Кіріспе
Эфиопиядағы Соломон әулеті туралы 14 ғасырлық мәтін. Кебра Нагаст, немесе Патшалардың даңқы – Эфиопияның 14 ғасырлық ұлттық эпосы, аксумдық Небуре Ид Исхақ Гиз тілінде жазған. Мәтіннің қазіргі түрі кем дегенде 700 жыл бұрын жазылған және көптеген эфиопиялық христиандар оны тарихи тұрғыдан сенімді еңбек деп санайды. Бұл мәтін Эфиопия Православ шіркеуінің әулеті болған Соломон әулетінің шежіресін сақтайды деп есептеледі. Мұнда Шеба патшайымы (Эфиопия патшайымы Македа) мен Сүлеймен патшаның кездесуі, сондай-ақ Келісім сандығының олардың ұлы Менелик I (Менелек) арқылы Эфиопияға қалай келгені туралы айтылады. Сондай-ақ, эфиопиялықтардың Күнге, Айға және жұлдыздарға табынудан бас тартып, "Израиль Құдайына" сенуге көшкені де баяндалған. Эфиопияны зерттеуші Эдвард Уллендорф 1967 жылғы Швайх лекцияларында: "Кебра Нагаст – тек әдеби шығарма ғана емес, ол эфиопиялық ұлттық және діни сезімдердің жиынтығы" деп түсіндірген. Ол "Абиссиниялық саяси-діни эпос" және "орта ғасырлық мифология" деп сипатталған. Надия Нурхусейн: "Кебра Нагаст Абиссинияның ұзақ императорлық тарихының жаңадан қалыптасқан мифологиясына мәтіндік негіз берді, үш мың жыл бұрын Сүлеймен патша мен Эфиопияның Сава патшайымының одағынан бастау алған "Соломондық" әулеттің заңдылығын растады" деп жазған. Осының нәтижесінде Загве әулеті құлатылды.
The Kebra Nagast, var. Kebra Negast (, ), or The Glory of the Kings, is a 14th century national epic of Ethiopia, written in Ge'ez by Nebure Id Ishaq of Aksum. The text, in its existing form, is at least 700 years old and is considered by many Ethiopian Christians to be a historically reliable work. It is considered to hold the genealogy of the Solomonic dynasty, which followed the Ethiopian Orthodox Church. The text contains an account of how the Queen of Sheba (Queen Makeda of Ethiopia) met King Solomon and about how the Ark of the Covenant came to Ethiopia with their son Menelik I (Menyelek). It also discusses the conversion of Ethiopians from the worship of the Sun, Moon, and stars to that of the "Lord God of Israel". As the Ethiopianist Edward Ullendorff explained in the 1967 Schweich Lectures, "The Kebra Nagast is not merely a literary work, but it is the repository of Ethiopian national and religious feelings". It has been described as “an Abyssinian politico religious epic” and "medieval era mythology". Nadia Nurhussein wrote that "The Kebra Nagast gave textual authority to a then newly articulated mythology of Abyssinia’s long imperial history, legitimizing a “Solomonic” dynasty' that claimed to reach back three thousand years earlier to the union of King Solomon and the supposedly Ethiopian Queen of Sheba." It enabled the overthrow of the Zagwe Dynasty.
Мазмұнының қысқаша мазмұны
Кебра Нагаст 117 тарауға бөлінген және ол күрделі жиынтық туынды екені анық; Уллендорф оның повествосын "легендарлық циклдердің зор үйлесімі" деп сипаттайды. Бұл еңбек көп бөлігін Еврей Библиясынан алған, ал автор осы беттердің басым бөлігін әңгімелерді айтуға және оларды басқа тарихи оқиғалармен байланыстыруға жұмсайды. Құжат Никеяның бірінші кеңесіндегі 318 "ортодоксал әкелердің" пікір-таласы нысанында ұсынылған.
Ашылу (1-20 тарау)
Бұл әкелер: "Патшалардың даңқы неден тұрады?" деген сұрақ қояды. Бір Григорий сөйлеген сөзінде (тараулар 3–17) Мұса Құдайдың даңқының көшірмесін жасап, Келісім сандығында сақтағанын айтады. Осыдан кейін архиепископ Деметёс "София" шіркеуінен тапқан кітаптан оқыды, онда Хаббард осы еңбектің "орталық бөлігі" деп атаған оқиғалар, Македа (Шеба патшайымы ретінде жақсы танылған), Сүлеймен патша, Менелик I және Кеме қалай Эфиопияға келді (тараулар 19–94) туралы айтылады. Соңғы редакцияның авторы осы Григорийді осы кеңеске дейін 3 ғасырда өмір сүрген Григорий Тауматургпен теңестіргенімен, уақыт және Григорийдің Армения патшасы тарапынан 15 жылға түрмеге қамалуына жасалған сілтеме Григорий-Нұрландырушыға көбірек сәйкес келеді.
Шеба патшайымы мен Менелик (21-95 тараулар)
Македа патшайымы өзінің мемлекетінде тұратын саудагер Тамриннен Сүлеймен патшаның даналығы туралы естиді және онымен кездесу үшін Иерусалимге сапар шегеді. Ол оның білім мен білігін көрсетуіне тәнті болып, "Осы сәттен бастап мен күнге емес, күннің Жаратушысына, Израиль Құдайына құлшылық етемін" деп жариялайды (28-тарау). Үйіне қайтар алдындағы түні Сүлеймен оны алдап, онымен бірге ұйықтауға мәжбүр етеді және баласы Сүлейменге танылуы үшін оған жүзік сыйлайды. Ол кеткеннен кейін Сүлейменнің түсіне күн Израильді тастап кеткені кіреді (30-тарау). Отанына қайта жолда Менеликті Бала Задисарья елінде дүниеге келтіреді (32-тарау). 22 жасқа келгенде Менелик Сүлейменнің батасын алу үшін Газа арқылы Иерусалимге барады және жүзік арқылы әкесіне өзін таныстырады. Осы қайта қосылуға зор қуанған Сүлеймен Менеликті қалып, оның орнына патша болуға көндіруге тырысады, бірақ Менелик Эфиопиядағы анасына оралуға талап етеді. Сүлеймен патша содан кейін оның мемлекетінің әміршілерінің тұңғыш ұлдарынан құралған топты үйіне қайтарып жібереді. Иерусалимді тастап кетуге ренжіген бұл жас жігіттердің тобы Менеликтің білмейінше, Сандықты ғибадатханадан және Сүлеймен патшалығынан шығарып әкетеді (45-48-тараулар). Ол Сүлейменнен Сандықты жабатын матадан бір ғана жіпті сұраған еді, ал Сүлеймен оған бүкіл матаны берген болатын. Отанына қайта жолда Менелик Сандықтың өзімен бірге екенін біледі, ал Сүлеймен оның патшалығынан жоғалып кеткенін анықтайды. Патша Менеликті қууға тырысады, бірақ Сандықтың құпия күші арқасында оның ұлы және оның бүкіл серігі Сүлеймен патшалығынан кетуге үлкермес бұрын керемет түрде Эфиопияға ұшып кетеді. Содан кейін Сүлеймен патша Мысыр перғауынының қызынан көңіл көтеру іздеп, ол оны өз елінің бұттарына табынуға сүйіншілейді (64-тарау).
Патшалар туралы әңгімелер
Кеңестің 318 епископтарының сұрағынан кейін Домиций Киелі кітап тарихын қайта баяндайды (66–83 тараулар). Ол осы кезде басым болған әулеттік байланыстар мен патшалық қан сызықтарының орталық мәніне ерекше назар аударады. Өз билігін сақтап қалу және қандық байланысын қамтамасыз ету үшін патшалық отбасылардың араласуын тереңінен талқылайды. Ол мұны әр тарауды белгілі бір әулеттің тарихын сипаттау үшін пайдаланады, мысалы, Константиннің туған-туысқандық ағашын (72, 73 тараулар) немесе Шемнің екі ұрпағын (74, 75 тараулар) талдайды. 90-тарауда Құдайдың өзінің жандарға белгілеген заңдары мен ережелеріне айрықша мән беріледі, оны Яков үйінің патшалыққа таянуы және Құдайдың сөзін тарату арқылы көрсетеді. Автор содан кейін Менелик Аксумға келгенін, онда оны тойлап қарсы алғанын және Македаның оның пайдасына тақтан бас тарғанын сипаттайды. Менелик одан кейін Сандықпен бірге бірнеше әскери науқандарға қатысады, және "ешкім оны жеңе алмады, керісінше, оған шабуыл жасағандардың бәрі жеңілді" (94-тарау). 94-тараудан кейін автор бір қадам артқа шегініп, бұрынғы тарауларда сипаттағандардың жалпы картинасын көрсетеді.
Пайғамбарлықтар (96-117-тараулар)
Ефиопия патшасын, Мысыр патшасын мақтағаннан кейін Домиций кітабы табылды, ол Ефиопияның нағыз Келісім сандығына ие екенін, сондай-ақ Соломон әулетінің Соломонның бірінші ұлынан тарағанын дәлелдейді (95-тарау). Григорий содан кейін пайғамбарлық элементтері бар ұзақ сөз сөйлейді (95–112 тараулар), Хаббард бұл тұжырымды "Патристикалық пайғамбарлықтар жинағы" деп атайды: "102–115 тараулар еврейлерге қарсы пікір таласы ретінде немесе оларға жақсы жаңалық ретінде жазылған болуы мүмкін екеніне күмән жоқ. Бұл тараулар Ескі өсиеттегі аллегориялар мен нақты мәтіндер арқылы Исаның Мәсіхтік мақсатын, эфиопиялықтардың құлшылық формаларының дұрыстығын және Эфиопияның Израильден рухани үстемдігін дәлелдеуге тырысады". Хаббард сондай-ақ бұл Ескі өсиеттен алынған үзінділер Фрументиус сияқты, Аксум патшалығын христиан дініне айналдырған кезден бастап қалыптасқан болуы мүмкін деп болжайды. Кебра Нагаст Римнің күші Эфиопияның күшімен басылады деген соңғы пайғамбарлықпен аяқталады, сондай-ақ Аксум патшасы Калебтің Наджранда тұратын еврейлерді қалай бағындыратынын және кіші ұлы Габра Маскалды мұрагері ететінін сипаттайды (117-тарау).
Шығу тегі
Қазіргі көшірмелердің көпшілігіне қоса берілген колофонға сәйкес, Кебра Нагаст бастапқыда копт тілінде жазылған, содан кейін араб тіліне "имек жыл" 409 жылы (б.з. 1225 жылы), ал кейін Эфиопия дін қызметкерлерінің тобы – Йесхақ, Йемхаранне ˀАб, Хезбэ Крестос, Эндреяс, Филеппос және Мехари ˀАб – Гизге аударған. Бұл колофонның куәлігіне сүйене отырып, "Конти Россини, Литтман және Серулли, сондай-ақ басқалар, кітаптың жазылу мерзімін 1314–1321–1322 жылдар аралығы деп белгіледі". Загве әулеті тұсында Эндерта басшысы, Ақсумның бас діни қызметкері Текесте Бирханмен бірге Соломондарды қолдауда маңызды рөл атқарды. Екеуі де Йекуно Амлак жағындағы ең беделді сарайлықтардың қатарында болды. Басқа дереккөздер оны XIV ғасырдың Небура’ед Ешақның еңбегі деп санайды. Мәтіннің негізгі Соломондық әңгімесі Зәугве әулетінен бастау алған деп есептеледі, олар аксумиттер Сүлейменнің ұрпақтары деп сенген. "Македа" атауының бірнеше түбірі болуы мүмкін. Саба жазуларында (𐩣𐩡𐩫𐩩, "патшайым") сөзі кездеседі, сонымен қатар Саба тайпалары (𐩣𐩤𐩩𐩥𐩺𐩩, "жоғары лауазымды тұлға") аталымын білген. Басқа тарихшылар Кебре Негасттың кейбір бөліктерінің он алтыншы ғасырдың соңына дейін жазылғанын айтады, мұсылман шапқыншылықтары мен христиан әлемімен кең байланыс Эфиопия шіркеуін өзінің ерекшелігі мен еврей дәстүрлерін нығайтуға итерген кезде. Кейбір тарихшылар колофондағы мәлімдемеге күмәнмен қарап, түпнұсқа мәтіннің авторлары эфиопиялық жазушылар болған деп болжайды. Тарихшы Стюарт Мунро Хей 13 ғасырға дейін эфиопиялық монархтардың Сүлейменнен тарағандығы туралы ешқандай жазба жоқ екенін мәлімдеді. Ол Соломон әулетінің 14 ғасырға қарай толыққанды қалыптасқанын атап өтті және олардың осы кезеңде заңдылығын растау қажеттілігі болмағанын сезінді. Тирунех сондай-ақ Кебра Нагасттың соңында 525 жылы Ахсумдық Калебтің Оңтүстік Арабиядағы еврей патшасын жеңгені туралы оқиға келтірілгенін атап өтті. Кебра Нагасттың өзі түпнұсқа мәтінді Рим (яғни Константинополь) архиепискобының Әйя София шіркеуінде тапқанын және ол қолжазбаны оқып, әлем Рим императоры мен Эфиопия императорына тиесілі деп жариялағанын айтады. Хаббард осы еңбек құрастыру үшін Кебра Нагаст құрастырушысының пайдаланған көптеген дереккөздерін егжей-тегжейлі сипаттайды. Олар Киелі кітаптың екі Тестісін ғана емес (Ескі Тестіл Жаңа Тестілге қарағанда көбірек қолданылса да), сонымен қатар раввиндік көздердің әсерін және деутероканондық немесе апокрифтік еңбектердің (әсіресе Енох кітабы мен Юбилейлер кітабы, екеуі де Эфиопия православие шіркеуінің канонында, сондай-ақ Сирияның қазыналар үңгірінің кітабы және оның туындылары Адам мен Хауа кітабы және Бал арасының кітабы) байқады. Маркус оны "жергілікті және аймақтық ауызша дәстүрлерді, Ескі және Жаңа Тестілден алынған стиль мен мазмұнды, түрлі апокрифтік жазбаларды, еврей және ислам түсіндірмелерін және патристикалық жазбаларды біріктірген аңыздар жинағы" деп сипаттады.
Еуропадағы алғашқы аудармалар
Эфиопияның ең алғашқы құжаттарының бірі Португалия королі Мануэль I-нің Эфиопияның Давит II-ге жіберген ресми елшісі Франсиско Альварестің жазулары арқылы келді. Бұл миссияға қатысты құжаттарда Альварес Эфиопия императоры туралы мәліметтерді және 1533 жылы жарық көрген «Үндістанның діни басшысы Жоан» деген атпен эфиопиялықтардың әдет-ғұрыптарының португал тіліндегі сипаттамасын ұсынды. Иезуит миссионері Педро Паэз өзінің «Эфиопия тарихы» еңбегінде Кебра Нагасттың толық аудармасын, Меннелектің Келісім сандығымен Аксумға оралуын қамтыды. 1620-жылдардың басында аяқталған қолжазба Паэздің өмірлік кезеңінде жарияланбады. Дегенмен, ол Мануэль де Алмейда мен Балтазар Тельестің Эфиопия туралы жазған көптеген иезуиттік еңбектерінің негізі болды. Иезуит діни қызметкері Мануэль де Алмейда өзінің «Эфиопия тарихы» еңбегінде Кебра Нагаст туралы қосымша ақпарат берді. Алмейда Эфиопияға миссионер ретінде жіберілді және тілді жақсы білуінің арқасында Кебра Нагаст туралы бірінші қолдан көп нәрсе білу мүмкіндігіне ие болды. Оның қолжазбасы құнды туынды. Оның бауыры Аполлинар да елге миссионер ретінде барды және екі серігімен бірге Тиграйда таспен ұрып өлтірілді. 16 ғасырдың бірінші ширегінде П. Н. Годиньо Кебра Нагасттан алынған Сүлеймен патша мен оның ұлы Менелик туралы бірнеше дәстүрлерді жариялады. Балтазар Тельез (1595–1675), «Historia General de Etiopía Alta» (Коимбра, 1660) еңбегінің авторы, Кебра Нагаст мазмұны туралы толыққанды ақпарат ұсынды. Тельездің еңбегінің деректері Мануэль де Алмейда, Афонсо Мендес және Жеронимо Лобоның тарихтары болды.
Қазіргі заманғы ғылымның басталуы
Тек XVIII ғасырдың соңында, шотландтық белгілі зерттеуші Джеймс Брюс Нил өзенінің бастауын іздеу сапары туралы еңбегін жариялағанда ғана, Кебра Нагасттың мазмұны туралы ақпарат еуропалық ғалымдар мен дінтанушылардың арасында кеңінен белгілі болды. Брюс Гондар қаласынан шығар алдында, император Текле Хайманот II-нің қуатты Индерасесі (регенті) Рас Микаэль Сехул оған ең құнды эфиопиялық қолжазбаларын сыйлады. Олардың ішінде "Кебра Нагаст" кітабы да болды. 1813 жылы Брюстің "Нилдің бастауын табуға жасаған саяхаттары" атты еңбегінің үшінші басылымында түпнұсқа қолжазбаның мазмұнына сипаттама енгізілді. Кейін бұл құжаттар Бодлей кітапханасына тапсырылды (Bruce 87 сөрелік белгісі). Аугуст Диллманн Кебра Нагасттың мазмұнының тұжырымдамасын жасады және оның колофонын жариялады, бірақ Ф. Преториус 19-32 тарауларын латын тіліне аудармамен бірге жариялағанға дейін түпнұсқа тіліндегі әңгіменің маңызды бөлігі қолжетімді болған жоқ. Тағы 35 жыл өткен соң, 1905 жылы Карл Безольд толық мәтінді түсіндірмелермен бірге жариялады. Алғашқы ағылшын тіліне аудармасын Е. А. Уоллис Бадж жасады, ол 1922 және 1932 жылдары екі басылымда жарық көрді.