Кіріспе

Марк Твен мен Чарльз Дадли Уорнердің кітабы "Алтын ғасыр: бүгінгі күннің хикаясы" – Марк Твен мен Чарльз Дадли Уорнердің 1873 жылы тұңғыш рет жарық көрген романы. Ол Азамат соғысынан кейінгі Америкадағы ашкөздік пен саяси жемқорлықты сатиралық тұрғыдан бейнелейді. Твеннің ең белгілі туындыларының бірі болмаса да, алғашқы басылымынан бері 100-ден астам рет қайта басылды. Твен мен Уорнер бастапқыда романды Томас Насттың суреттерімен шығаруды жоспарлаған. Бұл кітап екі себеппен ерекше: Твен серіктесімен жазған жалғыз роман және оның атауы тез арада парақорлық, материализм және қоғамдық өмірдегі жемқорлықпен байланыстырылды. Роман осы кезеңге есім берді: 1870-жылдардан 1900 жылға дейінгі АҚШ тарихының кезеңі қазір "Алтын ғасыр" деп аталады.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Роман кедей ауылдық отбасының патриархы Сайлас "Си" Хокинс сатып алған жақсартылмаған жерді уақтылы сату арқылы байып кетуге жасаған тырысыстарына арналған. Теннессидегі бірнеше оқиғадан кейін отбасы жерді сата алмайды, ал Си Хокинс қайтыс болады. Хокинс әулетінің оқиғасы олардың әдемі, асырап алған қызы Лораға шолу жасауға бағытталған. 1870-ші жылдардың басында ол Вашингтонға лоббист болу үшін барады. Сенатордың көмегімен ол қоғамға араласып, конгрессмендерді федералды үкіметтен жерді сатып алуға мәжбүр етуге тырысады. Уорнердің параллель оқиғасы екі жас жоғарғы топтан шыққан жігіттер – Филип Стерлинг пен Генри Бриерлидің өз бағын іздеуіне қатысты. Олар Теннессиде жерді зерттеуге ниетті топпен бірге саяхат жасап, оны спекуляция үшін сатып алуға тырысады. Филип жақсы мінезді, бірақ баяу. Ол болашақ дәрігер және феминист Рут Болтонға ғашық. Генри туған сатушы, тартымды, бірақ сыртқы әсерге бой ұсынушы. Хокинс бөлімдері, соның ішінде бірнеше әзіл-қалжың эскиздері Твеннің қаламынан туған. Мысалы, суға батып кеткен кеме жарысы (IV тарау) және Лораның Вашингтон кітап дүкеніндегі қызметкермен әуестесуі (XXXVI тарау). Сонымен қатар, кітаптың бойымен Микоуберге ұқсас, мәңгілік оптимист және мәңгілік қарызкер полковник Берия Селлерстің комикалық бейнесі де көзге түседі. Алғашқы басылымда кейіпкер Эскол Селлерс деп аталған, бірақ Филадельфиялық Джордж Эскол Селлерс наразылық білдіргеннен кейін Берия деп өзгертілді. Кейін нағыз Берия Селлерс пайда болды, бұл Твенді "Американдық талапкерде" Мулбери Селлерс есімін қолдануға мәжбүр етті. Сатушылар кейіпкері Твеннің анасының туысы Джеймс Ламптоннан үлгі алған, ал жер сатып алу сюжеті Твеннің әкесінің Теннессиде сатып алған жерді сатуға жасаған тырысымен сабақтас. Твен өзінің автобиографиясында: "40 жыл бойы үмітпен күтіп, соңында бізді тастап кетті" деп жазды. Оқиғаның басты әрекеті Вашингтон қаласында өтеді және биліктегі топтың ашкөздігі мен жемқорлығын сатиралық тұрғыдан көрсетеді. Твен жаңа байлыққа ие болғандардың әлеуметтік мақтаныштарын да әзілдеп көрсетеді. Лаураның Вашингтонға келген қонақтарының арасында "Мүсің Орейль ханым (о эстафета)", "Корктен келген бай француздың" әйелі бар, бұл О'Райли отбасының ирландтық тегін жасыру үшін тегін өзгерткенін көрсетеді. Ақырында, Лора Конгрессті Хокинс жерін сатып алуға көндіре алмайды. Ол үйленген сүйіктісін өлтіреді, бірақ жанашыр қазылар алқасы мен шебер заңгердің көмегімен қылмыста кінәлі емес деп танылады. Алайда, дәріс беру саласында мансап құруға жасаған сәтсіз тырысынан кейін оның рухы сынға ұшырайды және ол күнәсіздігінен айырылғанына өкінішпен қайтыс болады. Әкесінің "дүниедегі ең бай адамдардың бірі" боламын деген ерте уәдесіне өмір бойы сене келген үлкен ұлы Вашингтон Хокинс, ақырында 180 доллар салық төлей алмай қалғандықтан, әлі де жақсартылмаған жер телімінің отбасылық меншігінен бас тартады. Ол өзінің жалқаулығын жеңуге дайын көрінеді: "Бұл сиқыр бұзылды, өмір бойы сорлылық аяқталды!" Филип өзінің инженерлік дағдыларын пайдаланып, Болтон мырзаның жерінде көмір табады, Рут Болтонның жүрегін жеңіп, гүлденген және дәстүрлі бақытты некеге ие болады. Генри мен Селлерс, болжам бойынша, өмір бойы ақыл-ойымен күн көруді жалғастыра береді, ал басқалары олардың қарыздарын төлейді.

Негізгі тақырыптар

Романның тақырыбы – жер алып-сату арқылы байып кетуге ұмтылыс қоғамды жайлаған, бұл Хокинстер мен Руттың білімді әкесінің мысалында көрсетілген. Әкесінің біліміне қарамастан, ол өзін күмәнді ақша табу жолдарына араласудан тыя алмайды. Кітап "Алтын ғасыр" деп аталатын дәуірмен байланысты индустрияландыру, монополиялар және қалалық саяси жүйелердегі жемқорлық сияқты басқа да мәселелерді қамтымайды.

Даму тарихы

Чарльз Дадли Уорнер, жазушы және редактор, Коннектикут штатының Хартфорд қаласында Марк Твеннің көршісі және жақсы досы болды. Твеннің өмірбаясын жазған Альберт Бигелоу Пэйннің айтуынша, олардың әйелдері Твен мен Уорнерге кешкі ас үстінде, олар оқыған романнан жақсырақ туынды жазуға шақыру айтқан. Твен алғашқы 11 тарауды жазды, ал Уорнер 12 тараудың авторы болды. Қалған тараулардың көп бөлігі де тек біреуінің қолынан туды, бірақ соңғы тараулардың авторлығы екеуіне де тиесілі деп есептелді. Роман 1873 жылдың ақпан және сәуір айлары аралығында аяқталды. Заманауи сыншылар оның юморын және сатирасын жоғары бағалағанмен, әр автордың жеке жазған әңгімелері үйлеспегендіктен, бұл ынтымақтастық сәтті болған жоқ деп санайды. 1874 жылы жарық көрген бір мақалада романды нашар араластырылған салат соусына теңеп, "ингредиенттері жақсы, бірақ оларды қолдануда қателік бар" делінген.

Әдеби мәні және сын

"Алтын ғасыр" термині, бұл дәуірге кеңінен қолданылатын атау, осы кітаптың атауынан келген. Твен мен Уорнер осы атауды Уильям Шекспирдің "Король Джон" (1595) пьесасынан алған: "Тазартылған алтынды алтынмен қаптау, лилияны бояу – ысырапшылық пен әжуалық артық көрініс." (IV акт, 2-ші көрініс). Алтынды алтынмен қаптау, яғни алтынның үстіне алтын жағу – артық және ысырапшылық, бұл Твен мен Уорнер өз романында суреттеген дәуірдің ерекшеліктері. Әрине, атаудың тағы бір түсіндірмесі – идеалды "Алтын ғасыр" мен оған лайықсыз "Алтын ғасыр" арасындағы қайшылық, себебі алтын жалану – төмен сапалы металлдың бетіне жағылған жұқа алтын қабаты ғана, сондықтан атау романның уақыты, оқиғалары мен кейіпкерлеріне қатысты сыни мағынаға ие. Драматург және сценарист Дэвид Мамет өзінің "Бэмби Годзилламен кездеседі: кино бизнесінің мәні, мақсаты және тәжірибесі" кітабы туралы айтқанда, "Алтын ғасыр" терминін Голливудқа метафора ретінде пайдаланды. NPR радиосының тікелей эфирінде Мамет Хокинс отбасының туған қалаларында бөгет салуға 40 жыл бойы қаржы табуға тырысуы мен жас режиссердің кешірімсіз студия жүйесінде сценарийін сатуға ұмтылуы арасындағы ұқсастықтарды атап өтті.