Кіріспе

Сербиялық саяси белсенді, философ және әдеби сыншы Светозар Маркович (, ; 9 қыркүйек 1846 – 26 ақпан 1875) – серб саяси белсендісі, әдеби сыншы және социалистік философ. Ол әлеуметтік өзгерістердің нақты бағдарламасымен дамыған белсенді антропологиялық философияны жасады. Оны серб Николай Добролюбовы деп атады.

Ерте өмір

Маркович 1846 жылдың 9 қыркүйегінде Заечар қаласында полиция қызметкерінің ұлы болып дүниеге келді. Марковичтің балалық шағы Рековац ауылында, содан кейін Ягодина қаласында өтті. 1856 жылы отбасы Крагуевацқа көшті. Ол жасөспірім шаққа Михаило Обренович Сербия князі болған кезде жетті. 1860 жылы ол Белградтағы гимназияда, ал 1863 жылы Белградтағы Велика школасында оқыды, ол 1808 жылы құрылған Сербияның ең жоғары білім беру мекемесі еді. Велика школасында оқығанда ол әдебиет пен саясатқа қызығушылық танытып, Вук Караджич пен Владимир Йованович, көрнекті серб либералының ықпалына түсті. Белградтағы колледждегі оқуындағы табыстары үшін профессорлары оны шетелде оқуға арналған магистратураға бірауыздан ұсынды. Ол Ресейде, әсіресе Санкт-Петербургте, Александр I атындағы байланыс инженерлері институтында оқуды таңдады.

Шетелде оқу

Келесі үш жыл бойы ол Ресейде тұрып, 1860-шы жылдардағы орыс радикалдарының ықпалына түсті. Бұл Николай Некрасовтың «Заманауи» журналын жазып, редакциялаған аграрлық социалист Николай Чернышевскийдің ізбасарлары еді. Онда ол Дмитрий Писарев пен Любен Каравеловпен танысты, олар 1876 жылдың күзінде сербтердің Осман империясына қарсы жорығына ерікті ретінде қатысып, кейіннен 1877–1878 жылдардағы соғыста ресей армиясының болгарлық жалдамалы жасағына қосылды. Маркович Михаил Катков, Константин Победоностцев және Алексей Суворин сияқты бірнеше басқа да туған-өскен және білімді адамдармен бірге шаруалар арасында демократиялық көзқарастарды жасырын түрде таратуға кірісті. Оның сезімталдығына белсенділерге, әсіресе саяси тұтқындарға қатысты қатыгездік пен биліктің революциялық қозғалысты басу үшін қабылдауға мәжбүр болған қатаң шаралар наразылық тудырды. Оның ашуы оны конституциялық жолдарды жақтағандармен біраз уақытқа келісімге келтірді. Осының салдарынан, ол Ресейде қалу қаупіне ұшырады, өйткені орыс билігі оны революционерлерге деген социалистік көзқарастары үшін тұтқындаудан қорқытты. Сондықтан ол саяси қызметпен айналысу үшін Цюрих, Швейцарияға кетті. Ол бір кезде революциялық көшбасшылар, мысалы Иоганн Филипп Беккер және басқалардың панасы ретінде танымал болған Швейцарияда қоныстанды. Цюрих қаласындағы STEM университеті – ETH Цюрихте Маркович үзіліске ұшыраған оқуын жалғастырды және бос уақытында әлеуметтік және саяси мәселелерге арналған мақалалар жазуын жалғастырды. Мұнда да саясат оның оқуына кедергі келтірді. 1869 жылы «Застава» газетінде жарияланған «Біздің қателіктеріміз» (naše obmane) атты мақаласы, онда Сербия конституциясы мен саяси режимі сынға алынған, оның стипендиясы алынып тасталды. Стипендиясы тоқтатылғаннан кейін ол жаңа идеялармен Белградқа оралды. Ол журналист Пера Тодоровичпен, болашақ «Халық радикалдық партиясының» негізін қалаушылардың бірі және оның әйелі, журналист Милица Нинковичпен, сондай-ақ өзгеріс жасағысы келген басқа да жас зиялылармен кездесті. Маркович бірден назар аударуды бастады және 1868 жылдан ерте қайтыс болғанға дейін Сербияның жоғалған атамекендік территорияларын қайтару және ұлттар қауымдастығына ену үшін күресте жетекші тұлғалардың бірі болды.

Балқан елдеріне қайта оралу

Ол келгеннен кейін көп ұзамай студенттердің шағын тобын жинады, оның ішінде болашақ Радикалдық партияның жетекшісі Никола Пашич те болды. Ол кезде Сербияда 1868 жылдан бері ханзада Миланның атынан регенттік үкімет билік етіп келді. 1869 жылдың көктемінде Сербияның Либералдық партиясы Регенттікпен келісімге келді, нәтижесінде тиімсіз парламенті бар конституция қабылданды. Маркович бұл келісімді сатқындық деп сынап, кішкентай радикалдық партия құрды. Маркович енді Либералдық партиядан "Омладина" жастар ұйымының бақылауын алуға тырысты. "Омладина" съезі 1870 жылдың тамыз айының соңында Сербияның Нови-Сад қаласында өтті, ол сол кезде Австрия-Мажарстанның құрамында болған, бірақ Сербия шекарасына жақын орналасқан. Маркович және оның радикалдық жақтастары орталықтандыруды және "Австрия-Мажарстандағы ұлттық мәселені және Шығыс мәселесін 'еркін адамзат' принципі бойынша шешу" деп басталатын бірқатар әлеуметтік шараларды талап ететін резолюция ұсынды. Владимир Йовановичтың либералдық жақтастары Оңтүстік славян халықтарының бірігуінен бұрын ішкі саясат екінші орында болуы керек деп, агрессивті сыртқы саясатты қолдады. Нәтижесінде орталықтандыру және экспансионистік сыртқы саясатты қамтитын келісімге қол жеткізілді. 1871 жылдың 1 маусымында Маркович Ђура Льочичті бас редактор етіп тағайындап, Сербиядағы алғашқы социалистік газетті шығарды. "Раденик" ("Жұмысшы") газеті ашық пікір білдіру мен тыйым салынуы мүмкін материалдарды жарияламай қалу арасында сақтық танытты. Газет өте сәтті болды және көп ұзамай Балқандағы алғашқы социалистік газет ретінде танылды. Сербия Ұлттық жиналысының депутаттарының тобы "Раденик" коммунизмді таратып, "мемлекеттің негіздеріне – сенімге, моральға және меншікке нұқсан келтіріп отыр" деп айыптады. 1872 жылдың наурыз айында үкімет Марковичті тұтқындауға шешім қабылдады, бірақ ол ескертілген соң Сава өзенінен Венгрия аумағына қашып кетті. Соңында "Раденик" Мәсіхті коммунист және революционер ретінде сипаттаған мақала жариялап, шектен шықты. Үкімет бұл оқиғаны сылтау ретінде пайдаланып, 1872 жылдың мамыр айында газетті құдайға қарсы келу және мемлекетке опасыздық жасау айыптарымен жапты.

Шығыс Сербия

Ол 1872 жылдың маусым айында Нови-Садта жарық көрген «Сербияның шығысында» атты еңбегімен әдеби жолын бастады. Онда ол Сербия тарихын талдап, 1804 жылғы Бірінші серб көтерілісіне дейінгі серб қоғамын діни емес, топтық бөлініс ретінде қарастырды. Маркович сербтердің Осман империясына қарсы көтерілісінің діни емес, әлеуметтік сипатта болғанын айтты. Осман билігін құлатуда басты рөл атқарған серб шаруаларының әлеуметтік ұйымы жаңа мемлекеттің зұлымдыққа ұшырауының алдын алуға жеткіліксіз болды, бұл көп ұзамай паразит бюрократияның пайда болуына әкелді. Маркович Сербияның осы бюрократия бақылауында өсуі үлкен еркіндікке емес, керісінше, осы бюрократияның билігін күшейтуге алып келеді деп сақты. Осыған балама ретінде Маркович демократиялық федерализмді қолдады. Маркович балқандықтардың ескі отбасылық құрылымын, задруганы идеализациялады және мемлекеттің општиналардың, яғни задруга қағидалары бойынша ұйымдастырылған шағын қауымдастықтардың қызметін үйлестіруге ғана қызмет етуі керек деп ойлады. Шындығында, ол федеративтік және революциялық Сербияны қалаған: сол кезде Маркович социализмді жан-жақты зерттеді. Сербияны талдаудың осы аясында Маркович рухани жетекшісі болған қозғалыс өркендеді, кейін жылдар өткен соң Димитрие Тукович басшылығымен Сербия Демократиялық партиясы болып құрылды деген пікір бар.