Кіріспе

Әл-Ахса (ٱلْأَحْسَاء, жергілікті тілмен Аль-Хаса (ٱلْحَسَاء)) – Сауд Арабиясының Шығыс провинциясындағы ең үлкен губернаторлық, Аль-Ахса оазисінің құрметіне аталған. Классикалық араб тілінде "Ахса" сөзі жер астындағы судың шуын білдіреді. Бұл әлемдегі ең ірі оазистердің бірі, әлемге әйгілі құрма пальмаларына ие. Бір автордың пікірінше, Аль-Хаса және Аль-Айн оазистері (Оманмен шектес БАӘ-де) Арабия түбегіндегі ең маңызды оазистер саналады. Оазис Арабия шығанағынан шамамен 97 шақырым ішке қарай орналасқан. Барлық қалалық аймақтар дәстүрлі Аль-Хаса оазисінде шоғырланған. Оазиске қоса, аймаққа алып Бос Төртбұрыш шөлі де кіреді, бұл Әл-Ахсаны Сауд Арабиясының ауданы бойынша ең үлкен губернаторлығына айналдырады. Бос Төртбұрышта әлемдегі ең ірі мұнай кен орындары орналасқан, ол Сауд Арабиясын Катармен, БАӘмен және Оманмен байланыстырады. Губернаторлықтың халқы 1,100,000-нан астам адамды құрайды (2010 жылғы есеп бойынша). Бұрын Әл-Ахса, Катиф және қазіргі Бахрейн аралдарымен бірге Бахрейн деп аталатын тарихи аймақтың құрамына кірген. 1975 жылы құрылған ірі сауд университеті – Король Фейсал университетінің бір кампусы Әл-Ахсада орналасқан, онда ауыл шаруашылығы, ветеринария және мал ресурстары факультеттері бар. Хофуф кампусында саудиялық әйелдер медицина, стоматология және үй шаруашылығы салаларын оқи алатын жағдайлар жасалған. Әл-Ахсада жекеменшік Араб Ашық университетінің ірі филиалы да бар.

Тарих

Әл-Ахсаның құрылу тарихы адамзаттың оазистегі алғашқы қоныстану кезеңдеріне, оны көшпенді семиттер бастауына және Арабия түбегіндегі ірі семит тайпаларының солтүстікке және шығысқа қарай көшіп кетуіне байланысты. Әл-Ахсада пайда болған алғашқы өркениеттердің бірі – Финикия өркениеті. Бұл туралы әл-Ахса мен көршілес Бахрейн аралындағы бес мың жылға жуық көне қабірлердің табылуы куәлік етеді. Олардың финикиялықтарға тиесілі екені саналады. Бұл қабірлерден табылған археологиялық жәдігерлер кейін Британ мұражайына жіберілді. Әл-Ахсаның географиялық және ауыл шаруашылық маңыздылығының арқасында тарихқа дейінгі дәуірден бері қоныстанған жер болып келген. Географиялық маңыздылығына мысал келтесек, ол құнарлы жарты айға қарай саяхатшылар үшін маңызды торап болған. Сонымен қатар, ол Арабия түбегін Персия және Үндістанмен Укаир және Катиф порттары арқылы байланыстыратын бірнеше сауда жолының тоғысқан жері ретінде саудалық маңызы да зор. Ал ауыл шаруашылығы жағынан, Әл-Ахса құнарлы жерлерге және мол су көздеріне ие болғандықтан, өте маңызды аймақ. Финикиялықтардың қанаандықтардың бір тармағы екені мәлім. Қанаандықтар Перс шығанағының жағалауынан Жерорта теңізінің жағалауына көшіп, Ливан, Сирия және Палестинада қоныстанды, олармен бірге Тир, Арвад, Библос сияқты қалаларының аттарын алып келді. Әл-Ахса жағалауынан қанаандықтар көшіп кеткеннен кейін, олардың орнына халдейлердің бір тармағы – ерхаиттер қоныстанды. Олардың қаласын грек саяхатшысы Страбон сипаттаған: «Ол Бабылдан келген халдейлердің батпақты жерде салған қаласы, ол тұз тастардан салынған және теңізден сексен мың қарыс қашықтықта орналасқан». Грек тарихшысы Полибий де Әл-Ахсаны маңызды сауда орталығы, араб елдеріндегі белсенді сауда алаңдарының бірі және Оңтүстік Арабия, Левант, Хижаз, Ирак және Үндістаннан келетін керуен жолдарының тоғысқан жері ретінде сипаттаған. Бұл елдердің халқы аралдың ең бай адамдарының қатарында болды. Олардың байлығы алтын мен күміс еді, бұл ашкөздікке ұйтқы болды. Сонымен қатар, Селевкид патшасы Антиох III б.з.д. 205 жылы әскерін бастап, оның қазыналарын басып алу үшін Тигр өзенінен өтті. Бірақ қала тұрғындары олардан өз қалаларын қорғау үшін, бейбітшілікке деген құрметтері мен бостандықтарын сақтау ниетімен оған алтын мен асыл тастардан жасалған үлкен сыйлықпен елшілік жіберді. Антиох сыйлықты қабылдап, өз еліне қайтып оралды. Мүмкін, шөлдің қиындығы мен саяхаттың қауіптілігі Селевкид патшасын оның ниетінен қайтарған болар.

Хеджир қаласы

Әл-Ахса сол кезде Бахрейн аумағына қарасты қаланың бір бөлігіне айналды, ол Рас-әл-Қара тауы, Әбу Хасис тауы және қазіргі Әл-Ахсадағы Джабал-әл-Қарахтың солтүстік жағы арасында орналасқан, қазір әл-Каваридж қаласы деп аталатын жер. Бұл қала Арабия түбегінің тұрғындары үшін маңызды болды, себебі әл-Уқайр порты тауар әкелу және Парсы, Үндістан, Қытай, Африка және Месопотамияға экспорттау үшін байланыс құралы болды. Порт оны аймақтың орталық және шығыс бөліктеріндегі ірі сауда орталығына айналдырды. Ислам діні пайда болған кезде, пайғамбар Мұхаммед (с.ғ.с.) хижри жыл санасының сегізінші жылына сай келетін VII ғасырда әл-Ала ибн Абдулла әл-Хадрамиді Хиджер халқына исламды қабылдауға шақыру үшін жіберді, олар оның шақыруын қабылдады.

Ислам дәуірі

Шығыс Арабия 7 ғасырда пайда болған Рашид халифаты тарапынан жаулап алынды. Кейіннен оны Омейядтар мен Аббасидтер мұра етті. 899 жылы аймақ Кармат көшбасшысы Әбу Тахир әл-Жаннабидің бақылауына өтті және Бағдадтың Аббасид халифатынан тәуелсіздігі жарияланды. Оның астанасы қазіргі Хофуф маңындағы әл-Му'миния қаласында орналасқан еді. Шамамен 1000 жылы Аль-Хаса 100 000 тұрғынымен әлемдегі 9-шы ірі қалаға айналды. 1077 жылы Уюнидтер Аль-Ахса Кармат мемлекетін құлатты. Кейін Аль-Ахса Бахрани әулетінің Усфуридтерінің билігіне көшті, одан кейін олардың туыстары, Жәбридтер билікке келді. Жәбридтер Ормуз князьдерінен Бахрейн аралдарын қайтарып алып, аймақтағы ең күшті күштердің біріне айналды. Бахрейннің соңғы Жәбрид билеушісі – Мукрин ибн Замиль. 1521 жылы Португалия империясы Жәбрид билеушісі Мукрин ибн Замильден (ол шайқаста қаһармандық көрсетті) Авал аралдарын (қазіргі Бахрейн құрайтын аралдар) жаулап алды. Жәбридтер Осман империясымен және олардың тайпалық одақтастары Мунтафиқпен күресіп, құрлықтағы өз позицияларын сақтап қалуға тырысты. 1550 жылы Аль-Ахса және жақын орналасқан Катиф Сұлтан Сүлеймен I басшылығымен Осман империясының билігіне көшті. Аль-Ахса Осман әкімшілік жүйесінде Лахса аймағы ретінде танылды және көбінесе Портаның вассалы болды. Кейін Катиф португалдарға өткен еді. 1670 жылы Осман әскері Аль-Ахсадан қуылды, ал аймақ Бану Халид тайпасының басшыларының билігіне көшті. Аль-Ахса, Катифпен бірге 1795 жылы уахабтық Дирия әмірлігіне қосылды, бірақ 1818 жылы Мысырлық Мұхаммед Әлидің басқыншылығы нәтижесінде Османдықтардың билігіне қайта оралды. Бану Халидтер аймақтың билеушілері ретінде қайтадан орнатылды, бірақ 1830 жылы Неджд әмірлігі аймақты қайтадан басып алды. 1871 жылы тікелей Осман билігі қайта орнатылды, Аль-Ахса Бағдад вилайетіне, ал 1875 жылы Бағдад вилайетінің Басра вилайетіне қосылды. 1913 жылы қазіргі Сауд Арабиясының негізін қалаушы Ибн Сауд Аль-Ахса мен Катифті өзінің Наджд иелігіне қосып алды. Аль-Ахсада судың көп болуына байланысты ежелгі заманнан бері адамдар қоныстанған.

627 ж.: Мұхаммед Аль-Тарафтағы Бану-Талабаға үшінші шабуылды жүргізуге бұйрық береді, ол қазір Аль-Ахса облысының бір бөлігі.
899 ж.: Аль-Ахса Кармат көшбасшысы Әбу Саид Жаннабидің бақылауына өтеді және Бағдадтың Аббасидтерінен тәуелсіздігі жарияланады. Астанасы – Аль-Му'миния (қазіргі Хофуф маңында).
1000 ж.: Аль-Ахса 110 000 тұрғынымен жер бетіндегі ең ірі 10 қаланың біріне кіреді.
1077 ж.: Аль-Ахсаның Кармат мемлекеті Уюнидтер тарапынан құлатылды.
1238 ж.: Усфурид әулеті Аль-Ахса және Аль-Катиф аймақтарын басып алады.
1383 ж.: Усфуридтер Джарванидтер тарапынан құлатылды.
1440 ж.: Жәбридтер Аль-Ахса, Катиф, Бахрейн және Киш аралын басып алып, ықпалын шығыс Недждке дейін кеңейтті.
1521 ж.: Жәбрид патшалығы Оңтүстік Ирактың Мунтафиқ тайпасына көшті, олар Осман империясы атынан Аль-Ахсаны басқарды. Османдықтар аймақта өз гарнизондарын орналастырды.
1670 ж.: Османдықтар Бану Халид тайпасы тарапынан қуылды, олар өз астанасын Аль-Мүбарраз қаласына көшірді.
1795 ж.: Бірінші Сауд мемлекетінің құрылуы кезінде Сауд әскерлері тарапынан басып алынды.
1818 ж.: Осман Египет әскерлерінің күшімен Бірінші Сауд мемлекеті құлатылды, содан кейін жергілікті Бану Халид тайпасына өзін-өзі басқару құқығы берілді.
1830 ж.: Екінші Сауд мемлекетінің бақылауына көшті.
1871 ж.: Екінші Сауд әулеті аймақты Осман империясына қайтадан жоғалтты; алайда, бұл жолы ол Бағдадтан тікелей басқарылды.
1913 ж.: Король Абдулазиз Әл Сауд Аль-Ахса оазисін басып алып, оны өзінің Найд патшалығына қосып алды. (Бұл 1920 жылы Осман империясының басқа ресми бөліністерімен қол қойылған Севр келісімінде мойындалды.)
1932 ж.: Аль-Ахса Сауд Арабиясының құрамына кірді, Король Абдулазиз басшылығымен.
1930 ж.: Даммам маңында ірі мұнай кен орындары ашылды, нәтижесінде аймақта қарқынды жаңару басталды.
1960 жылдардың басында: Аль-Ахсадағы мұнай кен орындары күніне 1 миллион баррель өндіріс деңгейіне жетті.

Халық және экономика

2015 жылғы бағалау бойынша, Әл-Ахсада 1,3 миллионнан астам адам тұрады. Жергілікті тұрғындардың барлығы мұсылман, оның ішінде шииттер мен сунниттер бар. Ғасырлар бойы оазисте Бану Абдул Қайс, Бану Уқайл және Бани Халид тайпалары қоныстанған. Мұнай өндіру және ауыл шаруашылығы – Әл-Ахсаның екі негізгі экономикалық саласы. Әл-Ахса әлемдегі ең бай мұнай кен орындарына ие. Мыңдаған жылдар бойы аймақта табиғи тұщы су көздері пайда болды, бұл ежелгі заманнан бері адамдардың қоныстануына және ауыл шаруашылығына (әсіресе, құрма пальмасын өсіруге) ықпал етті. Сауд Арабиясы Ауыл шаруашылығы министрлігі күніне бес тонна құрманы өңдеуге арналған зауыт құрды. Ауыл шаруашылығы өнімдеріне күріш, жүгері, цитрус жемістері және басқа да жемістер кіреді. Сонымен қатар, мыңдаған қой, ешкі, сиыр мен түйелерді қамтитын қарқынды мал шаруашылығы, сондай-ақ жылына 100 миллионнан астам жұмыртқа өндіретін 15-тен астам ірі құс фермалары Әл-Ахсаны мемлекет үшін маңызды азық-түлік өндіруші аймақтардың біріне айналдырды. Өндіріс – дәстүрлі, шағын көлемді қолөнер (мысалы, дәстүрлі мисла шапан және қыш ыдыстар) және цемент, пластик сияқты ірі өнеркәсіптер де жақсы дамыған.

Көлік

Әл-Ахса халықаралық әуежайы (IATA: HOF) – қаланың басты әуежайы. Әуежай қала орталығынан 25 км қашықтықта орналасқан және Джидда, Әл-Мадина қалаларына апта сайынғы ішкі рейстерді, ал Дубайға халықаралық рейстерді жүзеге асырады. Қаланы қазіргі заманғы маңызды тас жолдар жүйесі қамтиды: Әл-Ахса / Эр-Рияд тас жолы; ол қаланы Сауд Арабиясының орталық аймағымен байланыстырады. Әл-Ахса / Даммам тас жолы; ол қаланы Сауд Арабиясының шығыс аймағының қалған бөлігімен және Кувейтпен байланыстырады. Әл-Ахса / Абу-Даби тас жолы; ол қаланы БАӘ және Оманмен байланыстырады. Қаланың Риядқа батыс және Даммамға солтүстік бағытындағы теміржол станциясы бар. Корольдіктегі ірі чартерлік автобус компаниясы, Сауд Арабиясы қоғамдық көлік компаниясы (SAPTCO) ретінде танымал, корольдік ішінде де, көрші елдерге де сапар ұсынады. 2021 жылдың қыркүйек айында Бос Төртбұрыш арқылы өтетін Оман мен Сауд Арабиясы арасындағы жол құрылысы аяқталды. Жалпы ұзындығы шамамен, ол Әл-Ахсадан Оманның Ибри қаласына дейін созылады. Жолдың Оман бөлігінің ұзындығы шамамен, ал Сауд Арабиясы бөлігінің ұзындығы шамамен екі метрді құрайды.

Құрма ағаштары

Ал Ахса аймағы 30 миллионнан астам пальма ағаштарымен мақтанады. Ауыл шаруашылығы министрлігі оның мол құрма өнімін өңдеу үшін, күніне бес тоннаны құрайтын, зауыт ашты.

Климат

Аль-Ахсада құрғақ, тропикалық климат, бес айлық жаз және салыстырмалы түрде суық қыс бақыланады. Аймақ жер асты суларының мол қорының арқасында ауыл шаруашылығы әлеуетін дамытуға қол жеткізді. Бірақ, Аль-Ахса желмен әкелінетін және жерге шөгіп жататын құмның көп мөлшерімен күресуге мәжбүр. Осы мәселені шешу үшін, мемлекеттің күшімен желдің әсерінен құмның тұрғын және ауыл шаруашылығы жерлеріне зиян келтірмеуі үшін үлкен ағаш барьерлері отырғызылды.