Кіріспе

Жарым аралдың экономикасы негізінен ауыл шаруашылығымен байланысты, сонымен қатар аквакультура, кен өндіру және туризм салалары дамып келеді. Басты қалалар – оңтүстікте Порт-Линкольн, солтүстік-шығыста Уайалла және Порт-Аугуста, солтүстік-батыста Седуна. Порт-Линкольн (Барнгарла тілінде Галиняла), Уайалла және Порт-Аугуста (Горднада) Барнгарла аборигендерінің жерінің бір бөлігі болып табылады. Седуна Вирангу жерінде жатыр.

Атауы және көлемі

Жарты арал 1839 жылғы 7 қарашада Оңтүстік Австралияның екінші губернаторы Джордж Гаулер саяхатшы Эдвард Джон Эйрдің құрметіне аталды. Жарты аралдың жағалау сызығы 1839 жылы «Спенсер шығанағының бүкіл ұзындығы, Кейп Катастрофадан Деняль шығанағының батыс нүктесіне дейінгі Оңтүстік мұхиты» деп белгіленді. Оның солтүстік шекарасы 1978 жылы былай сипатталды: «ешқандай ресми шекара жарияланбаған, бірақ ең орынды шешім Йоркки Кроссингтен Деняль шығанағының ең солтүстік нүктесіне дейін түзу сызық жүргізу болар еді».

Халық саны

2010 жылдың 30 маусымындағы мәлімет бойынша, мүйіс ауданында 58 700 адам тұрды. Мүйіс ауданы Оңтүстік Австралия халқының 3,6%-ын құрайды. Халықтың шамамен 2 500 адам, яғни 4,4%-ы – жергілікті тұрғындар.

Бастапқы өнеркәсіптер

Негізгі сала – дәнді дақылдар, қой және ірі қара мал шаруашылығы. Солтүстікте құрғақ жағдай басым болса, оңтүстікте суды көп қажет ететін салалар, мысалы, сүт шаруашылығы және дамып келе жатқан шарап өнеркәсібі кең таралған. Көптеген жағалау қалаларында коммерциялық балық аулау флоты бар, олардың ең ірісі Порт-Линкольн қаласында орналасқан. Бұл қала бұрын ірі тунец балық аулау флотына бейімделген, бірақ қазір тунец пен сары құйрықты балықты теңіз қоршауларында өсіру арқылы аквакультура дамығандықтан, балық шаруашылығына көшуде. Ұлулар өсіру 1980 жылдары басталды және Кофин шығанағы, Франклин порты (Спенсер шығанағындағы Коуэлл қаласының жанында) және батыс жағалаудағы Смоки шығанағы сияқты бірнеше қорғалған шығанақтарда жүзеге асырылады.

Тау-кен өндірісі

1919 жылдан бері гипс Оңтүстік жарты шардағы ең ірі гипс кені – Макдоннел көлінен өндіріліп, Тевенардтан тасымалданады. 2022 жылғы деректер бойынша, өндіріс көлемі жылына 1 миллион тоннан аспайды. Темір кені Whyalla қаласынан ішкі жақта орналасқан Iron Knob маңындағы Middleback Range тауларында Arrium компаниясымен өндіріледі. Өнімнің бір бөлігі Whyalla Steelworks зауыты үшін шикізат алуға балқытылады. Сонымен қатар, Whyalla қаласынан Азия елдеріне темір кенінің экспорты да артып келеді. Коуэлл қаласының жанында коммерциялық нефрит жады кені бар, ал жадтан жасалған сувенирлерді қаладан сатып алуға болады. Мұражайда көптеген кішкентай, істен шыққан шахталар мен карьерлер бар. Ол графит, көмір және уран сияқты әртүрлі минералдарға қатысты перспективалы саналады, және соңғы жылдары көптеген кен орындарының бар екені дәлелденді. 2000-жылдары мұражайда минералдық іздеу жұмыстары күшейді. 2013 жылы ең перспективті кен өндіру жобаларына Ironclad Mining компаниясының Wilcherry Hill, Centrex Metals компаниясының Fusion Magnetite жобасы және Iron Road Limited компаниясының Central Eyre Iron жобасы кірді. Қазіргі теміржол, электр қуаты және сумен жабдықтау инфрақұрылымының жетіспеушілігі жаңа жобаларды іске асыруға кедергі келтіруде.

Туризм

Айр түбегін «Теңіз өнімдерінің шекарасы» деп Regional Development Australia Whyalla және Айр түбегі аймақтағы теңіз өнімдерінің алуан түрлілігі, оның ішінде шаруашылықпен өсірілетін және табиғи түрде ауланатын түрлеріне байланысты атап көрсетіп насихаттайды. Басты түрлері – оңтүстік көк тунец және сары құйрықты король балығы, олар Порт-Линкольн және Арно шығанағында өсіріледі. Сонымен қатар, Кофин шығанағы, Коуэлл, Нейл шығанағы, Смоки шығанағы және Стрейки шығанағында өсірілетін Тынық мұхиты устрицалары да маңызды. Басқа да теңіз өнімдеріне құз, Джордж патшасы балығы, мидия, батыс патша креветкасы және көк жүзуші крабтар жатады. Жарым аралдағы үш ұлттық саябақ, көптеген консервациялық саябақтар мен жағалау бойында сақталған табиғи мұралық орындар көптеп кездеседі. Экотуризм операторлары келушілерге жарым аралдың әйгілі теңіз мекендемелерін судың үстінде немесе су астында тамашалау мүмкіндігін ұсынады. Whyalla қаласынан Point Lowly-ге жүзіп немесе сүңгіп барып, мамырдан тамызға дейін осы жерде жиналатын алып австралиялық сепидалардың көбеюін тамашалауға болады. Порт-Линкольннен туристер оңтүстік көк тунецімен бірге торда жүзуге, Австралия теңіз арыстандарының колониясын аралауға немесе Нептун аралдарының жанындағы теңізде үлкен ақ акулаларды байқау үшін акулалар торына кіруге мүмкіндік алады. Седуна қаласы Нулларбор жазығының шығысында орналасқан, осы жазықтың бір бөлігін Ұлы Австралия шығанағына параллель жүретін Эйр тас жолы кесіп өтеді. Смоки-Бейде устрица шаруашылықтарына экскурсиялар ұйымдастырылады, онда келушілер устрицаның өсірілуін көре алады. Король Георгий балығы және көк жүзуші краб сияқты түрлерді демалыс үшін аулауға лицензия қажет емес, бірақ өлшем, ұстау лимиті және қайық шектеулері қолданылуы мүмкін. Батыс жағалауында туристер Беард шығанағының тыныш суларында Австралия теңіз арыстандарымен және бөтелке мүңкілермен жүзуге, ал мамырдан қазанға дейін жағалаудан немесе Фоллер шығанағынан қайықпен оңтүстік киттерді (кейде дөңгелек киттерді де) бақылауға мүмкіндік алады. Мёрфидің сабалары – Стрейки-Бэй мен Порт-Кенни арасында орналасқан ерекше географиялық нысан. Жарым аралдың пионерлік және, шамалы дәрежеде, жергілікті мұрасына қатысты жәдігерлерді Оңтүстік Австралияның Ұлттық қоры басқаратын мұражайлар желісінде көруге болады. Олардың қатарында Whyalla қаласындағы Маунт Лора Хоумстед мұражайы, Тэмби Бей Ұлттық қоры мұражайы және Коппио Smithy мұражайы бар. Whyalla Maritime Museum теңіз тақырыбындағы экспозициясы бұрынғы Whyalla кеме жасау орындаларын еске алады. Оның көрмелеріне екінші дүниежүзілік соғыс кезінде салынған корвет кіреді, ол құрғақ докта орналасқан және Линкольн тас жолынан көрінеді. Whyalla, Cowell, Tumby Bay және Port Lincoln сияқты жағалау қалаларынан балық аулауға арналған чартерлік рейстер ұйымдастырылады.

Жол

Жарым аралдағы ірі елді мекендер автомобиль жолдары желісімен байланысқан. Эйр тас жолы (А1 маршруты) жарым аралдың солтүстік жағынан шығыстан батысқа қарай өтеді, ал Флиндерс тас жолы (Б100 маршруты) және Линкольн тас жолы (А100 маршруты) батыс және шығыс жағалауларын бойлай жүріп, оңтүстіктегі Порт-Линкольнде қиылысады. Тод тас жолы (B90 маршруты) жарым аралының ортасынан өтіп, Порт-Линкольнен Лок қаласына дейін солтүстікке қарай созылып, Кянкуттада Эйр тас жолымен қосылады. Бердсай тас жолы (B91 маршруты) жарым аралыны батыс жағалауындағы Эллистоннан Флиндерс тас жолы арқылы Лок және Клив қалаларынан өтіп, Коуэлл маңындағы Линкольн тас жолымен қиылысады.

Темір жол

Эйр түбегінің оқшауланған темір жолы түбекке қызмет көрсетеді. 1950 жылы 777 шақырымға дейін жеткен, Порт-Линкольн және Тевенард порттарынан таралатын бұл темір жолдың бүгінде тек 60 шақырымдық бөлігі ғана ашық. Оны One Rail Australia компаниясы пайдаланады. Ол әрқашан негізгі желіден бөлек болған. 1920 жылдары және 1950 жылдары Порт-Аугустадағы желіге қосу туралы ұсыныс қабылданбады. 1966 жылдан 1989 жылға дейін BHP Кофин шығанағынан Порт-Линкольнге дейін Кофин шығанағы трамвайын іске қосты. BHP Whyalla трамвай жолы Middleback Ranges тауларындағы темір кен орындарынан Whyalla металлургия зауыты мен портына дейін жүргізілді. Whyalla темір жолы Port Augusta арқылы ұлттық темір жол желісіне қосылған.

Теңіз

Көлік және жолаушылар паромдары Эйр түбегінің Лакки-Бей портын Йорк түбегінің Уоллару портына қосып тұрады.

Көлік жүйелерін кеңейтудің болашақ жоспары

Болашақ кен орындарын дамытуға көмектесу үшін Спенсер шығанағы арқылы минералдарды экспорттау мақсатында жаңа жүк дәліздері мен порттар ұсынылған. Жаңа порттарды салу ұсыныстары Порт Бонитон, Лакки Бэй, Кейп Харди және Шеп Хилл (Липсон Коув) порттарында қарастырылуда. Centrex Metals компаниясының Порт-Линколда темір кенін экспорттау жобасы мақұлданғанмен, күшті халық наразылығынан кейін тоқтатылды. Бонитон портында Порт Бонитон отыны, болашақтағы жанармай тарату орталығының құрылысына келісім берілді, ол кен өнеркәсібінің дамуына көмектеседі. Құрылысы аяқталғаннан және пайдалануға берілгеннен кейін, жанармай А класты тіркемелі жүк көліктерімен қалаларға және кен орындарына жеткізіледі. Шеп Хилл/Порт Спенсер 2023 жылға дейін аяқталады.

Сумен жабдықтау

Жарым аралда ішуге жарамды су тапшы. Қазіргі уақытта су Мюррей өзенінен Морган-Уайялла құбыр желісі арқылы Уайялла қаласына бірнеше жүз шақырым қашықтыққа сорғыланады. Жер асты су көздерінің тұздылығы біртіндеп артып келеді. Тод өзені мен оның негізгі саласы Пиллаворта арнасының жер бетіндегі ағындары ғана Тод суқоймасымен жиналады. Бұл суқойма 1920 жылдардың басында Порт-Линкольннің жер асты суын толықтыру мақсатында салынған. 2000 жылдардың басында тұздылығының өсуі және ауыл шаруашылығы химиялық заттарымен ластану қаупіне байланысты пайдаланудан тоқтатылды. SA Water компаниясы болашақта сумен қамтамасыз ету мәселелерін шешу үшін теңіз суын тұщыландыру өсімдіктерін салуға болатын мүмкіндіктерді қарастырды. 2014 жылғы қаңтар айының мәліметі бойынша, тұрмыстық немесе ауыл шаруашылығына су беру үшін жаңа өсімдіктер салу жоспарланбаған, бірақ бір өсімдік бар, ал тағы екі өсімдік тек кен өнеркәсібін қамтамасыз ету үшін ұсынылған. Қазіргі өсімдік Уайяллада орналасқан және Arrium компаниясы басқарады, ал Point Lowly және Lipson Cove-де BHP және Centrex Metals компанияларын қамтамасыз ету үшін өсімдіктер салу ұсынылып отыр.

Жергілікті мемлекеттік басқару аймақтары

Жарты аралға Седуна, Клив, Эллистон, Франклин Харбор, Кимба, Төменгі Эйр түбегі, Порт-Линкольн, Стрейки-Бэй, Тэмби-Бэй, Вудинна және Уайалла жергілікті басқару аудандары, сондай-ақ Порт-Аугуста қаласының батыс бөлігі кіреді.

Мемлекеттік және федералды сайлаушылар

Тұяқ мүйісі Грей федералдық бөлігінің және Флиндерс пен Джайлс штатының сайлау округтерінің шегінде орналасқан.

Өңірлер

Жартыарал келесі екі Оңтүстік Австралия үкіметтік аймақтарының шегінде орналасқан: Батыс Эйр және Қиыр Солтүстік. Қорғалатын парктері: Акраман сағасы, Барвелл, Бейрд шығанағы аралдары, Баскомб құдыры, Калпатана суқоймасы, Бланш мүйісі, Караллу тіктеуі, Караппи төбесі, Коката, Корробинни төбесі, Дарк жотасы, Франклин порты, Гаулер жоталары, Хеггатон, Хинкс, Айронстоун төбесі, Катай, Келлиди шығанағы, Куллипару, Гиллз көлі, Ньюленд көлі, Лаура шығанағы, Линкольн, Малгра, Миддлкемп төбелері, Муди резервуары, Маунт Даттон шығанағы, Муньяру, Мурруната, Пична, Пинкавиллини, Лабатт мүйісі, Пурба (бөлігі), Рудалл, Скейл шығанағы, Сеарси шығанағы, Шэннон, Шеоак төбесі, Слейфорд, Плуг жотасы, Такнотт бұтасы, Венера шығанағы, Верран резервуарлары, Ванилла, Ванилла жерлесімдік аймағы, Уарминда, Уайяла, Виттелби және Йелдулкни. Қорғалатын қорықтары: Баклбу, Кортлинье, Куньяри, Лакрома, Мунги, Мутра, Пинкавиллини суқоймасы, Пулгарра және Тола. Ұлттық парктері: Кофин-Бей, Линкольн және Гаулер жоталары. Демалыс парктері: Каратұла. Жылдам қорғалатын аймақтары: Хамбридж, Хинкс және Мемори Коув.

Апат

Жарым аралдың жағалауы 19-шы және 20-шы ғасырлардағы кемелердің құлау орындарымен толы. 1920 жылдары Порт-Линкольннен солтүстікке қарай Тод суқоймасы салынып жатқанда жеті адам қаза болды. 2005 жылғы қаңтарда Эйр түбегіндегі үлкен орман өртінен тоғыз адам көз жұмды.

Физиография

Бұл аймақ сондай-ақ Эйр жағалаулық жазығы деп аталады, Эйр-Йорк блогының биоаймағының құрамына кіреді және одан әрі Батыс Австралия қалқанының бөлігі болып табылатын үлкен Еукла бассейнінің ерекше физиографиялық бөлігі болып табылады.