырумен және терминалдық жартылай белсенді радарлық басқару (SARH) арқылы басқарылады. Жарылыс соққы арқылы немесе жақын жердегі оқшаулау арқылы жүзеге асырылады. Жаңа модельдерде бұл машина оптикалық іздеу жүйесімен жабдықталған, ол радарды пайдаланбастан (активті радиожиілік сәулеленудің жасырындығы үшін немесе күшті электрондық қарсы шаралар кезінде) нысананы жоюға мүмкіндік береді, мұндай жағдайда тиімді биіктік 14 км / 46000 футқа дейін шектеледі. Оптикалық іздеу әдісі радар нысананы анықтай алатын биіктіктен төменгі биіктікте нысананы жоюға да мүмкіндік береді. Нысананың максималды жылдамдығы алға қарай ұшу кезінде 2 Мах, ал арттан қуу кезінде 1 Мах шамасында. Зымыранның ең жоғары жылдамдығы шамамен 2,8 Мах құрайды. АҚШ әскерлері қолданатын Patriot зымыранымен немесе тіпті қарапайым Hawk жүйесімен салыстырғанда, жүйенің көп бөлігі екі дөңгелекті өздігінен жүретін машиналарда орналасқан, ал жүк көліктеріне ілініп немесе орнатылмайды, сондай-ақ ұшыру немесе басқару машинасы орналасқан жерін ауыстырғаннан кейін 15 минут ішінде ұшыруға дайын болуы мүмкін.
Зымыран
Зымырандардың өлшемі біршама үлкен, тиімді қашықтығы 4–24 км (2,5–15 миль), тиімді биіктігі 50–14 000 м (164–45 931 фут). Зымыранның салмағы 599 кг (1321 фунт), ал оқ-дәрісінің салмағы 56 кг (123 фунт). Зымыранның максималды жылдамдығы шамамен Мах 2.8-ге жетеді. 9D16K біріктірілген қозғалтқыш жүйесінде қатты отынмен жұмыс істейтін зымырандық қозғалтқыш бар, ол жанғаннан кейін, жаңашыл конструкцияға сәйкес, ракетаның жылдамдығын арттыратын қозғалтқыш камерасын құрайды. Бұл жүйе осы зымыранды замандастарынан оқшаулайды. Зымыранға MNII Agat институты жасаған 1SB4 жартылай белсенді радиолокациялық басқару жүйесі орнатылған, ол бастапқыда-ақ Доплер жиілігі арқылы нысананы анықтай алатын. Кейінгі жаңартулар (3M9M3 зымыраны) нысананы іске қосылғанға дейін де анықтай алады. Басқару жүйесінің бас конструкторы Ю.Н. Вехов болды, ал 1960 жылдан бастап – И.Г. Акопян. 1977 жылы 3М9М1 (DoD белгісі SA 6B) жаңа нұсқасы құрылды, ол басқа шассиге орнатылған үш зымыраннан тұрады (9K37 "Бук" (НАТО коды "Gadfly" / DoD SA 11), 2K12-нің тиімді жаңартылған нұсқасы) және "Fire Dome" зымырандық басқару радарымен жабдықталған. 2K12 және 9K37 жүйелерінің салыстыруы үшін 9K37 Buk туралы мәліметтерге жүгініңіз. Алдыңғы жаңарту кезінде 2K12 зымырандары 2K12E нұсқаларымен ауыстырылды және бұл жүйе "Квадрат" ("Квадрат" – "шаршы" деген мағынаны білдіреді) деп аталды. Бұл атау 2K12 кешенінің әскери көліктерінің ең көп қолданылатын орналасу схемасынан туындаған, онда 1С91 радары орталықта орналасқан, ал 4x2П25 пуск қондырғылары радардың төңірегіндегі шаршының төрт бұрышында орналасқан.
Салыстыру
Комплекс (GRAU белгісі) КубКуб M1Куб M3Куб M4 (Buk M1) Қолданысқа енгізілген1967197319761978 Зымырандар саны (ТЭЛ)3333 Көру қашықтығы6–22 км4–23 км4–25 км4–24 км Көру биіктігі100–7,000 м80–8,000 м20–8,000 м30–14,000 м Зымыран жылдамдығы (Мах)1.751.7522 Максималды нысана жылдамдығы (Мах)1.751.751.751.75 Шара жобау уақыты (секунд)26–2822–2422–2424 Зымыран салмағы, кг630 кг630 кг630 кг630 кг Бір уақыттағы нысаналар1112 Жұмылдыру уақыты (минут)5555
1S91 радары
SURN 1S91 машинасы екі радар станциясын қамтыды – нысананы табу және тарату радары 1S11 және үздіксіз толқынды жарықтандырғыш 1S31, сонымен қатар IFF сұраныштары мен оптикалық каналды. 1S31 антеннасы үстіңгі құрылымның жоғарғы бөлігіне, ал 1S11 – төменгі бөлігіне орнатылған, олар тәуелсіз түрде айнала алатын. Машинаның биіктігін төмендету үшін орталық цилиндр негізгі қозғалтқышқа ішке тартылуы мүмкін. Радардың анықтау қашықтығы F-4 Phantom II типіндегі нысана үшін есептелген. 1S91 машинасының 4 адамдық экипажымен бірге жалпы салмағы 20,3 тонна, ал 3 зымыраны мен 3 адамдық экипажы бар 2P25 машинасының салмағы 19,5 тоннаны құрады.
Йом-Киппур соғысы
1973 жылғы Йом-Киппур соғысында Мысыр және Сирияның 2К12 зениттік-ракеталық кешендері Израиль әскерін күтпеген жағдайға түсірді, олар соғыс алаңында әуе үстемдігіне дағдыланған еді. Өте жылдам 2К12 кешені баяу A-4 Skyhawk және тіпті F-4 Phantom ұшақтарына ауыр зиян келтірді, оларды жойғанға дейін қорғаныш шеңбері құрды. Израиль ұшақтарындағы радарлық ескерту құрылғылары ұшқыштарды радар сәулесімен бағытталғаны туралы ескертпеді. Израиль генералы Пелед пен Генри Киссинджер арасындағы әңгімеге сәйкес, 2К12 жақсы өнім көрсетті және египеттік әуеге қарсы зымыралардың арасында Израильге ең көп шығын келтірді, одан кейін 9К32 Strela-2 кешені келді. Қарудың төмен биіктіктегі артықшылықты өнімділігі және жаңа CW жартылай белсенді іздеушісінің болуы, бұрынғы S-75 Dvina және S-125 Neva жүйелерімен салыстырғанда, сәттілік деңгейін едәуір арттырды. Нақты шығын туралы мәліметтер даулы, бірақ шамамен 40 ұшақ зениттік-ракеталық кешендерден құлаған деп есептеледі, ал 2К12 Куб үш қарудың ең тиімдісі болып танылды. Бірақ кейінгі қақтығыстарда оның тиімділігі төмендеді, себебі ұсталған үлгілердің нәтижесінде тиімді қарсы шаралар әзірленді.
1982 жылғы Ливан соғысы
Сириялықтар 1981 жылы Захле маңында израильдіктер сириялық тікұшақтарды атып түсіргеннен кейін 2K12 Кубты да Ливанға орналастырды. ЗРК батареялары Бейрут-Дамаск тас жолының жанындағы Бекаа аңғарында орналастырылды. Олар қолданыстағы сириялық әуе қорғаныс жүйесіне жақын болды, бірақ оған толыққанды интеграцияланбады. 1982 жылғы Ливан соғысының басында Израиль әуе күштері Бекаа аңғарындағы ЗРК қауіпін басуға күш салды және Mole Cricket 19 операциясын бастады. Оның нәтижесі толық сәттілікке жетті. Бір күні ішінде бірнеше 2K12 Куб батареялары, сондай-ақ S-75 және S-125 жүйелері жойылды. Сирияның өзінің әуе қорғанысы көбінесе сақталғанмен, Ливандағы оның күштері соғыстың қалған бөлігінде израильдік шабуылдаушы ұшақтарының шабуылына бейім болды. Дегенмен, 1982 жылдың 24 шілдесінде 2K12 Куб аймақта кем дегенде бір израильдік F-4 Phantom истребителін атып түсіргені хабарланды.
Оңтүстік Африка шекара соғысы
Анголаны азат ету үшін халықтық қарулы күштер (FAPLA) 1981 жылы Кеңес Одағынан бірқатар 2K12 Куб жүйелерін сатып алды. Орталық барлау агенттігінің мәліметінше, Ангола 2K12 Куб жүйелері үшін 16 TEL ұсынылымдық-шабуылдық құрылғыны алған, олар Мочамедс ауданында орналастырылған. Оңтүстік Африка әскері ракеталардың Анголадағы бекіністерден әрекет ететін Намибияның Халықтық азаттық армиясының партизандарына қарсы шекарадан тыс операцияларын жүргізуді қиындататынын атап өтті. Анголаның барлық 2K12 Куб ұсынылымдық-шабуылдық құрылғылары Оңтүстік Африканың «Протеа» операциясы аясындағы алдын ала соққы кезінде жойылды. 1988 жылғы 26 маусымда Кубаның 2K12 Куб батареясынан ұшырылған 3М9М3 алты зымыраны Тчипа үстінде радарлық алдау құралы ретінде пайдаланылған Оңтүстік Африканың метеорологиялық шарына бағытталды.
Польша
2003 жылғы 19 тамызда Польша әуе күштерінің Су-22М4К ұшағы Польшаның 2К12 Куб зениттік-ракеталық кешенінің жаттығу барысында өзіне-өзі атып түсірілді. Ұшақ Балтық теңізі үстінен, Устка қаласының жанында 21 км (13 миль) қашықтықта ұшып жатқан. Ұшқыш, генерал Анджей Анджеевский, суға түсіп, екі сағаттан кейін құтқарылды.
Ливия
Ливия бұл жүйені Чадпен шекаралық дау кезінде қолданды және ол француз ұшақтары үшін қауіпті болып саналды. 1986 жылдың 16 ақпанында жүйе Уади-Дум әуе базасына шабуыл жасап жатқан, төмен ұшып бара жатқан француз әуе кемелерін анықтауға қабілетсіз болды. 1987 жылдың 7 қаңтарында француз әуе күштері Файя Ларжо айманындағы 2К12 Куб радиолокациялық станциясын Мартель сәулеленуге қарсы зымырандарымен жабдықталған SEPECAT Jaguar ұшақтарымен жойды. Наурыз айында Чад көтерілісшілері Уади-Дум әуе базасын басып алып, осы әуеайлақты қорғау үшін қолданылған барлық ауыр техниканы қолға түсірді. Бұл жабдықтың көп бөлігі келесі күндері Франция мен АҚШ-қа тасылды, бірақ бірнеше 2К12 Куб жүйелері Чадта қалды. Осы оқиғадан кейін Ливияның Солтүстік Чадты басып алуы және Аузу жолағын аннексиялауы аяқталды: 30 наурызға дейін Файя Ларжо мен Аузудағы базалар тасталуға тиіс болды. LARAF енді мүлдем басқа міндетке ие болды: оның Tu-22B ұшақтары тасталған базаларға шабуыл жасап, мүмкіндігінше көп жабдықты жоюға тиіс болды. Бірінші шабуылдар сәуір айында жасалды және 1987 жылдың 8 тамызына дейін жалғасты, сол күні Аузуға шабуыл жасауға жіберілген екі Tu-22B ұшағы Чад армиясы қолданған 2К12 Куб батареясының шабуылына ұшырады. Бомбалаушылардың бірі атып түсірілді. Ливияның әуе қорғанысы, соның ішінде 2К12 Куб батареялары, 2011 жылғы Ливияға жасалған әскери араласу кезінде де белсенді болды.
Ирак
Бірнеше 2K12 Куб батареясы, басқа SAM жүйелері мен әскери жабдықтармен бірге, Иран-Ирак соғысына дейін және соғыс кезінде Кеңес Одағынан келген үлкен әскери көмектердің бөлігі ретінде Иракқа жеткізілді. Батареялар 1980 жылдың қыркүйегінде соғыс басталғаннан бері белсенді қызметте болды, АҚШ жасаған ирандық F-4 Phantom және Northrop F-5 ұшақтарын жоюға қатысты. SA-6/Kub 1991 жылғы Перс шығанағы соғысында да қолданылды. Бұл SAM жүйелерінің тудырған қаупі АҚШ Әскери-теңіз күштерін F-14A/A+ Tomcats және A-6E TRAM/SWIP Intruder ұшақтарына ALQ-167 Bullwinkle қарсы шаралар құрылғысын орнатуға мәжбүр етті. Desert Storm операциясының алғашқы түнінде, 1991 жылдың 17 қаңтарында, B-52G бомбалаушысы зымыраннан зақымданды. Оқиғаның әртүрлі нұсқалары бар. Бұл S-125 немесе 2K12 Куб болуы мүмкін, ал басқа деректерде МиГ-29 ұшағы R-27R зымыранымен бомбалаушыны атып түсіргені айтылады. Алайда, АҚШ Әскери-әуе күштері бұл мәлімдемелерге келіспейді, бомбалаушының B-52-нің құйрық бөлігіндегі отты басқару радарын нысанаға алған AGM-88 жоғары жылдамдықты, радиацияға қарсы зымыранға (HARM) шалдыққанын мәлімдеді; содан кейін ұшақ "HARM жолында" деп аталды. Осы оқиғадан кейін генерал Джордж Ли Батлер B-52 экипаждарындағы зеңбірекшілердің лауазымын жоятынын және 1991 жылдың 1 қазанынан бастап зеңбірек мұнараларын тоқтатып қоятынын жариялады. 1991 жылдың 19 қаңтарында АҚШ Әскери-әуе күштерінің F-16 ұшағы (сериялық нөмірі 87-228) "Шөлдік дауыл" операциясында жоғалған коалиция күштерінің оныншы ұшағы болды, оны 2K12 Куб атып түсірді. Ұшқыш, капитан Гарри "Майк" Робертс, қауіпсіз жерге секіріп шықты, бірақ тұтқынға алынып, 1991 жылдың наурыз айында босатылды. Ұшақ әуе қорғанысының бас штабына шабуыл жасау миссиясын орындап келген. Ол жоғалғанға дейін 4 жауынгерлік миссияға қатысқан. 2K12 Кубтың қаупін одақтас әскери-электрондық күштері, сондай-ақ ескі S-75 және S-125 зымыран жүйелерімен бірге бақылауға алуға мүмкіндік болды. Көптеген ұшақтардың жоғалуына инфрақызыл басқарылатын SAM-дер себеп болды. Ирак әскері 1990 және 2000 жылдардың басында Батыс елдері енгізген ұшуға тыйым салынған аймақтарға қарсы күресу үшін басқа SAM жүйелерімен бірге Кубты пайдалана берді. Олар коалиция күштерінің ұшақтарын атып түсіре алмады, бірақ жауап ретінде бірнеше нысандар жойылды. 1996 жылдың 11 қыркүйегінде "Комфорт II" операциясы кезінде солтүстік Ирактағы екі АҚШ F-16 ұшағына қарсы бір зымыран атылды, бірақ ол мақсатына жетпеді. 1998 жылдың 30 желтоқсанында Талил маңындағы 2K12 Куб нысаны NFZ-нің Оңтүстік күзет бөлігін орындап жүрген ұшақтарға 6-8 зымыран атып жіберді. Американдық F-16 ұшақтары жауап ретінде нысанға 6 GBU-12 лазерлік басқарылатын бомба тастады және ирактық радар операторларын одан әрі атудан сақтандыру үшін "алдын ала шара ретінде" екі HARM зымыранын іске қосты.
Сирия соғысы
2018 жылдың 14 сәуірінде америкалық, британдық және француз күштері Сириядағы нысаналарға 103 әуеден-жерге және қанатты зымырандар ұшырды. Ресей әскерінің хабарлауынша, жауап ретінде ұшырылған 21 "Куб" зымыраны 11 кіріп келе жатқан зымыранды жойды деген күдік бар. Алайда, АҚШ Қорғаныс министрлігі одақтас күштердің зымырандарының бірі де атып түсірілмегенін мәлімдеді.
Йемендегі азаматтық соғыс
Оңтүстік Йемен бұрын осы жүйелерді Оңтүстік Йемен әуе қорғанысы күштерінде пайдаланған. Кейіннен, 1990 жылдары Біріккен Йемен осы жүйелердің көптеген санын сатып алды және 1999 жылы олар Йемен әуе қорғанысы күштерінің қару қанатына қосылды. 2019 жылдың 6 маусымында хуситтер АҚШ Әуе күштеріне тиесілі MQ-9 дронын сәтті түсірді. CENTCOM шенеуніктері оқиғаға хуситтердің қолданысқа енгізген және жергілікті өндірісте жасалған Fater 1 зымыранын кінәлады – бұл советтік 2K12 Куб әуе қорғаныс жүйесінен жаңартылған SAM жүйесі. 2019 жылдың тамызында хуситтер дәл осы типтегі зымыранмен үшінші Reaper дронын түсірді. 2023 жылдың 8 қарашасында хуситтер SA6 (НАТО белгілеуі) зымырасын қолданып, төртінші американдық MQ 9 Reaper дронын (кейде Predator B деп те аталады) түсірді. Бұл ұшқышсыз әуе аппараты (UAV) және оның құны шамамен 32 миллион долларға бағаланады. 2024 жылдың 19 ақпанында хуситтер бесінші американдық Reaper дронын түсірді, бұл алдыңғы төрт оқиғада қолданылған зымырандық жүйе болған болуы мүмкін.