Кіріспе

1966 жылы Ларри Нивеннің ағылшын тілінде жазылған туындысы "Нейтрон жұлдызы" – американдық жазушы Ларри Нивеннің ағылшын тіліндегі ғылыми-фантастикалық әңгімесі. Алғаш рет ол 1966 жылғы қазан айындағы Worlds of If журналының 107-шы санында (16-том, 10-нөмір) жарияланды. Кейіннен бұл әңгіме осы аттас жинақта және Crashlander жинағында қайта басылды. Оқиға Нивеннің ойдан шығарылған "Белгілі кеңістік" әлемінде өрбуімен байланысты. Бұл туындының ерекшелігі – олардың (кейіннен болжамды) бар екендігі кеңінен танылғанға дейін нейтронды жұлдызды енгізуі. "Нейтрон жұлдызы" Беовульф Шаффердің алғашқы пайда болуымен ерекшеленеді, ол бұрынғы ұшқыш және Нивеннің "Белгілі кеңістік" әңгімелерінің көптеген кейіпкерлерінің бірі. Бұл General Products компаниясының берік ғарыш кемесі корпусының, сондай-ақ оның жасаушылары – Пирсонның қуыршақ ойнатушыларының тұңғыш рет көрінуіне де белгі берді. BVS 1 жұлдызы "Қорғаншы" (1973) романында да кездеседі, онда ол "Фстстпок жұлдызы" деп аталды. Әңгімеге кіріспе "Дүниелерді билеуші" романында да қамтылған.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Беоуулф Шаффер, "Біз жасадық" планетасының тумасы, соңғы сегіз айдан бері қор нарығының құлдырауынан жұмыссыз, "Біз жасадық" планетасындағы "Жалпы өнімдер" компаниясының өңірлік президенті Пирсонның қуыршақ шеберімен келісімшартқа отырады – нейтронды жұлдыз BVS-1-ге жақыннан ұшу үшін "Жалпы өнімдер" компаниясының корпусы бар ғарыш кемесін басқаруға. Қуыршақ шеберлер бұрынғы екі зерттеуші, Питер мен Соня Ласкиннің осыған ұқсас миссияда қалай қаза болғанын анықтауды қалайды. Шаффер қауіпті миссияға тікелей қатысуға ниеті жоқ, бірақ ол басқа жоспарлары бар. Ол қуыршақ шеберлерге өз ерекшеліктеріне сәйкес "Skydiver" деп аталатын құрылғыны жасауды бұйырады, бұл оның қажетті деректермен қайтып оралуын қамтамасыз етуі керек. Оған жетілдірілген сенсорлар жиынтығы, жоғары қуатты қозғалтқыш және лазер кіреді. Осылайша, ол қорқынышпен және параноидалық шектеулермен танымал шетелдік жаратылыстар жасаған жалғыз соғыс кемесі болады – баға жетпес сыйлық және қашудың тамаша құралы. Зигмунд Аусфаллер – БҰҰ-ның Шетелдік істер бюросының қызметкері. Адамдар мен қуыршақ шеберлер арасындағы қарым-қатынасты сақтауға тырысатын Аусфаллер оларға жағдайды түсіндіреді және кемеге бомба орнатады. Аусфаллер Шафферге егер ол миссияны орындамаса, борышкерлер түрмесіне жіберілетінін, ал егер кемеде қашып кетсе, бомба бір апта ішінде жарылатынын айтады – тіпті ол басқа планетаға жетпес бұрын, кеме үшін сатып алушы табу мүмкін емес. Шаффер өзінің тұтқындалғанын түсініп, ұшуға келіседі. "Skydiver" нейтронды жұлдызға жетеді, ал кеменің автопилоты оны BVS-1-ге қарай гиперболалық орбитаға қояды, бетінен шамамен бір миль биіктікте өтеді, периапсиске жету үшін 24 сағат кетеді. Төмен түсу кезінде Шаффер көптеген ерекше нәрселерді байқайды: оның алдындағы жұлдыздар жылдамдығы артып, Доплер эффектісінен көк түске ауыса бастайды; ал оның артындағы жұлдыздар қызылға қарай жылмай, керісінше, нейтронды жұлдыздың гравитациялық құдырына қарай үдеген жарықтарымен көк түсті болады. Кеменің басы, тіпті ол айналасын қарау үшін кемені жылдырғанда да, нейтронды жұлдызға қарай тартылады. Құпия күш бір Жердің гравитациясынан асып кеткенде, Шаффер белгісіз X күшін өтеу үшін "Skydiver" жылдамдығын арттырады, еркін құлауға дейін (акселерометр 1,2g көрсетсе де). Шаффер X күшінің не екенін түсінеді: бұл – су тасқыны күші. Нейтрон жұлдызының күшті тартылысы кеменің екі ұшын (және өзінің денесін) екі бөлек орбитаға итеруге тырысады. Шаффер автопилотты кеме массасының орталығына жетуге мүмкіндік беретін қозғалыс схемасын бағдарлайды, бірақ ол бұл жолда сәл ғана сәтсіздікке ұшырайды. Кеме периапсиске жетеді, онда су тасқыны күші Шафферді жарып жіберуге айналады, бірақ ол кеменің массалық орталығында өзін ұстап, аман қалады. "Біз жасадық" планетасына оралғаннан кейін Шаффер ауруханаға жатқызылады (жұлдыздың көк сәулесі ультрафиолетке ауысқандықтан күйіп қалған). Шаффер су тасқыны күші туралы қуыршақ шеберге түсіндіргенде, шетелдік жаратылыстың су тасқыны туралы ешқандай білімі жоқ екенін түсінеді, бұл айы бар әлемде өмір сүретін саналы түр үшін қарапайым нәрсе. Қуыршақ шеберлер басқа түрлермен қарым-қатынаста өте сақ және өздерінің туған планеталары туралы барлық мәліметті құпия ұстайды. Шаффер журналистерге қуыршақ шеберлердің әлемінде ай жоқ екенін айта алатынын айтқанда, қуыршақ шебер оның үнсіздігі үшін галактикалық валютада байлыққа тең миллион жұлдыз беруге келіседі. Шаффер шетелдік жаратылыстан өзгеріске бола шантаж жасауды қалайтынын сұрайды.

Қабылдау

"Нейтрондар жұлдызы" ең үздік қысқа әңгіме үшін Хьюго сыйлығын жеңіп алды және LOCUS Magazine оқырмандарының дауыс беру нәтижесінде, барлық уақыттың ең үздік повесті ретінде 30-орынды иеленді. Карл Саган "Нейтрон жұлдызы" гравитацияның тудырған құбылыстық күштері ескерілмей қалғандығы үшін, сондай-ақ адамдармен жүретін ғарыш кемесі нейтрон жұлдызын зерттеушілердің алғашқысы болмайды деген тұжырымды сынға алды. "Нейтрон жұлдызы" жинағына шолу жасай келе, Алгис Будрис бұл әңгіменің "кітаптың өзінің құнына тең" екенін айтты.