Серб саяхатшысы, философ және әдебиет сыншысы Светозар Марковичтің өмірі мен қызметі
Svetozar Marković
Светозар Маркович: серб философы, саяси белсенді, әдеби сыншы. Өзгерістер бағдарламасы бар антропологиялық философияны дамытты. Биографиясы туралы толық ақпарат!
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Сербиялық саяси белсенді, философ және әдеби сыншы Светозар Маркович (, ; 9 қыркүйек 1846 – 26 ақпан 1875) – серб саяси белсендісі, әдеби сыншы және социалистік философ. Ол әлеуметтік өзгерістердің нақты бағдарламасымен дамыған белсенді антропологиялық философияны жасады. Оны серб Николай Добролюбовы деп атады.
Serbian political activist and philosopher and literary critic
Svetozar Marković (, ; 9 September 1846 – 26 February 1875) was a Serbian political activist, literary critic and socialist philosopher. He developed an activistic anthropological philosophy with a definite program of social change. He was called the Serbian Nikolay Dobrolyubov.
Ерте өмір
Маркович 1846 жылдың 9 қыркүйегінде Заечар қаласында полиция қызметкерінің ұлы болып дүниеге келді. Марковичтің балалық шағы Рековац ауылында, содан кейін Ягодина қаласында өтті. 1856 жылы отбасы Крагуевацқа көшті. Ол жасөспірім шаққа Михаило Обренович Сербия князі болған кезде жетті. 1860 жылы ол Белградтағы гимназияда, ал 1863 жылы Белградтағы Велика школасында оқыды, ол 1808 жылы құрылған Сербияның ең жоғары білім беру мекемесі еді. Велика школасында оқығанда ол әдебиет пен саясатқа қызығушылық танытып, Вук Караджич пен Владимир Йованович, көрнекті серб либералының ықпалына түсті. Белградтағы колледждегі оқуындағы табыстары үшін профессорлары оны шетелде оқуға арналған магистратураға бірауыздан ұсынды. Ол Ресейде, әсіресе Санкт-Петербургте, Александр I атындағы байланыс инженерлері институтында оқуды таңдады.
Marković was born in the town of Zaječar on 9 September 1846, the son of a police clerk. Marković's childhood was spent in the village of Rekovac and then the town of Jagodina. The family moved to Kragujevac in 1856. He reached adolescence at about the time Mihailo Obrenović became the Prince of Serbia. In 1860 he began to study at the gymnasium in Belgrade and in 1863 at the Velika škola of Belgrade, the highest educational body in Serbia at that time, founded in 1808. While at the Velika škola he became interested in literature and politics, falling under the influences of Vuk Karadžić and Vladimir Jovanović, a leading Serbian Liberal. Because of his outstanding record as a student at the Belgrade college, his professors unanimously nominated him for a post graduate scholarship to study abroad. He chose to study in Russia, in St. Petersburg in particular, at the Alexander I Institute of Communication Engineers.
Шетелде оқу
Келесі үш жыл бойы ол Ресейде тұрып, 1860-шы жылдардағы орыс радикалдарының ықпалына түсті. Бұл Николай Некрасовтың «Заманауи» журналын жазып, редакциялаған аграрлық социалист Николай Чернышевскийдің ізбасарлары еді. Онда ол Дмитрий Писарев пен Любен Каравеловпен танысты, олар 1876 жылдың күзінде сербтердің Осман империясына қарсы жорығына ерікті ретінде қатысып, кейіннен 1877–1878 жылдардағы соғыста ресей армиясының болгарлық жалдамалы жасағына қосылды. Маркович Михаил Катков, Константин Победоностцев және Алексей Суворин сияқты бірнеше басқа да туған-өскен және білімді адамдармен бірге шаруалар арасында демократиялық көзқарастарды жасырын түрде таратуға кірісті. Оның сезімталдығына белсенділерге, әсіресе саяси тұтқындарға қатысты қатыгездік пен биліктің революциялық қозғалысты басу үшін қабылдауға мәжбүр болған қатаң шаралар наразылық тудырды. Оның ашуы оны конституциялық жолдарды жақтағандармен біраз уақытқа келісімге келтірді. Осының салдарынан, ол Ресейде қалу қаупіне ұшырады, өйткені орыс билігі оны революционерлерге деген социалистік көзқарастары үшін тұтқындаудан қорқытты. Сондықтан ол саяси қызметпен айналысу үшін Цюрих, Швейцарияға кетті. Ол бір кезде революциялық көшбасшылар, мысалы Иоганн Филипп Беккер және басқалардың панасы ретінде танымал болған Швейцарияда қоныстанды. Цюрих қаласындағы STEM университеті – ETH Цюрихте Маркович үзіліске ұшыраған оқуын жалғастырды және бос уақытында әлеуметтік және саяси мәселелерге арналған мақалалар жазуын жалғастырды. Мұнда да саясат оның оқуына кедергі келтірді. 1869 жылы «Застава» газетінде жарияланған «Біздің қателіктеріміз» (naše obmane) атты мақаласы, онда Сербия конституциясы мен саяси режимі сынға алынған, оның стипендиясы алынып тасталды. Стипендиясы тоқтатылғаннан кейін ол жаңа идеялармен Белградқа оралды. Ол журналист Пера Тодоровичпен, болашақ «Халық радикалдық партиясының» негізін қалаушылардың бірі және оның әйелі, журналист Милица Нинковичпен, сондай-ақ өзгеріс жасағысы келген басқа да жас зиялылармен кездесті. Маркович бірден назар аударуды бастады және 1868 жылдан ерте қайтыс болғанға дейін Сербияның жоғалған атамекендік территорияларын қайтару және ұлттар қауымдастығына ену үшін күресте жетекші тұлғалардың бірі болды.
For the next three years, he lived in Russia and came under the influence of Russian radicals of the 1860s. These were followers of the agrarian socialist Nikolai Chernyshevsky, who wrote and edited Nikolay Nekrasov's The Contemporary magazine. There he also met Dmitry Pisarev and Lyuben Karavelov, who in the autumn of 1876 took part as a volunteer in the Serbian campaign against the Ottomans, and subsequently joined the Bulgarian irregular contingent with the Russian army in the war of 1877–78. Together with a few other men of birth and education, Mikhail Katkov, Konstantin Pobedonostsev, and Aleksey Suvorin, Marković began secretly to sow the sentiments of democracy among the peasants. His sympathetic nature was influenced by indignation against the brutal methods adopted towards activists, especially political prisoners, and by the stern measures which the authorities felt compelled to adopt in order to repress the revolutionary movement. His indignation carried him into accord for a time with those who advocated the acceptance of constitutional methods. In consequence, he exposed himself to danger by remaining in Russia for fear of being arrested by the Russian authorities for his socialist sympathies with the revolutionaries. He then left for Zurich, Switzerland to pursue political activity. He settled for a time in Switzerland, then known as the haven of revolutionary leaders, such as Johann Philipp Becker and others. At the ETH Zurich, a STEM university in the City of Zurich, Marković resumed his interrupted studies and in his spare time continued to write articles on social and political issues. There too, politics got in the way of his studies. His scholarship was rescinded after the publication of his article entitled "Our Delusions" (naše obmane) in the newspaper Zastava in 1869, which criticized the Serbian constitution and political regime. When his scholarship was suspended, he returned to Belgrade with new ideas. He met journalist Pera Todorović, one of the future founders of the 'People's Radical Party and his wife journalist Milica Ninković, and other young intellectuals who wanted to make a change. Marković immediately began attracting attention and from 1868 until his early death, became one of the leading figures in Serbia's quest to reclaim its lost ancestral territories and enter into the comity of nations.
Балқан елдеріне қайта оралу
Ол келгеннен кейін көп ұзамай студенттердің шағын тобын жинады, оның ішінде болашақ Радикалдық партияның жетекшісі Никола Пашич те болды. Ол кезде Сербияда 1868 жылдан бері ханзада Миланның атынан регенттік үкімет билік етіп келді. 1869 жылдың көктемінде Сербияның Либералдық партиясы Регенттікпен келісімге келді, нәтижесінде тиімсіз парламенті бар конституция қабылданды. Маркович бұл келісімді сатқындық деп сынап, кішкентай радикалдық партия құрды. Маркович енді Либералдық партиядан "Омладина" жастар ұйымының бақылауын алуға тырысты. "Омладина" съезі 1870 жылдың тамыз айының соңында Сербияның Нови-Сад қаласында өтті, ол сол кезде Австрия-Мажарстанның құрамында болған, бірақ Сербия шекарасына жақын орналасқан. Маркович және оның радикалдық жақтастары орталықтандыруды және "Австрия-Мажарстандағы ұлттық мәселені және Шығыс мәселесін 'еркін адамзат' принципі бойынша шешу" деп басталатын бірқатар әлеуметтік шараларды талап ететін резолюция ұсынды. Владимир Йовановичтың либералдық жақтастары Оңтүстік славян халықтарының бірігуінен бұрын ішкі саясат екінші орында болуы керек деп, агрессивті сыртқы саясатты қолдады. Нәтижесінде орталықтандыру және экспансионистік сыртқы саясатты қамтитын келісімге қол жеткізілді. 1871 жылдың 1 маусымында Маркович Ђура Льочичті бас редактор етіп тағайындап, Сербиядағы алғашқы социалистік газетті шығарды. "Раденик" ("Жұмысшы") газеті ашық пікір білдіру мен тыйым салынуы мүмкін материалдарды жарияламай қалу арасында сақтық танытты. Газет өте сәтті болды және көп ұзамай Балқандағы алғашқы социалистік газет ретінде танылды. Сербия Ұлттық жиналысының депутаттарының тобы "Раденик" коммунизмді таратып, "мемлекеттің негіздеріне – сенімге, моральға және меншікке нұқсан келтіріп отыр" деп айыптады. 1872 жылдың наурыз айында үкімет Марковичті тұтқындауға шешім қабылдады, бірақ ол ескертілген соң Сава өзенінен Венгрия аумағына қашып кетті. Соңында "Раденик" Мәсіхті коммунист және революционер ретінде сипаттаған мақала жариялап, шектен шықты. Үкімет бұл оқиғаны сылтау ретінде пайдаланып, 1872 жылдың мамыр айында газетті құдайға қарсы келу және мемлекетке опасыздық жасау айыптарымен жапты.
Shortly after he arrived, he gathered a small group of students, which included the future Radical leader Nikola Pašić. At the time, Serbia was ruled by a regency on behalf of Prince Milan, in place since 1868. In the spring of 1869, the Serbian Liberal Party signed an accord with the Regency and a constitution with a toothless assembly was set up. Marković denounced this deal as a sellout and formed a minuscule radical party. Marković now sought to wrest control of the youth wing Omladina from the Liberal Party. The Congress of Omladina met in late August 1870 in the Serbian city of Novi Sad, which in those days was in the hands of Austria Hungary yet close to the then Serbian border. Marković and his fellow radicals proposed a resolution calling for decentralization and a number of social measures which began with: "The solution of the nationality problem in Austria Hungary, and the Eastern Question, on the principle of 'free humanity'." Vladimir Jovanović's liberal supporters countered with a call for an aggressive foreign policy saying that domestic policies had to take second place to unification of the South Slavs. A compromise was reached calling for decentralization and an expansionist foreign policy. On 1 June 1871, Marković launched Serbia's first socialist newspaper with Đura Ljočić as editor. The paper, Radenik ("The Worker") struck a careful balance between outspokenness while avoiding printing anything that would get it banned. The paper proved very successful. It was soon being denounced by the establishment as the first socialist paper in the Balkans. A group of deputies of the Serbian National Assembly accused Radenik of propagating communism "thus striking at the very foundations of the state; faith morals and property." In March 1872, the government decided to arrest Marković however, warned in advance, he escaped across the Sava into Hungarian territory. Finally Radenik overstepped the mark once too often when it published an article in which Christ was described as a communist and a revolutionary. Using that as a pretext, the government banned the paper in May 1872 for blasphemy and treason.
Шығыс Сербия
Ол 1872 жылдың маусым айында Нови-Садта жарық көрген «Сербияның шығысында» атты еңбегімен әдеби жолын бастады. Онда ол Сербия тарихын талдап, 1804 жылғы Бірінші серб көтерілісіне дейінгі серб қоғамын діни емес, топтық бөлініс ретінде қарастырды. Маркович сербтердің Осман империясына қарсы көтерілісінің діни емес, әлеуметтік сипатта болғанын айтты. Осман билігін құлатуда басты рөл атқарған серб шаруаларының әлеуметтік ұйымы жаңа мемлекеттің зұлымдыққа ұшырауының алдын алуға жеткіліксіз болды, бұл көп ұзамай паразит бюрократияның пайда болуына әкелді. Маркович Сербияның осы бюрократия бақылауында өсуі үлкен еркіндікке емес, керісінше, осы бюрократияның билігін күшейтуге алып келеді деп сақты. Осыған балама ретінде Маркович демократиялық федерализмді қолдады. Маркович балқандықтардың ескі отбасылық құрылымын, задруганы идеализациялады және мемлекеттің општиналардың, яғни задруга қағидалары бойынша ұйымдастырылған шағын қауымдастықтардың қызметін үйлестіруге ғана қызмет етуі керек деп ойлады. Шындығында, ол федеративтік және революциялық Сербияны қалаған: сол кезде Маркович социализмді жан-жақты зерттеді. Сербияны талдаудың осы аясында Маркович рухани жетекшісі болған қозғалыс өркендеді, кейін жылдар өткен соң Димитрие Тукович басшылығымен Сербия Демократиялық партиясы болып құрылды деген пікір бар.
He opened his literary career in June 1872 by a work on Srbija na istoku ("Serbia in the East"), published in Novi Sad, wherein he analyses the history of Serbia, interpreting the Serbian society before the First Serbian Uprising of 1804 as a society divided not so much on religious lines as by class. Marković argued that the Serbian revolt against the Ottomans had a social character rather than a religious one. He saw the social organization of the Serbian peasants who played the leading role in eventual successful overthrow of Ottoman rule as insufficient to prevent the new state becoming a despotism which soon brought to life a parasitic bureaucracy. Marković argued that growth of Serbia while this bureaucracy was in control would not lead to greater freedom, but merely strengthen the power of that bureaucracy. As an alternative to this Marković advocated democratic federalism. Marković idealized the old Balkan family structure, the zadruga, and believed that the state should merely serve to coordinate the activities of opštine, or small communities organized on the zadruga principle. In fact, he preferred a federal and revolutionary Serbia:
At the time Marković was making an intensive study of socialism. And, from this framework for an analyses of Serbia came the basis for the growth of a movement of which Marković became the spiritual father and which years later, according to some, would become the Serbian Democratic Party under the leadership of Dimitrije Tucović.