Жарық шебері Джеймс Туррелл және оның шығармалары

Кіріспе

Америкалық суретші, жарықпен жұмыс істегенімен танымал

Джеймс Туррелл (6 мамыр 1943 жылы туған) – жарық және кеңістік қозғалысындағы жұмысымен танымал американдық суретші. Ол "жарықтың шебері" деп есептеледі, көбінесе табиғи жарық пен жасанды түсті төбедегі тесіктер арқылы үйлестіретін, осы арқылы ішкі кеңістіктерді үнемі өзгеріп тұратын түстермен түрлендіретін көркем инсталляциялар жасайды. Турреллдің мансабының үлкен бөлігі әлі аяқталмаған Роден кратеріне арналған, Аризона штатының Флагстафф қаласының сыртында орналасқан табиғи шлак конусы кратерін алып, қанағаттандыратын көзбен байқалатын обсерваторияға айналдыруға, сондай-ақ аспанды шектеулі кеңістікте көрсетуге арналған "аспан кеңістіктері" сериясына арналған. Оның әкесі, Арчибальд Милтон Туррелл – авиациялық инженер және педагог болған. Оның анасы – Маргарет Ходжес Туррелл. Кейбір жазушылар бұл ЦРУ-дың миссиясы болды деп болжайды; Туррелл оны "гуманитарлық миссия" деп атады және ол "ұшуға керемет жерлерді" тапты. Ол өзінің "суретшілік әдетіне" қаржы жинау үшін көп жылдар бойы ескі ұшақтарды қалпына келтірді. 1966 жылы Ирвайндегі оқуы Вьетнам соғысынан қашуға жас жігіттерге көмектескені үшін тұтқындалғаннан кейін тоқтап қалды. Ол шамамен бір жыл түрмеде отырды. 1973 жылы Клермонт университетінен өнер магистрі дәрежесін алды.

Алғашқы жұмыстар

1966 жылы Террелл Санта-Моникадағы Мендота қонақ үйінде жарықпен тәжірибе жүргізе бастады. Осы кезде Лос-Анджелестегі «Жарық және кеңістік» деп аталатын суретшілер тобы, соның ішінде Роберт Ирвин, Мэри Корс және Даг Уилер көзге түсе бастады. Терезелерді жауып, көшеден кіретін жарықтың белгілі бір мөлшерін ғана өткізіп, Террелл алғашқы жарық проекцияларын жасады. «Жалпақ кеңістіктегі құрылымдар» (1968) жұмысында ол торлы бөлімдерді пайдаланып, жасырын жарықтың жарқырап таралуы арқылы берілген кеңістікте жасанды түрде тегістелген эффект жасады. Сол жылы ол Лос-Анджелес округінің Музейінің өнер және технология бағдарламасына қатысып, суретші Роберт Ирвин және психолог Эдвард Ворцпен бірге сезім қабылдау құбылыстарын зерттеді. 1969 жылы Сэм Фрэнсиспен бірге түрлі түсті түтін мен бұлт жасайтын материалдарды қолданып, аспан суреттерін жасады. Террелл 1969 жылдан 1974 жылға дейін жасаған маңызды орта – «Мендота тоқталымдары» Санта-Моникадағы бұрынғы Мендота қонақ үйінің бірнеше бөлмелерін пайдаланды. Онда терезелердің ашылуларын суретші басқарып, табиғи және жасанды жарықтың қараңғы кеңістікке белгілі бір жолдармен енуіне мүмкіндік берді.

Роден кратері жобасы

1979 жылы Террелл Аризона штатының Флагстафф қаласының сыртындағы сөнген күйіндегі конус тәрізді жанартауды сатып алды. Одан бері ол ондаған жылдар бойы тонналап топырақ көшіріп, туннельдер мен апертуралар салған, осы кратерді аспан құбылыстарын бақылауға арналған алып обсерваторияға айналдырды. Роден кратері ұзақ уақыт бойы құпиялыққа оранып, кіруге рұқсат тек суретшінің достарына ғана берілген, бірақ жанкүйерлер суретшінің келісімінсіз ішке кіріп алған. Соңғы кезде "Туррелл туры" бағдарламасы құрылды, осы бағдарламаны аяқтаған жанкүйерлерге рұқсатты кіруге мүмкіндік берілді. Бұл бағдарламаға әлемнің 23 еліндегі Турреллдің туындыларын көру кіреді. 2015 жылдың мамыр айында Роден кратері 80 адамнан тұратын таңдалған топқа ашылды, әр адам үшін 6500 доллар төленді. Террелл Америка шөлінде жұмыс істесе де, өзін Роберт Смитсон немесе Майкл Хейзер сияқты жер өңдеуші деп санамайды. "Менің жұмысымды төбешік салу деп айтуға болады", - деді ол. "Мен сені аспанға көтеріп шығаратын нәрселер жасаймын. Бірақ бұл жер бедері туралы емес. Мен Күн мен Ай сияқты аспан денелерін біз тұратын кеңістікке әкелу үшін жұмыс істеп жатырмын". Ол: "Мен жарықты түсінемін, жарықты қалыпқа келтіретін немесе құрайтын оқиғаларды жасаймын", - деп қосты. Бұл ынтымақтастық жобаны тиімді пайдалану және күту үшін ASU-дың пәнаралық ресурстарын қолдануға үміттеніледі. ASU оқу бағдарламасына осы нысандарды енгізуді бастады, соның ішінде профессор Далла Коста "Тәуелсіз халықтардың тарихы және аспан ғылымы" атты сабақты оқыды. Өмір бойы квакер болып келген Террелл Достар қоғамы үшін "Жірі дуға" кездесу үйін жобалады, шатырында ашылу немесе көк тесігі бар, онда жарық түсінігі айқын діни мағынаға ие. (PBS деректі фильмін қараңыз). Оның "Meeting at P.S. 1" (1986) атты жұмысы, тікелей төбеге кесілген тікбұрышты саңылауы бар шаршы бөлмеден тұрады, ол осындай кездесу үйінің көшірмесі болып табылады. 2013 жылы Террелл Филадельфиядағы жаңадан қайта салынған Chestnut Hill Friends Meeting-те тағы бір квакер аспан кеңістігін, Greet the Light-ті жасады. Нью-Йорк Таймс газетінің бір мақаласында Лос-Анджелес коллекционерлері үйлерінің ауласында аспан кеңістігін салу туралы жазған Джори Финкель аспан кеңістігін "аспан көкжиегін қолжетімді ету үшін жасалған, аспанның төбедегі тесігінің үстінде кенеп сияқты созылып тұрғандай сиқырлы көрініс тудыратын аспан кеңістігі" деп сипаттады. 1992 жылы Ирландияның Скибберин, Ко Корк, Лисс Ард иесінде "Түрреллдің ирланд аспан бақшасы" ашылды. Жер мен таспен салынған бұл алып құрылымның ортасында кратер бар. Келуші қақпадан кіріп, жолмен өтеді және баспалдақпен көтеріліп кіреді, содан кейін орталық тұғырға жатып, кратер жиегімен қоршалған аспанға қарайды. "Ең бастысы, ішкі әлем сыртқы әлемге айналады және керісінше, яғни ирланд пейзажы мен аспан арасындағы қарым-қатынас өзгереді" (Джеймс Туррелл). 2001 жылы Туррелл Нора мен Норман Стоунға "аспан бөлмесі" мен бассейнін жасап берді. 2009 жылдан бері "Түррелдің үшінші демі, 2005" Германияның Унна қаласындағы Халықаралық жарық өнері орталығының (CILA) тұрақты көрмесіне қосылды. Бұл камера обскура, екі бөлмеден тұрады: төменгі, текше бөлмеде (Camera Obscura Space) келуші аспанның жер бетіндегі линза арқылы көрініс тапқан бейнесін көреді. Жоғарыдағы цилиндрлі бөлмеде (Sky Space) көкті төбедегі тесік арқылы тікелей көруге болады. Де Янг мұражайындағы Үш асыл тас (2005) - бұл ступа пішінін алғаш рет қабылдаған Турреллдің Skyspace. Норфолктегі Хоутон-холл қаласында Чолмондей маркизі үлкен үйдің шығысында ақымақтық құрылыс жасады. Терреллдің Skyspace сырттан қайыңмен қапталған, палубаларға тігілген ғимарат ретінде көрінеді. Құрылыстың ішінен көрерменнің көзқарасы жоғары қарай бағытталған және ашық шатырмен қоршалған аспанға қарауға мәжбүр болады. Терреллдің "Жарықты бөлу" (2007) су мен ландшафтты біріктіреді. Бұл Skyspace - ашық аспандағы павильон, оның үстінде шатыр құрылымы мен диафрагмасы, жарықтандыру бағдарламасы, бассейн және көгалдандыру бар, ол Помона колледжінің Дрейпер ауласында орналасқан. Шатыр ашылуы төмендегі үздіксіз бассейнді бейнелейді, оны гранит отыру және абаттандыру қоршап тұрады. Оның ашылуы кезінде Лос-Анджелес Таймс газетінің тілшісі Дэвид Пейджэл оны "жақында ғана есте қалған қоғамдық өнердің ең үздік туындыларының бірі" деп атады. The Art Fund тапсырысы бойынша Англиядағы Йоркшир мүсіндер паркіне арналған 2007 жылғы "Ойғыр баспана" аспан кеңістігі сол жылы қоғамдық мүсіндердегі үздікшілік үшін 2007 Marsh сыйлығын алды. Басқа аспан кеңістіктеріне Киелдер аспан кеңістігі (2000) Кielder, Нортумберленд, Англия; Knight Rise (2001) Скоттсдейл қаласындағы заманауи өнер мұражайы; Sky Pesher (2005) Уокер өнер орталығында; Second Wind (2005) Вехер-де-ла-Фронтера, Испания; Sky Space (2006) Зальцбург, Австрия; The other Horizon (2004) Вена, Австрия (MAK Branch Geymüllerschlössel); La Brea Sky (2013) Kayne Griffin Corcoran; Hardanger Skyspace (2016) Ойстесе (Норвегия), Hardangerfjord жанында және The Art Centre Kabuso бөлігі; Skyspace Lech (2018) Oberlech, Ворарльберг (Австрия); Ta Khut Skyspace (2021) Хосе Игнасио, Уругвай; Green Mountain Falls Skyspace (2022) Грин-Маунтин-Фолс, Колорадо, АҚШ; және Friends Seminary (2023). Уокер өнер орталығы 2005 жылғы Sky Pesher жұмысын 2023 жылы қалпына келтірді және бастапқыда алмастыру мүмкін болмайтын суық катодтық түтіктерді LED шамдарымен алмастыру үшін Турреллмен бірге жұмыс істеді. Бұл өзгеріс күн шығуы мен күн бату кезінде "ақ түстің тегілген түстері" болған бастапқы нұсқаға қарағанда кеңірек түстік спектрге мүмкіндік берді; енді жарықтандыру бағдарламасы көп түсті. Осы орналымдағы орындықтар жылытылады. Турреллдің 1968 жылғы "Raethro Pink" атты ілдірілген жарқын қызғылт пирамидасының проекциясы Уэльс ұлттық өнер мұражайына қосылды. Оның "Acton" атты жұмысы Индианаполис өнер мұражайында өте танымал көрме. Ол "көрсетілімде бос холст" сияқты көрінетін бөлмеден тұрады, бірақ "холст" шындығында қабырғадағы тікбұрышты тесік, оны жарықтандыру арқылы басқаша көрінеді. Қауіпсіздік күзетшілері күдікті келушілерге жақындап, "Тиіңіз! Тиіңіз!" дейтіні белгілі. Турреллдің туындылары көптеген адамдардың, әсіресе өнерді қарастырғандағы "үрпақтан кейінгі" әдеттеріне қарсы келеді. Ол көрермендер өнерге тым аз уақыт бөледі, бұл оны бағалауды қиындатады деп санайды. "Менің жұмысым бір адамға, бір жеке тұлғаға арналған деп ойлаймын. Сіз бұл мен деп айтуыңыз мүмкін, бірақ бұл шындық емес. Ол идеализировандық көрерменге арналған. Кейде мен бір нәрсені көруге келгенде ашуға буырамын. Мен Мона Лизаны Лос-Анджелесте көрдім, 13 секундқа қарадым және жылжуым керек болды. Бірақ сіз білесіз, қазір баяу тамақтану қозғалысы бар. Біз де баяу өнер қозғалысын құрып, бір сағат жұмсауымыз мүмкін. Өнер сыншысы Джон Макдональд Турреллдің туындыларын "сипаттауға бос, бірақ сезінуге керемет" деп жазады.

In 1979 Turrell acquired an extinct cinder cone volcano located outside Flagstaff, Arizona. Since then he has spent decades moving tons of dirt and building tunnels and apertures to turn this crater into a massive naked eye observatory for experiencing celestial phenomena. Roden Crater has been long shrouded in secrecy and access limited to friends of the artist, although fans have sneaked in without the artist's permission. More recently, a program was established by which devoted fans can gain sanctioned access by completing the "Turrell Tour", which involves seeing a Turrell in 23 countries worldwide, and during May 2015, Roden Crater was open to a select group of 80 people at a cost of $6,500 per person. Although he works in the American desert, Turrell does not consider himself an earthworks artist like Robert Smithson or Michael Heizer. "You could say I'm a mound builder," he said. "I make things that take you up into the sky. But it's not about the landforms. I'm working to bring celestial objects like the sun and moon into the spaces that we inhabit." He added: "I apprehend light—I make events that shape or contain light." This collaboration hopes to employ the interdisciplinary resources of ASU to better use and maintain the project. ASU has already begun including the facilities into course curriculum, including one class titled "Indigenous Stories and Sky Science" taught by Professor Dalla Costa. As a lifelong Quaker, Turrell designed the Live Oak Meeting House for the Society of Friends, with an opening or skyhole in the roof, wherein the notion of light takes on a decidedly religious connotation. (See PBS documentary). His work Meeting (1986) at P. S. 1, which consists of a square room with a rectangular opening cut directly into the ceiling, is a recreation of such a meeting house. In 2013, Turrell created another Quaker skyspace, Greet the Light, at the newly rebuilt Chestnut Hill Friends Meeting in Philadelphia. In a New York Times article on L. A. collectors building skyspaces in their backyards, Jori Finkel describes a skyspace as a "celestial viewing room designed to create the rather magical illusion that the sky is within reach – stretched like a canvas across an opening in the ceiling". In 1992, Turrell's Irish Sky Garden opened at the Liss Ard Estate, Skibbereen, Co Cork, Ireland. The giant earth and stoneworks has a crater at its center. A visitor enters through a doorway in the perimeter of the rim, walks through a passage and climbs stairs to enter, then lies on the central plinth and looks upwards to experience the sky framed by the rim of the crater. "The most important thing is that inside turns into outside and the other way around, in the sense that relationships between the Irish landscape and sky changes" (James Turrell). In 2001, Turrell made a “sky room” and pool for Nora and Norman Stone in Napa Valley, in which visitors swim through a tunnel into the outdoor pool, where an aperture in the roof displays a perfect slice of sky. Since 2009, Turrell's Third Breath, 2005 is part of the permanent exhibition of the Centre for International Light Art (CILA) in Unna, Germany. It is a camera obscura, consisting of two rooms: In the lower, cubic room (Camera Obscura Space), the visitor sees an image of the sky which is being reflected through a lens on the ground. In the upper, cylindrical room (Sky Space), the sky can be seen directly through a hole in the ceiling. Three Gems (2005) at the de Young Museum is Turrell's first Skyspace to adopt the stupa form. At Houghton Hall in Norfolk, the Marquess of Cholmondeley commissioned a folly to the east of the great house. Turrell's Skyspace presents itself from the exterior as an oak clad building raised on stilts. From the inside of the structure, the viewer's point of view is focused upwards and inevitably lured into contemplating the sky as framed by the open roof. Turrell's Dividing the Light (2007) incorporates both water and landscaping. This Skyspace is an open air pavilion, with a canopy structure and aperture, lighting program, pool, and landscaping, situated in the Draper Courtyard at Pomona College. The canopy aperture mirrors the continuous pool below, which is surrounded by granite seating and landscaping. At its opening, David Pagel of the Los Angeles Times called it "one of the best works of public art in recent memory". His 2007 Deer Shelter Skyspace at Yorkshire Sculpture Park in England, commissioned by The Art Fund, was awarded that year's 2007 Marsh Award for Excellence in Public Sculpture. Other Skyspaces include the Kielder Skyspace (2000) on Cat Cairn in Kielder, Northumberland, England; Knight Rise (2001) at the Scottsdale Museum of Contemporary Art; Sky Pesher (2005) at the Walker Art Center; Second Wind (2005) in Vejer de la Frontera, Spain; the Sky Space (2006) in Salzburg, Austria; The other Horizon (2004) in Vienna, Austria (MAK Branch Geymüllerschlössel); La Brea Sky (2013) at Kayne Griffin Corcoran; Hardanger Skyspace (2016) in Oystese (Norway), located by the Hardangerfjord and a part of The Art Centre Kabuso; the Skyspace Lech (2018) in Oberlech in Vorarlberg (Austria); the Ta Khut Skyspace (2021) in José Ignacio, Uruguay; the Green Mountain Falls Skyspace (2022) in Green Mountain Falls, Colorado, USA; and at Friends Seminary (2023). The Walker Art Center restored its 2005 Sky Pesher work in 2023 and worked with Turrell to convert the original cold cathode tubes, which were becoming impossible to replace, with LED lights. The change allowed for a wider range of colors compared to the original that was "shades of tinted white" at sunrise and sunset; now the lighting program is multicolored. The seats in this installation are heated. Turrell's 1968 projection of a suspended luminous pink pyramid, Raethro Pink, was acquired by the Welsh National Museum of Art. His work Acton is a very popular exhibit at the Indianapolis Museum of Art. It consists of a room that appears to have a blank canvas on display, but the "canvas" is actually a rectangular hole in the wall, illuminated to look otherwise. Security guards are known to come up to unsuspecting visitors and say "Touch it! Touch it!" Turrell's works defy the "accelerated" habits of many people, especially when looking at art. He feels that viewers spend so little time with the art that this makes it hard to appreciate. 1=I feel my work is made for one being, one individual. You could say that's me, but that's not really true. It's for an idealized viewer. Sometimes I'm kind of cranky coming to see something. I saw the Mona Lisa when it was in L. A., saw it for 13 seconds and had to move on. But, you know, there's this slow food movement right now. Maybe we could also have a slow art movement, and take an hour. Art critic John McDonald writes that Turrell's works are "dull to describe but magical to experience".

Көрмелер

Тюрреллдің алғашқы жеке көрмесі 1967 жылы Пасадена өнер мұражайында өтті. 2009 жылы Германияның Унна қаласындағы Халықаралық жарық өнері орталығында «Үшінші дем, 2005» атты туындысының ашылуымен бірге төрт айлық «Джеймс Тюррелл – Жарықтың геометриясы» көрмесі де ұйымдастырылды. Суретшінің 50 жылдық мансабын қамтитын маңызды «Джеймс Тюррелл: Ретроспектива» көрмесі 2013 жылдың 26 мамырынан 2014 жылдың 6 сәуіріне дейін Лос-Анджелес округінің өнер мұражайында көрсетілді, содан кейін Австралияның Ұлттық галереясына көшірілді. 2013 жылдың маусымнан қыркүйегіне дейін Соломон Р. Гуггенхайм мұражайы Джеймс Тюрреллді ұсынды, бұл 1980 жылдан бергі Нью-Йорк мұражайындағы суретшінің алғашқы көрмесі болды. Көрмеде суретшінің қабылдау, жарық, түс және кеңістік саласындағы зерттеулеріне баса назар аударылды. «Атен Рейн» (2013) атты жаңа жоба Гуггенхайм ротондасын өзгеретін жасанды және табиғи жарықпен толған алып көлемге айналдырды. 2017 жылдың басында оның туындылары Шанхай қаласындағы Вест Бунд Лонг мұражайында «Көшпелі жарық» атты жеке көрмесінде таныстырылды. «Into the Light» – Тюрреллдің тоғыз туындысынан тұратын инсталляция 2017 жылдан бастап кем дегенде 2025 жылға дейін MASS MoCA-да көрсетілуде. Джеймс Тюрреллдің туындылары әлемнің түкпір-түкпіріндегі қоғамдық өнер алаңдарында және коммерциялық галереяларда көрсетілді. Оны Häusler Contemporary, Kayne Griffin Corcoran, Pace Gallery, Hiram Butler Gallery, Almine Rech Gallery және Gagosian Gallery өкілдік етеді. 2020 жылдың ақпан айында Лондондағы Pace Gallery «Тюрреллдің өмірлік ізденісінің» нәтижесін көрсету мақсатында Тюррелл көрмесін өткізді.

Джеймс Террелл мұражайы

2009 жылдың 22 сәуірінде Аргентинаның Салта провинциясындағы Коломде Джеймс Террелл мұражайы ашылды. Бұл мұражайды Туррелл шарап зауытының және оның бірнеше туындыларының иесі Дональд М. Хесс өзінің туындыларына арналған мұражай құруды тілегеннен кейін жобалаған. Онда тоғыз жарық инсталляциясы, оның ішінде аспан кеңістігі ("Unseen Blue", 2002) және бірқатар суреттер мен гравюралар бар.

Жинақтар

Терреллдің туындылары көптеген қоғамдық коллекцияларда ұсынылған, оның ішінде Массачусетс қазіргі заманғы өнер мұражайы, Солтүстік Адамс; Ринглинг мұражайы, Сарасота; Халықаралық жарық өнері орталығы, Унна; Mattress Factory, Питтсбург; Лос-Анджелес округінің өнер мұражайы; Соломон Р. Гуггенхайм мұражайы, Нью-Йорк; Генри өнер галереясы, Сиэтл; Уокер өнер орталығы, Миннеаполис; Сан-Францискодағы де Янг мұражайы; Индианаполис өнер мұражайы, Индианаполис; Спенсер өнер мұражайы, Лоуренс, Канзас; және Академия өнер мұражайы, Истон, Мэриленд. Халықаралық деңгейде оның туындылары Лондонның Тейт Модерн мұражайында, Иерусалимнің Израиль мұражайында, Швецияның Стокгольм қаласындағы Magasin III заманауи өнер мұражайында, Вонжудағы SAN мұражайында, Варезедегі Panza Foundation мұражайында және Кардиффтегі Уэльс ұлттық өнер мұражайында орналасқан. Жапонияда Терреллдің туындылары бірнеше мұражайлардың коллекцияларында сақталған, соның ішінде 21 ғасырдағы қазіргі заманғы өнер мұражайы, Каназава және Кагавадағы Наосимадағы Бенессе өнер алабындағы Чичу өнер мұражайы. Чичу өнер мұражайы Терреллдің үш туындысын тұрақты көрмеге қойған: 1968 жылғы Afrum – Pale Blue проекциялық туындысы; 2000 жылғы Ganzfield жұмысы Open Field; және 2004 жылғы skyspace Open Sky. Чичу өнер мұражайының «Өнер үйі» жобасы аясында архитектор Тадао Андо Терреллдің 1999 жылғы «Айдың арғы жағы» сезімталдықтан айыру жұмысына арналған «Минамидера» («Оңтүстік ғибадатхана») деп аталатын ғимаратты жобалады. 2000 жылғы «Жар үйі» – алғашқы Эчиго Цумари өнер өрісі триенналесі үшін жасалған туынды. Бұл үйді Террелл толыққанды жобалаған, ол дәстүрлі жапон сәулетін және оның ерекше жарық инсталляцияларын үйлестіреді. «Жар үйі»нде де аспан кеңістігі бар, оның күн шығуын тамашалау «көк түске айналатын көрінбейтін өзгеріс керемет әсерлі болды» деп сипатталған.

Марапаттар

Туррелл өнер саласында көптеген сыйлықтар мен марапаттарға ие болды, оның ішінде 1984 жылы Джон Д. және Кэтрин Т. Макартур қорының стипендиясы және 2013 жылы Ұлттық өнер медалі. 2004 жылы Хаверфорд колледжі оған құрметті доктор дәрежесін берді.

Фильмдер

Passageways DVD алғаш рет 2006 жылы Centre Pompidou орталығында жарық көрді, содан кейін 2017 жылы C. A. Productions Paris басылымымен жарық көрді: Джеймс Терреллдің туындылары мен Роден кратері жобасының таныстырылымы. Art 21: Джеймс Террелл, Live Oak Friends Meeting house, PBS деректі фильмі, мәтіндегі және онлайн видеодағы өмірбаян.