Кіріспе
Джаред Даймондтың 2005 жылғы кітабы «Күлейді: Қоғамдардың қалай құлауына немесе табысқа жетуіне қатысты» (британдық басылымда «Күлейді: Қоғамдардың қалай құлауына немесе тірі қалуына қатысты») – 2005 жылы академик және ғылымды көпке танытқан автор Джаред Даймондтың кітабы. Автор алғаш рет құлдырауды былай анықтайды: «адам санының және/немесе саяси/экономикалық/әлеуметтік құрылымның кең аумақта, ұзақ мерзімге күрт азаюы». Одан кейін ол тарихи және ежелгі қоғамдардың құлдырауына себеп болған жағдайларды қарастырады, әсіресе қоршаған ортаның өзгеруі, климаттың өзгеруі, жауынгер көршілер, сауда серіктестері және қоғамның осы төрт сынға жауап беруінің салдарына ерекше назар аударады. Сондай-ақ, қоғамдардың проблеманы қабылдамауының, шешім табуға тырыспауының және табылған шешімнің сәтсіз аяқталуының себептерін зерттейді. Кітаптың көп бөлігі осы тарихи өркениеттердің құлауына арналған болса да, Даймонд адамзаттың барлығына, әлдеқайда кең ауқымда, көптеген осы мәселелерге тап болып отырғанын, бұл әлем халқының көп бөлігі үшін жақын арада катастрофалық салдарға әкелуі мүмкін екенін айтады.
Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed (titled Collapse: How Societies Choose to Fail or Survive for the British edition) is a 2005 book by academic and popular science author Jared Diamond, in which the author first defines collapse: "a drastic decrease in human population size and/or political/economic/social complexity, over a considerable area, for an extended time." He then reviews the causes of historical and pre historical instances of societal collapse—particularly those involving significant influences from environmental changes, the effects of climate change, hostile neighbors, trade partners, and the society's response to the foregoing four challenges. It also considers why societies might not perceive a problem, might not decide to attempt a solution, and why an attempted solution might fail. While the bulk of the book is concerned with the demise of these historical civilizations, Diamond also argues that humanity collectively faces, on a much larger scale, many of the same issues, with possibly catastrophic near future consequences to many of the world's populations.
Өткен қоғамдардың құлдырауы
Даймонд құлдырауға себеп болатын бес факторды анықтайды: климаттың өзгеруі, жауынгер көршілер, маңызды сауда серіктестерінің құлдырауы, экологиялық проблемалар және қоғамның жоғарыда аталған төрт факторға жауабы. Даймонд атап көрсеткен құлдырауға әкелетін факторлардың біреуін қоспағанда, барлық проблемалардың түбіртек себебі – қоршаған ортаның нақты (теориялық емес, идеалды емес) көтере алатын қабілетіне шамадан тыс халық санының артуы. Халық санының артуымен байланысты емес экологиялық проблемалардың бірі – аймаққа бөгде түрлерді әдейі немесе кездейсоқ әкелудің зиянды салдары. Даймонд сонымен қатар Гренландия норвегтерінің балық жеуге құштарлық танытпауы сияқты мәдени факторлар (құндылықтар) туралы да жазады. Даймонд былай дейді: "Барлық құлдырауларда қоршаған ортаға келтірілген зиянның басты фактор болуы керек деп мәлімдеу абсурдты болар еді: Кеңес Одағының құлдырауы – заманауи мысал, ал Римнің б.з.д. 146 жылы Карфагенді жоюы – көне мысал. Әскери немесе экономикалық факторлардың өзі жеткілікті болуы анық".
Сындар
Джаред Даймондтың Пасха аралы қоғамы экологиялық зиян мен мәдени икемсіздікке байланысты оқшауланып құлдырады деген тезисіне кейбір этнографтар мен археологтар қарсылық білдіреді. Олар 19 ғасырда халықты қырып салған еуропалық отарлаушылар әкелген аурулар мен құл шабуылының әлдеқайда зор әлеуметтік әсер еткенін, ал экологиялық құлдыраудың одан аз болғанын айтады. Сонымен қатар, алғашқы егеуқұйрықтар, кейін қойлар сияқты жануарлардың енгізілуі аралдың туған флорасының жоғалуына үлкен үлес қосып, 1930-1960 жылдарға дейін орманды жоюға ең жақын келгенін көрсетеді. Даймондтың Пасха аралының құлдырауы туралы есебі голландиялық тарихшы Рутгер Брегманның "Адамзат: үмітпен қарар болашақ" (2019) кітабының бір бөлімінде күшті түрде жоққа шығарылған. "Күдік тудыратын құлдырау" (Cambridge University Press, 2010) кітабы – он бес археолог, мәдени антрополог және тарихшының Даймондтың "Күдік тудыратын құлдырау" және "Тармақтар, микробтар және болат" кітаптарының әртүрлі аспектілерін сынаған мақалалар жинағы. Кітап 2006 жылы Американдық антропологиялық қауымдастықтың Даймондтың ғылыми-популярлық жарияланымдарынан туындаған қате ақпаратқа жауап ретінде өткен жиналысының нәтижесі болды. Қауымдастық Даймондтың айтқандарын жариялау және оларды жоққа шығару үшін әртүрлі зерттеу салаларының сарапшыларын біріктіруге шешім қабылдады. Кітапқа Даймонд құлдыраған деп қарастырған қоғамдардың жергілікті халықтарының зерттеулері, сондай-ақ осы қоғамдардың қазіргі кездегі мысалдары туралы айтылған. Кітаптың басты идеясы – қоғамдардың құлдырамай, уақыт өте келе өзгеріп, жаңа формаларға ие болатындығын көрсету.
Фильм
2010 жылы National Geographic Diamond-тың кітабы бойынша «Collapse» деректі фильмін жариялады.