Кіріспе

Неміс барокко композиторы, клавишті аспаптардағы виртуоз және органшы Иоганн Якоб Фробергер (19 мамыр 1616 жылы крещение алған – 7 мамыр 1667 жылы) – неміс барокко композиторы, клавишті аспаптардағы виртуоз және органшы. Ол дәуірдің ең танымал композиторларының бірі болды және клавишті аспаптарға арналған шығармаларында билер сюитасының музыкалық формасын дамытуға зор үлес қосты. Оның клавесинге арналған шығармалары ерекше ерекшеліктерімен және мазмұндылығымен көзге түседі. Фробергердің көптеген шығармаларының тек екеуі ғана оның өмірінде жарияланды. Фробергер өзінің қолжазбаларын жариялауға тыйым салып, оларға тек ақсүйек қамқоршылары мен достарының, әсіресе Вюртембергтер мен Габсбургтердің ғана қол жеткізуін шектеді, олар осы шектеулерді сақтауға қабілетті болды. Ол қайтыс болғаннан кейін қолжазбалар оның қамқоршысы Сибиллаға, Вюртемберг герцогинясына (1620–1707) және Вюртемберг әулетінің музыкалық кітапханасына өтті.

16161634: Штутгарттағы алғашқы жылдары

Иоганн Якоб Фробергер 1616 жылғы 19 мамырда Штутгартта крещениеден өтті. Оның нақты туған күні белгісіз. Оның отбасы Халледен келген, онда оның әдесі Базилиус (1575–1637) дүниеге келді. 1599 жылы Базилиус Штутгартқа көшіп келіп, Вюртемберг сотының капелласында тенор болып қызмет етті. 1605 жылға дейін ол Штутгартта тұратын шваб отбасынан шыққан Анна Шмидке (1577–1637) үйленді. Иоганн Якоб туған кезде оның әкесінің мансабы дамып, гүлденіп кеткен еді, ал 1621 жылы Базилиус сот капельмейстері болды. Аннамен бірге туған он бір баласының төртеуі музыкант болды (Иоганн Якоб, Иоганн Кристоф, Иоганн Георг және Исаак; Иоганн Якобтан басқалары Штутгарттағы Вюртемберг сотында қызмет етті), сондықтан Иоганн Якоб алғашқы музыкалық сабақтарын әкесінен алған болуы мүмкін. 1618 жылы басталған Отыз жылдық соғыс Штутгарттағы өмірді қиындатса да, қаланың музыкалық өмірі бай және алуан түрлі болды, оған Еуропаның түкпір-түкпірінен келген музыканттар ықпал етті, сондықтан Фробергер өмірінің басында-ақ түрлі музыкалық дәстүрлермен танысқан болуы керек. Бірақ оның нақты білімі туралы көп мәлімет жоқ. Оның ұстаздарының қатарында Иоганн Ульрих Штейгледер болған болуы мүмкін, ол 1627 жылы Штутгартқа келген Самуил Шейдтпен кездескен болуы мүмкін; Фробергер сот капелласында ән салған болуы мүмкін, бірақ оны растайтын тікелей дәлел жоқ; сонымен қатар сот архивіндегі мәліметтерге сәйкес, соттағы ағылшын лютнистерінің бірі, Эндрю Борелл, 1621–22 жылдары Базилиус Фробергердің ұлдарының біріне лютняда сабақ берген. Самуил Шейдт және Михаэль Преториус, сондай-ақ Нюрнберг мектебінің негізін қалаушы, аса танымал емес Иоганн Стаден және сол кездегі атақты веналық капельмейстер Джованни Валентини, кейіннен Иоганн Каспар Керлге сабақ берген.

1634-1649 жж. Венадағы сот қызметі және Италияға сапарлар

Штутгарттың Хофкапелласы 1634 жылы протестанттардың Нердлинген шайқасында жеңіліске ұшырағаннан кейін таратылды. Маттесон өзінің "Ереңкі есіктің негізі" (1740) еңбегінде, Швеция елшісінің Фробергердің музыкалық шеберлігіне қатты әсерленіп, 18 жасар музыкантты Венаға алып барып, император сарайына ұсынғанын жазады. Дегенмен, бұл күмәнді көрінеді, себебі сол кезде Швеция лютерандық Вюртембергпен бірлесіп, императорлық күштерге қарсы тұрған; сондықтан Фробергердің 1634 жыл шамасында Венаға неліктен кеткені және императорлық капеллада әнші болып қалай жұмыс тауып алғаны әлі де жұмбақ күйінде қалып отыр. 1637 жылы Базилиус Фробергер, оның әйелі және бір қызы обадан көз жұмды. Иоганн Якоб және оның інісі Исаак әкелерінің музыка кітапханасын Вюртемберг сотына сатты (Базилиус кітапханасының мазмұны осылайша сот архиві арқылы белгілі болды); сол жылы Иоганн Якоб Венада Вольфганг Эбнерге көмектесіп, сарай органшысы болды. Маусым айында ол Фрескобальдиден оқу үшін Римге баруға рұхсат алып, стипендия алды. Фробергер келесі үш жылды Италияда өткізіп, сонда оқуға келген көптеген музыканттар сияқты католицизмге көшті. 1641 жылы Венаға оралып, 1645 жылдың күзіне дейін органшы және камера музыканты болып қызмет етті. Бұрын Фробергердің Джакомо Кариссимиден сабақ алғаны туралы ойлар болған, бірақ соңғы зерттеулер оның Римде Афанасиус Кирхерден оқыған болуы мүмкін екенін көрсетті. Егер осылай болса, Фробергердің мақсаты prima pratica вокалдық композициясын меңгеру болған (оны аспаптық жазуға үйреткен Фрескобальди 1643 жылы қайтыс болды). 1648-1649 жылдары Фробергер Иоганн Каспар Керлмен кездесіп, мүмкін, оған сабақ берген. 1649 жылы Фробергер Австрияға қайта оралды. Қайтып келе жатып Флоренция мен Мантуяда тоқтады, Кирхер оқытқан қуатты композициялық құрал – arca musurgica-ны итальяндық княздарға көрсетті. Қыркүйекте Венаға жетіп, императорға arca musurgica-ны көрсетті, ол өзі де әуесқой музыкант еді; сондай-ақ, оған өзінің шығармаларының жинағы – Libro Secondo-ны сыйлады (Libro Primo қазір жоғалып кеткен). Сондай-ақ қыркүйек айында Фробергер ағылшын дипломаты Уильям Сванн алдында орындады. Оның өлімі музыка тарихында елеулі із қалдырды, Куперен, Готье, Дюфо және Фробергер осы оқиғаға байланысты аза тұту поэмаларын жазды.

16531667: Венадағы соңғы жылдары, зейнеткерлік өмірге және қайтыс болуы

1653 жылы Фробергер Гейдельберг, Нюрнберг және Регенсбург қалалары арқылы өтіп, сәуір айында Венаға оралды. Ол келесі төрт жыл бойы Вена сарайында қызмет етіп, кем дегенде бір музыкалық жинақ – 1656 жылғы «Libro Quarto» (ал «Libro Terzo» қазір жоғалып кеткен) шығарды. Фробергер 1657 жылдың 2 сәуірінде император Фердинанд III-нің қайтысына терең қайғырып, императордың естелігіне арналған аза тұтуын жазды. Фердинандтың ізбасары Леопольд I-мен арақатынасы бірнеше саяси себептерге байланысты шиеленісті болды (Леопольдтың сайлануына көптеген күштер қарсы болды, олардың ішінде иезуиттер ордені және Майнц архиепископы Иоганн Филипп фон Шонборн болды; Фробергердің ұстазы және досы Кирхер біріншісінде маңызды рөл атқарды, ал Фробергердің екіншісінің сарайымен тығыз байланысы болды). Шиги Q. IV.25 қолжазбасындағы үш токката Фробергердің Фрескобальдимен оқыған кезінде жазылған ерте туындылары болуы мүмкін, бұл туралы Боб ван Асперен 2009 жылы айтқан. Бұлардан өзге, Фробергердің музыкасы әртүрлі қолжазбаларда сақталған. Олардың ішінде белгілі Бауин қолжазбасы және көптеген аз танымал көздер бар, олардың кейбіреулері сенімді (мысалы, болашақ өлімі туралы медитацияның жалғыз өңделмеген нұсқасы, Векмманның қолымен жазылған болуы мүмкін, немесе Майкл Бульёвский құрастырған бірнеше ондаған сюиталардан тұратын Страсбург қолжазбасы), ал кейбіреулерінің сенімділігі күмәнді. Жаңадан табылған көшірмелермен байланысты мәселелер туындайды: Фробергер шығармаларын үнемі өңдеп отырған, немесе көшірушілер жеткілікті назар бермеген, сондықтан көптеген туындылардың бірнеше нұсқасы бар, олардың кейбіреулерінде тіпті бөлімдері ауысқан. Фробергердің туындыларын анықтау үшін екі стандартты нөмірлеу жүйесі қолданылады: 20 ғасырдың басындағы «Denkmäler der Tonkunst in Österreich» сериясы мен Гвидо Адлер басылымында қолданылған нөмірлер; олар көбінесе DTÖ немесе Адлер нөмірлері деп аталады. Бұл каталогта әртүрлі жанрлар үшін жеке нөмірлер қарастырылған, мысалы, Токката № 4, Ғылыми-зерттеу № 2, Сюита № 20 және т.б. DTÖ-де Фробергерге дұрыс емес жатқызылған бірнеше композициялар және бірдей туындылар бар. 1990 жылдардың басында құрастырылған Зигберт Рампе каталогынан алынған FbWV нөмірлері. Рампе каталогы толықтырылған, жаңадан табылған және авторлығы күмәнді туындыларды қамтиды. Адлер нөмірлері де сақталған, мысалы, барлық Токкаталар 1xx нөмірленген, сондықтан Адлер Токкатасы № 1-нің Рампе нөмірі FbWV 101. Толық ақпарат алу үшін Иоганн Якоб Фробергердің туындыларының тізілімін қараңыз.

Полифоникалық клавиатуралық шығармалар

Фробергердің қалған клавитуралық туындыларын кез келген клавитуралық аспапта, оның ішінде органмен орындауға болады. Токкаталар – белгілі бір деңгейде еркін жазуды қолданатын жалғыз туындылар; көпшілігі қатаң полифониялық. Ұйымдастыру тұрғысынан Фробергердің токкаталары Фрескобальдидің шәкірті Микеланджело Россидің токкаталарын еске түсіреді; олар көптеген қысқа бөлімдерден тұрмай, тығыз тоқылған бірнеше бөлімдерден құралады, қатаң полифония мен еркін, импровизациялық үзілістер арасында ауысады. Олар көбінесе орташа ұзындықта болады, ал гармониялық мазмұны Фрескобальдидікіне ұқсас, бірақ Фробергердің гармониясы жұмсақ, жағымды өрнектерді ұнатады (бірақ екі «Да сонарси алла Леватионе» туындысындағы ерекше жағдайларды ескерсек), ал оның токкаталары Фрескобальди немесе Росси туындыларынан айырмашылығы, әрқашан бастапқы тоналдылыққа бағытталған. Көптеген токкаталарда фугалық бөлімдер кездеседі, олар квази-имитациялық және кейінгі 17 ғасыр фугаларындай қатаң емес; токкатада бірнеше фугалық енгізілімдер болған жағдайда, олардың барлығына ритмикалық тұрғыдан әртүрлі бір мотив қолданылуы мүмкін. Фрескобальдидің туындыларында фэнтазия мен ричеркар жанрлары айқын түрде ерекшеленеді (фэнтазия – салыстырмалы түрде қарапайым контрапункттік композиция, ол дамыған сайын қарқынды, ритмикалық жағынан күрделі контрапунктке айналады; ричеркар – өте қатаң контрапункттік туынды, оның желілері анық естіледі және құрылымы жағынан біршама архаикалық), ал Фробергердің туындылары іс жүзінде ұқсас. Типтік Фробергер ричеркары немесе фэнтазиясы бүкіл туынды бойында бір ғана тақырыпты (әртүрлі бөлімдер үшін әртүрлі ритмикалық вариациялармен) қолданады, ал контрапункт 16 ғасырдың prima practica-сына дерлік қатаң сәйкес келеді. Кез келген стандартты контрапункттік тәсілдерді қолдануға болады; басты тақырып кейде бір немесе екі бөлім үшін басқа тақырыппен жұптастырылады, және әдетте бөлімдер арасында айқын контраст пен бір туындының ішінде көптеген айырмашылықтар болады. Фробергердің канзоналары мен каприччиолары техникалық тұрғыдан да консервативті, және олар да, негізінен, бірдей, тіпті Фрескобальди жанрларды ажыратса да. Фробергер Фрескобальдидің үлгісімен, осы туындыларды бірнеше бөлімнен тұратын вариациялық жиынтық ретінде құрастырады (әдетте канзоналарда үш, ал каприччиоларда – алтыға дейін бөлім). Тақырыптар әрқашан жылдам, ричеркарлар мен фэнтазиялардан әлдеқайда жанды. Ерекшелік – тақырыптардың үнемділігі: эпизодтар, олар сирек кездеседі, шамамен 60–70 жылдан кейін Й.С. Бахтың туындыларындағыдай, тақырыптық материалға негізделген. Контрапункт пен гармония ричеркарлар мен фэнтазияларға өте ұқсас; алайда кейде 1 және 5-тен басқа масштабтық дәрежелер қолданылады.

Басқа жұмыстар

Фробергердің клавиатурасыз жазған жалғыз туындылары – екі мотет, «Аллилуя! Absorpta es mors» және «Apparuerunt apostolis». Олар белгілі швед коллекционері және композиторы Густав Дюбен жинаған «Дюбен жинағында» кездеседі. Қолжазба Уппсала университеті кітапханасында сақтаулы. Бұл мотеттер стилі жағынан өте ұқсас: екеуі де үш дауысты (STB) хор, екі скрипка және орган үшін жазылған (ол кездегі итальяндық мотеттердегідей полифония емес, бір ғана мелодиялық желі берілген) және 17 ғасырдың басындағы Венециялық концерттік стилінде (stile concertante) орындалады. Бұл, Фробергердің полифониялық клавиатуралық туындыларындағы ескі техникаларды қалауына қарама-қарсы келеді. Тағы бір байланыс – бұл кішкентай ансамбль Генрих Шютцтің 1647 жылы жарық көрген «Symphoniae sacrae» екінші томында қолданған ансамбльге ұқсас.

Өлімнен кейінгі әсері

Фробергердің өмірінде оның тек екі шығармасы жарық көргенімен, оның музыкасы қолжазба көшірмелер арқылы Еуропаға кеңінен тарады және ол сол дәуірдің ең танымал композиторларының бірі болды (ол Италияда оқыған және онда достары мен бұрынғы ұстаздары болғанмен, оның музыкасының итальяндық деректері табылған жоқ). Саяхаттары мен әртүрлі ұлттық стильдерді сіңіріп алып, музыкасына енгізу қабілетінің арқасында Фробергер, Иоганн Каспар Керл және Георг Муффат сияқты басқа да әлемдік композиторлармен бірге Еуропадағы музыкалық дәстүрлердің алмасуына зор үлес қосты. Соңында, ол тарихтағы алғашқы маңызды клавишті аспаптар композиторларының бірі болды және клавесин/клавикорд пен органға бірдей мән берді. Фробергердің шығармаларын көптеген композиторлар білген және зерттеген, олардың ішінде Иоганн Пахельбель, Дитерих Букстехуде, Георг Муффат және оның ұлы Готтлиб Муффат, Иоганн Каспар Керл, Маттиас Векман, Луи Куперин, Иоганн Кирнбергер, Иоганн Николаус Форкель, Георг Бём, Георг Фридерик Гендель және Иоганн Себастьян Бах болды. Сонымен қатар, Моцарттың қолымен жазылған «Гексакорд Фантазиясының» көшірмелері сақталған, тіпті Бетховен да Фробергердің шығармаларын Альбрехтсбергердің сабақтары арқылы білген. Луи Куперинге жасаған терең әсері Фробергерді Купериннің француз орган дәстүріне енгізген өзгерістеріне (сондай-ақ Куперин дамытқан өлшемсіз прелюдияның дамуына) ішінара жауапты етті. 17 және 18 ғасырларда полифониялық шығармалар жоғары бағаланғанымен, бүгінде Фробергер негізінен клавишті аспаптар сюитасын дамытуға қосқан үлесімен еске алынады. Шындығында, ол осы форманы дерлік жеке өзі қалыптастырды және сол кездегі стандартты би формаларын жаңашылдықпен және қиялмен өңдеу арқылы Иоганн Себастьян Бахтың осы жанрға қосқан үлесіне жол ашты (Еуропадағы барлық маңызды композиторларды айтпағанда, олардың көпшілігі сюиталар жазғандықтан және Фробергердің көрсеткен «француз стилінен» әсерленген).

Белгілі жазбалар

Иоганн Якоб Фробергер: Клавесинге арналған шығармалар (1990). Густав Леонхардт (клавесин). Deutsche Harmonia Mundi RD77923
18 шығармадан тұратын таңдау, М. Бланкрохердің қайтысынан кейін Парижде жазылған Tombeau faict à Paris шығармасымен аяқталады. Иоганн Якоб Фробергер: Клавиатуралық шығармалардың толық жинағы (1994). Ричард Эгарр (орган, клавесин). Globe GLO 6022–6025
Қолжазбалар бойынша ұйымдастырылған, шығармалардың бастапқы реті сақталған; 1994 жылдан кейін табылған шығармалар кіргізілмеген. Сондай-ақ, бұрын Фробергерге жатқызылған басқа композиторлардың бірнеше шығармаларын қамтиды. Белгісіз шығармалар (2003/4). Зигберт Рамп (орган, клавесин, клавикорд). MDG 341 1186 2 және 341 1195 2
Жақында табылған 20-ға жуық жаңа шығарманың (көбінесе сюиталар) және авторлығы күмәнді шығармалардың жазбасы. Страсбург қолжазбасы (2000). Людгер Реми (клавесин). CPO 9997502
Жақында ашылған Страсбург қолжазбасынан он төрт сюитаны қамтиды, олардың тек үшеуі автордың қолжазбаларынан белгілі. Фробергер басылымы (2000–). Боб ван Асперен (клавесин, орган). AE 10024, 10054, 10064, 10074 (клавесин), AE 10501, AE 10601, AE 10701 (орган)
Серия 8 бөлімнен тұрады. 4-томы Берлин саз мектебінің қолжазбаларынан алынған ең соңғы жаңалықтарды пайдаланады. Иоганн Якоб Фробергер: Клавесин мен органға арналған толық музыка (2016). Симон Стелла (орган, клавесин). 16 дискілік жинақ Brilliant Classics BC 94740
2016 жылғы жағдай бойынша, бұл ең жаңартылған толық жазба. Көздер бойынша ұйымдастырылған; жаңадан ашылған шығармаларды қамтиды.

Анықтамалар және қосымша оқу

Говард Шотт. "Johann Jakob Froberger", Grove Music Online, ред. Л. Мейси. (абоненттік қол жеткізу). Аво Сөмэр. "Жохан Якоб Фробергердің фортепиано музыкасы". Мичиган университеті, 1963 ж., диссертация. Вилли Апель. 1700 жылға дейінгі фортепиано музыкасының тарихы. Ханс Тишлер аударған. Индиана университетінің баспасы, 1972. Алғаш рет "Geschichte der Orgel und Klaviermusik bis 1700" деген атпен Бэренрайтер баспасы, Кассельде жарияланды. Андреас Вейвар / Маркус Грассл (ред.). "'Avec discrétion'. Фробергерді қайта қарастыру". Böhlau, Вена–Кёльн–Веймар, 2018 (Wiener Veröffentlichungen zur Musikgeschichte 14) [неміс және ағылшын тілдерінде жарияланған материалдар].