Украина Конституциялық Соты: Тарихы мен даулары

Кіріспе

Украинада конституциялық құқықпен айналысатын сот мекемесі – Конституциялық сот. Конституциялық соттың қаулылары міндетті, соңғы және оларға шағымдануға болмайды.

Миссиясы мен өкілеттігі

2016 жылы Конституциялық сотқа қол жеткізу мүмкіндігі едәуір кеңейтілді. Содан бері, егер соңғы сот шешімі Конституцияға қайшы келеді деген негіз болса, барлық жеке және заңды тұлғалар сотқа шағымдануға құқылы. Шағымды Украинаның жалпы соттарында барлық басқа да заңдық шаралар қолданылғаннан кейін ғана беруге болады. 2000 жылдары Конституциялық сот судьяларын пара беру және оларды ыңғайлы шешім қабылдауға мәжбүрлеу үшін шантаж жасау әрекеттері туралы хабарлар тарады. 2001 жылдың 14 қарашасында Сот «прописка» институтын заңсыз деп жариялады. 2003 жылдың 25 желтоқсанында Сот Леонид Кучмаға үшінші рет президенттікке қатысуға рұқсат берді, бірақ Кучма қайта сайлауға түспеді. 2007 жылғы Украинадағы саяси дағдарыс кезінде, 2007 жылдың 30 сәуірінде, Конституциялық соттың Украина Парламентін тарату жөніндегі Президент жарлығының заңдылығы туралы шешім шығару алдында, Президент Ющенко 19 сәуірдегі ЕҚАҚ резолюциясына қарамастан, Украина Конституциялық сотының жұмысына араласып, Сюзанна Станик пен Валерий Пшеничныйді «құлыққа сатқандық» айыбымен қызметтен босатып жіберді. Бұл әрекеті кейіннен Конституциялық сот тарапынан жойылды және судьялар соттың уақытша тыйым салу шешімімен қызметіне қайта оралды. 16 мамырда Виктор Ющенко тағы да екі судья – Сюзанна Станик пен Валерий Пшеничныйді қызметтен босату туралы жарлық шығарды. 17 мамырда Конституциялық сот төрағасы Иван Домбровский отставкаға кетті және оның орнына Валерий Пшеничный тағайындалды. 23 мамырда Украина Конституциялық соты сот жүйесіне Президенттің ықпалын тигізбеу мақсатында әрекет етті. Сот шешімі Виктор Ющенконың «құлыққа сатқандық» айыбымен Конституциялық сот судьялары Валерий Пшеничный мен Сюзанна Станикты заңсыз босатып, сот жұмысына әсер етуге тырысқан деген айыптамалардан кейін шығарылды. Басқа екі судья да бұрын отставкаға кеткендіктен, сот шешімі оларға қатысты болған жоқ. Президенттің араласуынан кейін Конституциялық сот Президент әрекеттерінің заңдылығы туралы мәселені әлі шешкен жоқ. 2008 жылдың 25 наурызында Украинаның Жоғарғы әкімшілік соты Президенттің Конституциялық сот судьясы Сюзанна Станикты қызметтен босатуын заңсыз деп таныды. С. Станик лауазымына қайта орналастырылды. Шешім соңғы және одан әрі шағымдануға жатпайды. 2008 жылдың 3 сәуірінде С. Станик Президент жарлығымен Соттан босатылды. 2010 жылдың 28 сәуірінде Президент Виктор Янукович С. Станикты Конституциялық сот судьясы қызметіне қайта тағайындады. Ол келесі күні жұмыстан кетті. 2010 жылдың 1 қазанында Сот Украина Конституциясына 2004 жылғы түзетулерді конституциялық емес деп танып, күшін жойды. 2014 жылдың 21 ақпанында Парламент 2004 жылғы желтоқсанда қабылданған осы түзетулерді қайта жаңартқан заңды қабылдады. 2020 жылдың 27 қазанында сот шешімімен Украина Қылмыстық кодексінің 366-1 бабын жою туралы шешім қабылданды, бұл бапта мемлекеттік қызметкерлердің мүлкін тура емес көрсетуі үшін жауапкершілік қарастырылған. Бұл жағдай 2020 жылғы Украина Конституциялық дағдарысына алып келді. 2020 жылдың 29 желтоқсанында Президент Владимир Зеленский дағдарысты тоқтату мақсатында Сот төрағасы Александр Тупицкийді екі айға қызметтен шеттету туралы жарлық шығарды. 2021 жылдың 27 наурызында В. Зеленский 2013 жылғы мамырдағы бұрынғы Президент Виктор Януковичтің Александр Тупицкийді Украина Конституциялық сотының судьясы етіп тағайындау туралы жарлығын жойды. Нәтижесінде, біраз уақыт бойы Сот төрағасы кім екені белгісіз болды.

In 2016, access to the Constitutional Court was significantly broadened. Since then all individuals and companies where there are grounds to claim that a final court judgment contradicts the Constitution can file a complaint at the court.) A complaint may only be filed after all other remedies have been exhausted in the regular Ukrainian courts. In the 2000s attempts to bribe and blackmail Constitutional Court judges to get a favourable ruling were reported. On 14 November 2001 the Court outlawed the institution of propiska. On 25 December 2003 the Court allowed Leonid Kuchma to run for presidency for the third time; Kuchma chose not to run for re election. Amidst the 2007 Ukrainian political crisis, on 30 April 2007, on the eve of the Constitutional Court's ruling on the legality of the president's decree dismissing Ukraine's parliament, President Yushchenko, in defiance of the PACE resolution of 19 April intervened in the operation of Ukraine's Constitutional Court by summarily dismissing two Constitutional Court Judges, Syuzanna Stanik and Valeriy Pshenychnyy, for allegations of "oath treason." His move was later overturned by the Constitutional Court and the judges were returned by a temporary restraining order issued by the court. On 16 May, Viktor Yushchenko, for a second time, issued another decree dismissing the two Constitutional Court Judges Syuzanna Stanik and Valeriy Pshenychnyy. On 17 May, the Constitutional Court chairman Ivan Dombrovskyy resigned and was replaced by Valeriy Pshenychnyy. On 23 May, The Constitutional Court of Ukraine acted to prevent the president's undue influence on the court system. The court's ruling was made after Viktor Yushchenko was accused of unduly seeing to influence the court by illegally firing two Constitutional Court judges Valeriy Pshenychnyy and Syuzanna Stanik for allegations of "oath treason.". The other two judges who were also illegally dismissed had previously tendered their resignations and as such were not subject to the courts order. Following the president's intervention the Constitutional Court still has not ruled on the question of legality of the president's actions. On 25 March 2008 Ukraine's Supreme Administrative Court ruled the President's dismissal of Syuzanna Stanik as a Constitutional Court judge illegal. Ms Stanik's position has been reinstated. The decision is final and not subject to further appeal On 3 April 2008 Stanik was dismissed from the Court by the order of the President. On 28 April 2010, President Viktor Yanukovych reinstated Stanik as Constitutional Court judge. She resigned the next day. On 1 October 2010 the Court determined the 2004 amendments to the Constitution of Ukraine unconstitutional, repealing them. On 21 February 2014 parliament passed a law that reinstated these December 2004 amendments (of the constitution). On 27 October 2020 the court decision to repeal Article 366 1 of the Criminal Code of Ukraine, which had provided for liability for inaccurate declaration of assets by government officials pushed Ukraine into the 2020 Ukrainian constitutional crisis. On 29 December 2020 President Volodymyr Zelensky suspended the courts chairperson Oleksandr Tupytskyi for two months in an effort to end the crisis. On 27 March 2021 Zelensky annulled the decree of former President Viktor Yanukovych of May 2013, appointing Oleksandr Tupytskyi a judge of the Constitutional Court of Ukraine. As a result, for some time, it was unclear who was the Chairperson of the Court.

Реформалар

2023 жылғы 17 тамызда Украина Президенті Владимир Зеленский Конституциялық сот судьяларын таңдау туралы заңға қол қойды. 2023 жылдың шілде айының соңында Жоғарғы Рада халықаралық сарапшылардың қатысуымен Конституциялық сот судьяларын таңдау туралы Украина заңын қабылдады. Заңға сәйкес, таңдау сарапшылар кеңесші тобының қатысуымен жүзеге асырылады. Осы сарапшылардың жартысы халықаралық ұйымдар мен Венеция комиссиясы тарапынан ұсынылған адамдардан құралады және Конституциялық сотқа кандидаттарды іріктеуде шешуші дауысқа ие болады. Бұл заң Украинаның Еуропалық Одаққа қосылу бойынша келіссөздерді бастау үшін Еуропалық комиссия қойған талаптардың бірі еді.