Кіріспе

Хан әулетінің императорлары Қытайдың екінші императорлық әулеті кезінде үкіметтің жоғары басшылары болды; Хан әулеті (б.з.д. 202 – 220 ж.) Цин әулетінен (б.з.д. 221–206 ж.) кейін, ал Үш Патшалықтан (220–265 ж.) бұрын келді. Бұл дәуір әдетте Батыс Хан (б.з.д. 202 – 9 ж.) және Шығыс Хан (25–220 ж.) кезеңдеріне бөлінеді. Хан әулетін шаруа-солдат көтерілісінің басшысы Лю Бан (өлімінен кейін Император Гао, б.з.д. 202 – 195 ж. немесе Гаоди ретінде танылды) құрды. Әулеттің ең ұзақ билік еткен императоры Император У (б.з.д. 141–87 ж.), немесе Уди болды, ол 54 жыл билік етті. Әулет бұрынғы регент Ван Мангтың Синь әулетімен қысқа уақытқа үзіліске ұшырады, бірақ ол 23 жылдың 6 қазанында болған көтеріліс кезінде қаза тапты. Хан әулетін Лю Сю қайта құрды, ол өлімінен кейін Император Гуанву (25–57 ж.) немесе Гуанву Ди ретінде танылды, ол 25 жылдың 5 тамызында таққа отырды. Хан әулетінің соңғы императоры Император Сянь (189–220 ж.), канцлер Цао Цаоның (155–220 ж.) құыршақ монархы болды, ол сарайды бақылап, Вэй патшасы аталды. 220 жылдың 11 желтоқсанында Цаоның ұлы Пи Вэй императоры Вэнь (220–226 ж.) ретінде таққа отырып, Хан әулетіне нүке айырды. Император – үкіметтің жоғары басшысы. Ол орталық, провинциялық, округтік және уездтік әкімшіліктердегі жоғары лауазымды шенеуніктерді тағайындады. Сонымен қатар, ол заң шығарушы, жоғары сот судьясы, қарулы күштердің бас қолбасшысы және мемлекеттік діни культтардың бас діни қызметкері болып табылды.

Император

Ежелгі Қытайда Шан (шамамен 1600 – 1050 ж.б.д.) және Чжоу (шамамен 1050 – 256 ж.б.д.) династияларының билеушілері патшалар (王 wang) деп аталған. Чжоу династиясы тұсында оларды Аспан ұлдары (天子 Tianzi) деп те атаған. 221 ж.б.д. Цинь патшасы Инь Чжэн ежелгі Қытайдың барлық соғысқан мемлекеттерін жаулап алып, біріктірді. Ежелгі Шан және Чжоу патшаларынан өзгеше болу үшін ол император (皇帝 huangdi) деген жаңа атақты қабылдады және кейінгі ұрпақтарға Циньнің бірінші императоры (Цинь Ши Хуан) ретінде танылды. Императордың жаңа атағы қытай мифологиясындағы Үш Батыр (Sanhuang) және Бес Император (Wudi) атақтарын біріктіру арқылы жасалды. Бұл атақ 1911 жылы Цинь әулеті құлағанға дейін Қытайдың барлық билеушілері қолданды.

Өлгеннен кейін, ғибадатханалар мен дәуірлердің есімдері

Шан-Сүй (581–618 жж.) дәуірлерінен бастап, қытай билеушілері (патшалар да, императорлар да) жазбаларда және тарихи мәтіндерде олардың өлгеннен кейінгі аттарымен аталатын. Храмдық есімдер алғаш рет Хан императоры Цзиннің билігі кезінде (б.з.д. 157–141 жж.) қолданылған, бірақ кейіннен тарихи жазбаларда Тан (618–907 жж.), Сун (960–1279 жж.) және Юань (1271–1368 жж.) дәуірлерінде билік еткен императорларға сілтеме жасағанда кеңінен қолданылды. Мин (1368–1644 жж.) және Цин (1644–1911 жж.) дәуірлерінде әрбір императордың билігі үшін бір ғана дәуір атауы пайдаланылды және тарихи мәтіндерде Мин және Цин императорларын атаудың басты тәсіліне айналды. Дәуір атауын ресми түрде Хан императоры Удың билігі кезінде (б.з.д. 141–87 жж.) қабылдаған, бірақ оның бастауын одан да ертерек кезде табуға болады. Шан дәуірінен бері сақталған ең көне жыл санау әдісі билеушінің билігінің бірінші жылын бірінші жыл деп белгіледі. Император қайтыс болғанда, жаңа билік кезеңінің бірінші жылы басталатын. Бұл жүйе б.з.д. 4 ғасырда өзгертілді, онда жаңа билік кезеңінің бірінші жылы билеушінің қайтысынан кейін келесі айлы жаңа жылдың бірінші күнінен басталатын болды. 324 ж. Циннің Хуэйвэнь герцогы патшалық титулын алғанда, ол өзінің билігінің жыл санауын бірінші жылға қайта орнатты. 163 ж. жаңа күнтізбесін құрған Хан императоры Вэнь (б.з.д. 180–157 жж.) өзінің билігінің жыл санауын да басынан бастады. Алты сан сәтті саналғандықтан, Хан императорлары Цзин мен У әр алты жыл сайын билігінің жыл санауын қайтадан бастады. Әр алты жылдық кезең тізбектеп юаньнянь (元年), эрюань (二元), саньюань (三元) және т.с.с. деп белгіленгендіктен, бұл жүйе б.з.д. 114 ж. бесінші циклдағы уюань саньнянь (五元三年) кезінде тым қиын деп есептелді. Сол жылы үкіметтік шенеунік Хан сарайының барлық «бастапқы» атауларын жаңа таңбалармен қайта атауды ұсынды, және император У бұл реформаны б.з.д. 110 ж. қабылдады. Император У Тайшань тауында діни фэн (封) құрбандығын өткізгендіктен, жаңа дәуірді юаньфэн (元封) деп атады. Бұл оқиға қытай тарихында дәуір атауларының ресми түрде құрылуы деп есептеледі. Император У 104 ж. «Ұлы бастама» (太初 Тайчу) күнтізбесін құрғанда дәуір атауын тағы бір рет өзгертті. Осы кезден бастап Батыс Ханның соңына дейін, сарай императордың билігінің әр төрт жылында жаңа дәуір атауын белгіледі. Шығыс Хан кезінде жаңа дәуір атауларын белгілеу үшін белгілі бір мерзім болмады, олар көбінесе саяси себептермен және қуатты оқиғаларды тойлау үшін енгізілді.

Регенттер мен жесір императорлар

Кейде, әсіресе император таққа кішкентай бала отырғанда, императордың міндеттерін оның жасына келгенге дейін регент, көбінесе жесір император немесе оның туыстарының бірі атқаратын. Кейде жесір императордың тобы – Консорт кланы – төңкеріс арқылы құлатылатын. Мысалы, император Лю Чжи (б.з.д. 180 ж. қайтыс болды) бала императорлар Цяньшао (б.з.д. 188–184 ж. биледі) және Хоушао (б.з.д. 184–180 ж. биледі) билік еткен кезеңде сарайдың де-факто билеушісі болды. Оның тобы б.з.д. 180 жылы Лю кланының бүлігі кезінде құлатылды және Лю Хенг император атанды (кейіннен император Вэнь деп аталды). Император У б.з.д. 87 жылы қайтыс болғанға дейін Хуо Гуанға (б.з.д. 68 ж. қайтыс болды), Цзинь Мидиге (б.з.д. 86 ж. қайтыс болды) және Шангуань Цзеге (б.з.д. 80 ж. қайтыс болды) өзінің мұрагері, император Чжао (б.з.д. 87–74 ж. биледі) үшін регент ретінде билеу өкілеттігін берді. Хуо Гуан мен Шангуань Цзе екеуі де император Чжаоның әйелі, император Шангуанның (б.з.д. 37 ж. қайтыс болды) әкесі болды, ал этникалық түркі халқынан шыққан Цзинь Миди бұрынғы құл, императордың жылқы шаруашылығында жұмыс істеген. Цзинь қайтыс болғаннан кейін және Шангуань сатқындық үшін өлім жазасына кесілгеннен кейін Хуо Гуан жалғыз билік ететін регент болды. Оның қайтысынан кейін Хуо отбасының тобы император Сюань (б.з.д. 74–49 ж. биледі) тарапынан Хуо Гуанның әйелі, император Сюй Пинцзюньді (б.з.д. 71 ж. қайтыс болды) улағандығы үшін, оның Хуодың қызы, император Хуо Чэнцзюньге (б.з.д. 54 ж. қайтыс болды) үйленуіне мүмкіндік беру үшін кек қайтарылды. Регенттер мен жесір императорлар Хан әулетінің императорлары ретінде ресми түрде саналмағандықтан, олар төмендегі императорлар тізіміне енгізілмейді.