Кіріспе

Вьетнамдағы ханьқытайлар Хоа халқы (вьетнам тілінде: Người Hoa, немесе) – Вьетнамның толық немесе ішінара ханьқытай тегінен шыққан азаматтары және ұлт азаматтары. Қытайлықтардың Вьетнамға көшіп келуінің тарихы мыңжылдықтарға созылады, бірақ қазіргі Хоаға қатысты сілтемелер көбінесе 18-шы ғасырда Вьетнамға көшіп келген, әсіресе Оңтүстік Қытайдың әртүрлі провинцияларынан шыққан ата-бабалары бар адамдарды білдіреді. Хоа – Вьетнамдағы қытай қауымдастығының бір бөлігі ретінде этникалық азшылық тобы болып табылады және Америка сияқты басқа да аймақтарда кездеседі. Вьетнамдықтар оларды «қытайлық вьетнамдықтар» немесе «Вьетнамда/Вьетнамнан шыққан қытайлар» деп те атайды. Тарихи тұрғыдан алғанда, Вьетнамға ханьқытайлардың алғашқы көшіп келу толқыны Вьетнамға қытай бағытталған мәдени, діни және философиялық ойларды әкелді, оларды вьетнамдықтар біртіндеп өздерінің синкретизміне бейімдеді. 19-шы ғасырдың басынан бастап, Хоа халқы француз Индоқыстаны дәуірінде француз отаршыл билеушілерінің сүйіктілері ретінде танымал болды. Одан кейін болған қарсылықтарға қарамастан, Хоа қауымдастығы қазіргі вьетнамдық қоғамда әлі де бар, олардың ішінде ел тарихында Вьетнамға көшіп келген ханьқытайлардың ұрпақтары немесе соңғы иммигранттар бар. Тарихқа дейінгі дәуірде Қызыл өзеннің дельтасы алабында екі негізгі тілдік отбасы болған. Бірі – қазіргі вьетнам тілінің шығу тегі болған австроазиялық отбасы, ал екіншісі – қытай тілінде сөйлейтін хань иммигранттарының Вьетнамға әкелген қытай-тибет мәдениеті мен тілінің ықпалында болған. Хоа, әсіресе 18-шы ғасырдан бері Вьетнамға қоныстанған ханьқытайлар, 1975 жылы Вьетнам соғысы аяқталғанға дейін және Вьетнамның қайта бірігуіне дейін Вьетнамның жеке бизнес секторында жетекші рөл атқарды. Алайда, Оңтүстік Вьетнамнан келген көптеген Хоалардың бизнесі мен мүлкін 1975 жылдан кейін Солтүстік Вьетнам Коммунистік партиясы тәркіледі, олар елден қашып кетті, сондай-ақ Коммунистік үкімет тарапынан қуғын-сүргінге ұшыраған Оңтүстік Вьетнамдықтар да елден кетті. Бұл жағдай қытай-вьетнам соғысы кезінде одан әрі ушықты. Вьетнам коммунистік үкіметінің көзқарасы бойынша, Вьетнамға адал емес қытайларға күдікпен қарады, олар француз оккупанттарымен бірлесіп Вьетнамның ресурстарын және еңбегін бақылауға тырысқан, бұл 1945 жылғы Вьетнам ашаршылығына әкелген жапон империализмінің қайталануы сияқты болды, нәтижесінде Вьетнам халқының 2 миллионы қаза тапты. 19-шы ғасырдың соңынан бастап Хоа Вьетнамның жеке бизнес секторында жетекші рөл атқарды. Олар Вьетнамның жоғарғы класының үлесін құрайтын, жақсы қалыптасқан коммерциялық орта таптың этникалық тобы болды. Олардың саны аз болғанымен, Хоа Вьетнам экономикасында пропорционал емес үстемдікке ие болды, Саигон құлауға дейін жеке меншіктегі және басқарылатын бизнестің 70-80 пайызын құрды. Коммунистік араласу Вьетнам халқының көп бөлігі үшін қажет деп саналды және кейбір адамдар оны вьетнамдықтардың ұлттық ерекшелігінің бір бөлігі деп есептейді. Көптеген Хоалардың бизнесі мен мүлкін 1975 жылдан кейін коммунистер тәркіледі, ал көптегі жаңа құрылған коммунистік үкімет тарапынан қуғын-сүргінге ұшырағандықтан қайықпен елден қашып кетті. 1970-ші жылдардың соңында Хоаға жасалған қуғын-сүргін күшейді, бұл қытай-вьетнам соғысының себептерінің бірі болды. Вьетнам үкіметінің 1988 жылдан кейін экономикалық либерализацияға көшуі негізінен қаладағы қытай азшылығының кәсіпкерлік белсенділігін жаңартты, бұл оларға Вьетнам экономикасындағы бұрынғы экономикалық ықпалын қайта қалпына келтіруге мүмкіндік берді. Алайда, қазіргі Хоаның экономикалық ықпалы 1975 жылға дейін болған бұрынғы ықпалымен салыстырғанда әлсіз, өйткені қазіргі Вьетнам экономикасын әртараптандырды, бұл елде жұмыс істеуге мүмкіндік беретін жаһандық корпорациялардың пайда болуына жағдай жасады.

Ерте тарих

Халық ауыз әңгімелеріне сәйкес, Қытайдың Солтүстік және Солтүстік-орталық Вьетнамды басып алуынан бұрын, аймақты Лак патшалары (Хунг патшалары) басқарған, Лак хандары мен Лак сардарылары қызмет еткен иерархиялық үкіметі бар Ван Ланг деп аталатын бірнеше мемлекеттер билеген. Шамамен б.з.д. 257 жылы Ван Ланг Ау Вьет мемлекетіне қосылған. Дәуір Дуй Аньдың айтуынша, Ау Вьет халқы Зуо өзенінің оңтүстік бөлігінде, Ю өзенінің су жинау алабында және Ло, Гам және Цау өзендерінің жоғары ағысындағы аймақтарда қоныстанған. Ау Вьеттің басшысы Тхук Фан соңғы Хунг патшаларын құлатып, екі мемлекетті біріктірді, Ау Лак мемлекетін құрып, өзін Ан Дыонг (Ан Дыонг Вуонг) патшасы деп жариялады. Б.з.д. 179 жылы Ау Лак мемлекеті Наньюэ мемлекетімен басып алынды, бұл Қытайдың мың жылдан астам билігінің бастауын берді. Чжао Туо аймақтарды Наньюэге біріктірді, бірақ жергілікті басшыларды халықты басқаруға қалдырды. Бұл аймақтың Қытай билеушісі басқарған мемлекет құрамына алғаш рет кірген кезені болды. Чжао Туо Ау Лак иелеріне бақылау жасау үшін екі елші жіберді, біреуі Қызыл өзен дельтасында, Гиао Чи деп аталды, ал екіншісі Ма және Ка өзендерінде, Ку Чан деп аталды. Бірақ жергілікті тұрғындар осы номенклатурамен келіскенін немесе тіпті оны білгенін білмейміз. Осы елшілердің негізінен саудаға қызығушылық танытқандай көрінеді, ал олардың ықпалы аванпосттан тыс жерлерде шектеулі болды. 111 жылы Хан әулеті Наньюэні басып алып, оны бірнеше жүз жыл бойы биледі. Хан әулеті Наньюэні оңтүстіктегі жеті округқа (Линнан) біріктірді және қазір тек Вьетнамда үш округты қамтыды: Гиао Чи, Ку Чан және жаңадан құрылған Няп Нам. Жергілікті Лак иелері, Наньюэ сияқты, Хан билігін мойындап, билік беруге рұхсат етті. Жергілікті басшыларға мәртебе белгісі ретінде «мөрлер мен ленталар» берілді, олар «жоғары тұрғанға құрмет» көрсетті, бірақ Хан шенеуніктері мұны «салық» деп қарады. Қытай билігінің бірінші ғасырында Вьетнам жергілікті саясатта бірден өзгеріссіз, жанама түрде және кеңпейілді түрде басқарылды. Бастапқыда жергілікті Лак Вьет халқы жергілікті деңгейде басқарылды, бірақ жергілікті вьетнамдық шенеуніктер жаңадан қоныстанған хан қытайлық шенеуніктермен алмастырылды. Шын мәнінде, жергілікті өмір салты мен билеуші тап біздің заманымыздың бірінші ғасырына дейін үлкен синиттік әсерді сезінбеді. Хан императорлық бюрократтары әдетте жергілікті халықпен бейбіт қарым-қатынас саясатын ұстанды, әкімшілік рөлдерін округтік штаб-пәтерлерде және гарнизондарда орындады және сауда үшін қауіпсіз өзен жолдарын сақтады. Бірақ б.з. б. бірінші ғасырына қарай Хан әулеті салықтарды көтеру және Вьетнамды саяси билікке бейім патриархалды қоғамға айналдыруға бағытталған неке және жер мұрагерлігі реформаларын енгізу арқылы жаңа вьетнамдық аумақтарынан ақша табуға күш салды. Жергілікті басшылар жергілікті әкімшілікті және әскерді ұстап тұру үшін Хан мандариндеріне ауыр алым-салықтар мен императорлық салықтар төледі. Ежелгі қытайлықтар вьетнамдықтарды күштеп синификациялау немесе қытайлардың саяси үстемдігі арқылы өркениеттеуге тырысты. Хан әулеті вьетнамдықтарды ассимиляциялауға тырысты, өйткені қытайлықтар «цивилизациялық миссия» арқылы біріктірілген біртұтас империяны сақтауды қалады, өйткені ежелгі қытайлықтар вьетнамдықтарды мәдениетсіз және артта қалған варварлар ретінде қарастырды. Қытайлықтар өздерінің «Аспан империясын» ғаламның жоғары орталығы ретінде үлкен табысқа қол жеткізді. Алайда, шетелдік әкімшілік жүйені енгізу және синизация оңай болған жоқ, өйткені жиі көтерілістер мен көтерілістер Вьетнамның осы өзгерістерге қарсы тұруын көрсетті. Сол уақытта Солтүстік Вьетнамға хан иммиграциясы да көп болған жоқ, ал халық саны екінші ғасырдың ортасына дейін әсер етпеді. Хан Вьет басқарушы сыныбын қалыптастыру үшін жеткілікті иммигранттар болса да, жергілікті қоғамды әкімшілік немесе мәдени жағынан үстемдік ету үшін жеткіліксіз болды. Шын мәнінде, «Вьетнамға императорлық заң ешқашан табысты түрде енгізілген жоқ, ал Ханнан кейінгі алты династия дәуірінде императорлық соттар өз билігін шектеп, Вьетнамдағы жергілікті билік жүйесін мойындауға қайта-қайта мәжбүр болды». Осы уақыт аралығында хан колониясының қызметкерлері мен қоныс аударушылар жергілікті әдет-ғұрыптарды қабылдады. Ван Манг дәуірінде Солтүстік Вьетнамға көшіп келген ата-бабаларының алтыншы буынында болған Ши Ши, қырық жыл бойы Вьетнамды автономды соғыс әміршісі ретінде басқарды және кейіннен Вьетнам монархтары оны қадірледі. Стивен О’Харроудың сөзімен айтқанда, Ши Ши «алғашқы вьетнамдық» болды. Оның басшылығы жергілікті қоғам мүдделерімен байланысқандарға «формалды заңдылық» берді. Ал қытайлықтар Ши Шиді «шекара күзетшісі» ретінде қараса, вьетнамдықтар оны аймақтық басқарушы сыныбының басшысы деп есептеді. Тейлордың (1983) сөзіне сәйкес: Ван Мангтың билігін басып алудан қашқан қытайлықтардың арасында болған Ли Бон бастаған Қытайға қарсы көтеріліс болды. Вьетнамдықтарды өркениеттеу әрекеттері сәтсіз аяқталды және қытай тегіндес вьетнамдықтардың ассимиляциялануына қарағанда «вьетнамизация» көбірек болды. Қытай тегіндес вьетнамдықтар өздерінің қытайлық сәйкестігін сақтай отырып, ассимиляцияланды және Солтүстік Вьетнамдағы «әлеуметтік, экономикалық және саяси ортаға» сіңіп кетті. Қытайлықтар әкелген көзқарас, дағдылар, әдет-ғұрыптар және идеялар жергілікті халыққа өзінің сәйкестігін дамытуға көмектесті, осылайша олардың қытайлықтарға ассимиляциялану және қытайлықтардың араласу мүмкіндігі төмендеді. Ежелгі Вьетнамдағы жергіліктіліктің күші кеңінен аталып өтті. Ассимиляция саясаты Вьетнамның Қытай билігінің 1000 жыл бойына үнемі күшпен жүзеге асырылды, содан кейін Нго әулеті кезінде вьетнамдықтар Қытайдан тәуелсіздік алды. Вьетнамдық билеушілер 87 000-нан астам қытай азаматын депортациялады, бірақ кішкентай азшылық Вьетнамда тұрақты тұруға өтініш берді. Вьетнамда қалуды таңдаған қытайлықтар ассимиляцияланды. Вьетнамдықтар қытай шаруаларымен үйленді, кейіннен Вьетнамның әулетіне айналды.

Тәуелсіздік алғаннан кейін

Қытайлардың Вьетнамға кездейсоқ көшіп-қонуы біздің заманымыздың 9-15 ғасырларында жалғасты. Ли және Трэн әулеттері кезінде вьетнамдық сарай қытайлық ғалымдар мен шенеуніктерді әкімшілік және бюрократиялық лауазымдарға қабылдады, бірақ олар қытайлық өзіндігінен бас тартып, вьетнамдық қоғамға сіңісуге міндетті болды. Вьетнамдық сарай сондай-ақ, отбасы мүшелерімен бірге Вьетнамға пана сұрауға азаматтық және әскери шенеуніктерден құралған қытай босқындарына рұқсат берді. Алайда, бұл қытай қоныстанушылар сарайдың рұқсатынсыз тұрғылықты жерін өзгерте алмады және вьетнамдық киім мен мәдениетті қабылдауға міндетті болды. Ерте Ле әулеті кезінде 995 жылы вьетнамдықтар шекараға шабуыл жасағаннан кейін бірнеше қытайлықтар тұтқындалды. Ли әулеті кезінде Вьетнам Сун әулеті Қытайын құл ету үшін шабуыл жасады, нәтижесінде қытайлықтар Вьетнам армиясында солдат ретінде қызмет етуге мәжбүр болды. 1050 жылы Чамдар тай, кхмер және бирма құлдарымен бірге По Нагар құдайына, По Нагар ғибадатхана кешенінде бірнеше қытай құлдарын арнады. Профессор Кеннет Холлдың болжамы бойынша, бұл құлдар Чамдардың Пандуранга портын басып алғаннан кейін, ондағы барлық тұрғындарды, соның ішінде шетелдіктерді құлға айналдырған соғыс тұтқындары болған. Оңтүстікте Даойи Жилуе қытай саудагерлерінің Чампадағы Чам порттарына барып, Чам әйелдеріне үйленіп, сауда сапарларынан кейін оларға қайта оралғандарын айтады. Мұндай некелердің бір мысалы – 12-ші ғасырда Чампамен кеңінен сауда жасаған және Чам ханшайымына үйленген Куанчжоулық саудагер Ван Юаньмао. 1078 жылы Қытай Đại Việt-ті жеңіп, Cao Bằng провинциясының бірнеше аудандарын басып алғаннан кейін қытай тұтқындары қолға алынған аудандарға қайтарылды. Ли әулетінің негізін қалаушы Ли Тхэ Ху (Лы Кон Уан) Ли Кунь әкесінің тегі Фуцзянь провинциясынан шыққан деп есептеледі, ал анасы Фам Ти есімді әйел болғандықтан, оның аналық тегі туралы көп мәлімет жоқ. Оның ата-анасы туралы тікелей мәліметтер аз, бірақ Ли Кунь Уэннің (李公 [Hokkien]) этникалық қытайлық тегі, кем дегенде, әкесінің жағынан, вьетнамдық тарихшы Трэн Куан Вьенг қабылдады. Трэн кланының ата-бабалары Фуцзянь провинциясынан шыққан, олар Трэн Кин (陳京, [Hokkien]) кезінде Đại Việt-ке көшіп келгенге дейін, онда олардың араласқан ұрпақтары Đại Việt-ті билеген Трэн әулетін құрды. Трэн кланының Đại Việt-ті билеген ұрпақтары Трэн және Ли әулеттерінің бірнеше мүшелерімен араласқандықтан, араласқан тектің ұрпақтары болды, мысалы, Трэн Ли және Трэн Тхыра, соңғысының ұлы Трэн Тхай Тонг кейін Трэн әулетінің бірінші императоры болды. Олардың ұрпақтары Вьетнамды (Дай Вьет) билеген Трэн әулетін құрды. Кейбір араласқан ұрпақтар мен кланның мүшелері әлі де қытайша сөйлей алды, мысалы, 1282 жылы Юань әулетінің елшісі қытайша сөйлейтін Трэн ханзадасы Трэн Куан Туанмен кездескен кезде. Дьи Вьетта тұрып жатқан Трэн кланынан бірінші Трэн Кинь болды, ол Тунг Мон ауылына (қазіргі Mỹ Lộc, Nam Định) қоныстанды және балық аулаумен айналысты. Оңтүстік Сунның әскери шенеуніктері мен азаматтық лауазымды тұлғалары шетелге кетіп, Вьетнамға барып, вьетнамдық билеуші элитасымен араласқан және Чампаға барып, ондағы үкіметке қызмет еткен, деп жазған Чжэн Сысяо. Оңтүстік Сун әскерлері император Трэн Сын Тонг дайындаған Вьетнам армиясының құрамына кірді. Фам Нханның (Нгуен Ба Лин) ата-анасы вьетнамдық әйел мен қытайлық ер адам болды. Ол Юань әулеті үшін Трэнға қарсы күресті. Донг Трьеу - анасының туған жері. Фуцзянь Ли дәуірінде көптеген басқа қытайлықтармен бірге Вьетнамға көшіп келген этникалық қытайлық Трэннің бастауы болды, олар ресми лауазымдарда қызмет етті. Трэн және Ли әулеттерінің императорлық емтихан тізімдерінде ерекше қытайлық тегі барлар кездеседі. Ли әулеті Фуцзяньдағы балықшы Трэн отбасымен үйленгеннен кейін биліктен құлатылды. Қытай мен вьетнамдықтар арасындағы аралас некелерден туған қытай элитасы қытайлық ықпалдың нәтижесінде басқаларды өзінен төмен санады. Солтүстік Вьетнамның Kinh халқы хан қытайлық иммигранттарды өз халқына сіңіріп алған, цинизделген мәдениетке ие және хан қытайлық O M7 гаплогруппасын алып жүреді, ал Чам халқы Оңтүстік Азияның индуизмін Чампаға таратқан және Чам әйелдеріне үйленген Оңтүстік Азия саудагерлерінен шыққан Оңтүстік Азияның Үндістаннан шыққан R M17 гаплогруппасын алып жүреді. Чамдардың аналық Оңтүстік Азия mtdna жоқ, бұл Чам отбасыларының аналық құрылымына сәйкес келеді. Вьетнамдық Kinh халқының генетикалық талдауы соңғы 800 жыл ішінде Оңтүстік-Шығыс Азияға ұқсас ататектердің және қытайлық ататектерге ұқсас компоненттердің араласуын көрсетті, бұл Kinh халқының Қызыл өзен дельтасынан оңтүстікке қарай кеңейген кезеңімен сәйкес келеді, сондай-ақ Чам халқының 700 жыл бұрынғы ауыр шығындарына байланысты оқиғамен де сәйкес келеді. Чамдар австронезиялық тілде сөйлейтін және Манг австроазиялық тілде сөйлейтін болса, Оңтүстік Қытайлық хань және Вьетнамдағы басқа этникалық топтардың барлығы ортақ тектік байланысқа ие.

Ле әулеті

Төртінші қытайлық үстемдіктен кейін Вьетнам әйелдері мен қытай (Ngô) еркектерінің одағы Вьетнамда қалған ұрпақтарды дүниеге әкелді. Чам, Cẩu Hiểm, Лаостар, Минмен ынтымақтасқан вьетнамдықтар мен олардың барлығы Ле үкіметінің құлдарына айналдырылды, деп жазылған «Đại Việt толық жылнамаларында». Вьетнамда өз еркімен қалған Мин қытайларына ешқандай өтемақы талап етілмеді. Мин қытайларының Қытайға оралуын Ле Лой емес, Мин бұйырды. Трайлар Ле Лойдың науқанында оның қолдаушылары болды. Ол шекаралық аймақтарда Трайлардың арасында олардың басшысы ретінде өмір сүрді және бастапқыда оңтүстік таулы аймақтарда базасын құрғаннан кейін Мин билеген жазық жерлердегі Kinh аймақтарын басып алды. Оңтүстік Трай мен Қызыл өзен бойында тұратын вьетнамдықтар Ле Лойдың Минге қарсы көтерілісі кезінде «азаматтық соғысқа» тартылды. 1499 жылғы «Мин Шилу» жазбасында Вэньчаннан шыққан он үш қытайлықтың, соның ішінде Ву Руи есімді жас жігіттің, Хайнаньдан Гуандунның Цинь (Кинчжоу) субпрефектурасына бара жатқанда кемесі бағытынан ауып, Вьетнам жағасына жақын жерге түскені айтылған. Олардың он екісі ауыл шаруашылығы жұмысына құл ретінде жұмыс істеуге міндеттелді, ал ең жас қытайлық Ву Руи (吳瑞) Вьетнам соты тарапынан кастрацияланды, себебі ол он үштің ішіндегі жалғыз жас жігіт болды және ол шамамен жиырма бес жыл бойы Тханг Лонгтағы Вьетнам император сарайында евнух болып қызмет етті. Сарайдағы евнух құлы ретінде қызметтен кейін, 1497 жылы вьетнамдық билеушінің қайтысынан кейін ол Солтүстік Вьетнамда әскери бақылаушы болып тағайындалды, өйткені оның сарайдағы қызметі Вьетнамдықтар үшін бағалы болды. Алайда Ланг Сон күзетшісі Ян Санцзи (楊三知) оған Қытайға қашу жолын айтты және Ву Руи таулар арқылы 9 күн жүріп Лончжоуға қашып кетті. Жергілікті азшылықтардың басшысы Вэй Чен оны тұтқындап, оны Вьетнамға қайтаруды қалаған отбасының қарсылығын жеңді. Вьетнам оның қашқанын біліп, Ву Руи Вьетнамның мемлекеттік құпияларын Қытайға ашады деп қорқып, Вэй Ченнен оны 100 цзинмен сатып алу үшін агент жіберді. Вэй Чен оны вьетнамдықтарға қайта сатуды жоспарлаған, бірақ олар ұсынған сома тым аз екенін айтып, одан да көп ақша талап етті. Алайда олар бағаға келіспей тұрып, Вуны Пиньсян судьясы Ли Гуаннин құтқарып алды, содан кейін ол Мин сарайының (silijian taijian 司禮監太監) евнухы ретінде Пекинге жіберілді. «Đại Việt тарихының толық кітабында» 1467 жылы Дай Вьет провинциясының Ан Бан провинциясында (қазіргі Куанг Нинь провинциясы) қытай кемесі бағытынан ауып, жағалауға соғылғаны жазылған. Қытайлықтар тұтқындалды және Ле Тхань Тонгтың бұйрығымен Қытайға қайтуға рұқсат етілмеді. Бұл оқиға Ву Руи тұтқындалған оқиғамен бірдей болуы мүмкін. 1472 жылғы «Мин Шилу» жазбасында Нанхайдан шыққан бірнеше қытайлықтардың кемесі Вьетнамға бағытынан ауып, Вьетнам әскерінде сарбаз ретінде қызмет етуге мәжбүр болғаннан кейін Қытайға қашып кеткені туралы хабарланды. Қашып шыққандар сонымен қатар кемелері бағытынан ауып кеткен басқа да оқиғаларда 100-ден астам қытайлық ер адам тұтқынға алынып, кастрацияланғанын білгендерін хабарлады. Қытайдың Салық министрлігі қытайлық азаматтар мен әскерилерге шетелге баруды тоқтатуды бұйырды. Бұл 100 адам Ву Руимен бірге тұтқынға алынды және тарихшы Лео К. Шин олардың барлығы желдің салдарынан бағытынан ауытқып кетпей, заңсыз саудамен айналысқан болуы мүмкін деп санайды. Вьетнамдықтар кастрациялап, евнухтарға айналдырған 100-ден астам қытайлық ер адам оқиға туралы хабарланған кезде Вьетнамда тұтқын болып қалды. Тарихшылар Джон К. Уитмор мен Тана Лиге сәйкес, Ву Руидің жас қытайлық жігітінің және 100-ден астам қытайлық ер адамның кастрациялануы мен евнухтар ретінде пайдаланылуы саудаға қатысуы мүмкін екенін көрсетеді, одан кейін Вьетнам үкіметі желдің салдарынан бағытынан ауытқып кеткенін жасырды. Осы кезеңде Қытай мен Вьетнам арасындағы қарым-қатынас тұтқындарды кастрациялау арқылы жазалаумен ерекшеленді.

Солтүстік және Оңтүстік династиялар (1533-1597)

Мекөң дельтасындағы қытайлар бұл аймаққа вьетнамдықтар келгенге дейін қоныстанған. Мин әулеті құлаған кезде бірнеше мың қытайлық босқын оңтүстікке қашып, Чам жерлеріне және Камбоджаға қоныстанды. Қытайлардың көпшілігі жас еркектер болды, олар Чам әйелдерін әйелдікке алды. Олардың балалары қытай мәдениетіне көбірек бойымен бастады. Бұл көші-қон 17-18 ғасырларда орын алды. Хойан Маньчжурлардың басып алуынан кейін Мин әулетінен қашып келгендерді қабылдаған алғашқы қала болды. Бұл босқындар үшін "Миң Хуонг Ся (明香社)" деп аталатын бірлестік 1645 және 1653 жылдар аралығында пайда болды. Осы уақытта Хойан және оңтүстікке қарайғы Вьетнам аумақтары Нгуен иелерінің бақылауында болды және Нгуен билеушілері вьетнамдық босқындарға Чампа патшалығы мен Кхмер империясының қалдықтары бар даулы шекаралық жерлерге еркін қоныстануға мүмкіндік берді. Дай Нам жылнамасына сәйкес, Гуансидің қытайлық генералы Ян Янди (Дương Ngạn Địch) 3000 Минг адалдарынан тұратын топты Хуэге пана іздеуге алып барды. Минг әулетіне адал қытайлық қарақшы Ян Янди және оның флоты 1682 жылғы наурыз айында Цин әулетінен қашып, Вьетнамға жүзіп барды. Вьетнамдықтардың айтуынша, Ву Дуй Чи 武惟志, вьетнамдық Ле әулетінің министрі, қытайлық қарақшыларды жеңу жоспарын ойлап тапты: ол 300-ден астам әдемі әнші қыздар мен қызыл орамалдарды таңған жезөкшелерді шағын қайықтармен қытайлық қарақшылар кемелеріне жіберді. Қытайлық қарақшылар мен Солтүстік Вьетнамдық қыздар жыныстық қатынасқа түсті, бірақ вьетнамдық әйелдер қытайлық қарақшылар кемелерінің оқ-дәрілерін орамалдарымен ылғалдады, содан кейін қайықтармен қайтып кетті. Вьетнамдық әскери-теңіз күштері қытайлық қарақшылар флотына шабуыл жасады, олар ылғалданған қаруларымен қарсы тұра алмады. Қытайлық қарақшылар флоты, бастапқыда 206 жунктен тұрған, Оңтүстік Вьетнамның Куанг Нам және Мекоң дельтасына жеткен кезде 50-80 жунктен аспады. Солтүстік Вьетнам әйелдерімен жыныстық қатынаста болған қытайлық қарақшылар Қытайдан Вьетнамға, Солтүстік Вьетнамның Тонкин режимін қиратқан өлімге әкелетін жұқпалы ауруды әкелген болуы мүмкін. Француз және қытайлық дереккөздер тайфунның аурумен бірге кемелердің жоғалуына себеп болғанын айтады. Нгуен соты Дуонг пен оның тірі қалған ізбасарларына Хмерлерден жаңадан алынған Донг Найға қоныстануға рұқсат берді. Дуонгтың ізбасарлары өздерінің қонысын "Миң Хуонг" деп атады, бұл олардың Мин әулетіне деген адалдығын еске түсіреді. Көбірек қытайлық босқындар Хойанға және Кочинкинаның шекаралық аумағына қоныстанды, мысалы, 1680 жылдары Камбоджа патшасы Чей Четта IV-тің қамқорлығымен Кампот-Ха Тьен аймағына қоныстанған Мạc Чэу. Алайда Камбоджа Таксин билігіндегі тайлардың ықпалына түсті және 1708 жылы Мạc Чэу Хуэге құлшылық ете отырып, Нгуен иелеріне адалдығын ауыстырды. Мạc Чэу оның құрметі үшін Ха Тьенді басқаруға автономия алды және 18 ғасыр бойы оның ұрпақтары Хуэ мен Камбоджадан тәуелсіз өздерінің әкімшілік саясатын жүзеге асырды. Осы қытайлық босқындар басқаратын жартылай тәуелсіз феодалдық аймақтардың болуы оңтүстікке көбірек қытайлықтардың қоныстануына ықпал етті. Керісінше, қытайлық босқындар Тринь иелері басқаратын аумақтарға қоныстануды қаламайтын, олар қытайлық босқындарға вьетнамдық әдет-ғұрыптарды қатаң сақтауды және қалалардағы жергілікті вьетнамдықтармен байланыс жасамауды талап етті. Мин әулетінің құлдырауы кезінде Вьетнамға көшіп келген Хан қытайларының әйелдері вьетнамдық әйелдерге үйленді. Олар вьетнамдық қоғамда жаңа топ құрып, Нгуен үкіметінде жұмыс істеді. Француздар Вьетнамдағы қытай азаматтарын Хуакьяо деп топтастырды, ал Миң Хуонгтар Вьетнамның тұрақты тұрғындары болып, этникалық қытайлар еді. Сауданы жеңілдету үшін вьетнамдық әйел саудагерлер Хой-Анда қытайлық ер саудагерлерге үйленді. Куанг Нам провинциясы - 4-ші дәрежелі қытайлық бригада вице-командирі (Душу) Лю Сифу желге ұшырап, кеме апатына ұшыраған және 1669 жылы вьетнамдық Нгуен кемесімен Гуанчжоуға қайтарылған жер. Вьетнамдықтар қытайлық Чжао Вэньбинді кемедегі дипломатиялық делегацияны басқаруға жіберді және коммерциялық байланыстар орнатуды өтінді, бірақ Цин қытайлық шенеуніктері Нгуенге кеме апатына ұшыраған әскери офицерді елге қайтарып бергені үшін алғыс айтқанына қарамастан, өтініш қабылданбады. Чампаның жағалауындағы суларда, қытайлықтар Линлангцян деп атаған жерде, 1682 жылғы 25 маусымда Камбоджадан шыққан кеме қытайлық капитан Чжан Сяогуаньмен және қытай экипажымен жағаға отырды. Олардың жүгі суға түсіп қалды, ал Чэнь Сяогуань Таиландқа (Сиамға) кетті. Бұл 1683 жылғы 25 маусымда Нагасакиге бара жатқан қытай саудалық жункінің бортындағы жазбада тіркелді. Желмен Вьетнамға соғылған кеме апатына ұшыраған Паң Дингуй өзінің "Аннан цзи ю" кітабында, Ле әулетінің билігіне оралған кезде Вьетнамды ауру, нөсер және жел соққанда Тринь әулетінің билігіне оралғанын айтты, өйткені олар бастапқыда Ле және Тран әулеттерінің мұрагерлерін таба алмады. Паң сондай-ақ, Циннің дипломаттары тек Ле патшасымен ғана кездесетінін, Тринь иесімен емес екенін айтты.

19-20 ғасырлар

Тан Нхан қытайлары күрішті басқа Оңтүстік-Шығыс Азия елдеріне экспорттап күнкөріс жасады, ал олардың қатысуы 18 ғасырдың басында Тэй Сон көтерілісінен кейін күрт артты. Жергілікті заңдар бойынша, басқа елдерге күріш экспорттау қатаң реттелген, бірақ қытайлар бұл ережені сақтамай, күрішті жаппай экспорттады. Бұл экспорттың нәтижесінде 1820 жылдары күріш бағасы 50–100% өсті, бұл император Мин Мангтың Нгуен сарайын ашуландырды. Мин Мангтың мандарині Лэ Ван Дуйет қытайлардың Гья Диньдегі сауда мәселелерінде үлкен тәуелсіздікке ие екенін байқады, бұл ішінара провинцияның губернаторы қызметін атқаратын Трин Хоай Дыкқа жасалған қамқорлыққа байланысты болды. Мин Манг 1831 жылдан бастап қытай саудасын шектеу үшін жаңа шаралар қабылдады, бастапқыда тұрғындарға шетелге сапар шебуге тыйым салынды, бұл 1833 жылы Гья Динь тұрғындарының шағын көтерілісіне әкеп соқты. Нгуен сарайы қытай иммигранттарын ассимиляциялау шараларын да сынады; 1839 жылы Вьетнамның Камбоджадағы билігіндегі қытай рулық бірлестіктерін тарату туралы жарлық шығарылды, бірақ ол тиімсіз болды. Мин Мангтың ұлы Тхыу Три қытай иммигранттарына ғана қытай рулық бірлестіктеріне тіркелуге рұқсат беретін жаңа заң енгізді, ал олардың жергілікті туған еркек балаларына Мин Хуонг ксасында тіркелуге және вьетнамдық киім киюге рұқсат берілді. Нгуен сарайы қытай тегіндес адамдарға қатысты айқын кемсітушілік белгілерін көрсетті; тек бір ғана Мин Хуонг қытайы мандарин қызметіне көтерілді. Бұл Гиа Лонгтың билігі кезінде Нгуен сарайында қызмет ете алған қытай тегіндес адамдардың көп санымен қарама-қайшы болды. Қытайлық иммиграция Вьетнамға француз колонизациясынан кейін 1860 жылдан бастап айқын түрде артты, Пекин конвенциясына қол қойылғаннан кейін қытай, британ және француз биліктері қытайлардың шетелде жұмыс іздеу құқығын ресми мойындады. Вьетнамдықтардан айырмашылығы, француздар осы қытай иммигранттарын ынталандырып қабылдады, өйткені бұл сауда мен өнеркәсіпті дамытуға мүмкіндік берді, олар көбінесе жұмысшылар немесе делдал ретінде жұмыс істеді. Француздар 1874 жылы арнайы Иммиграция бюросын құрды, ол қытай иммигранттарынан қытай рулық және диалектік топтарының бірлестіктерінде тіркелуді талап етті және бұрынғы сауда шектеулерін жеңілдетті. Хан Тран сияқты тарихшылар мұны «бөліп билеу» саясаты деп қарастырды және оның іске асырылуы француз билігіне қарсы вьетнамдықтардың көтеріліс мүмкіндігін азайтуға бағытталған. 19 ғасырдың соңында және 20 ғасырда қытай халқы экспоненциалды өсті; 1870 жылдардан 1890 жылдарға дейін Кочинхинаға 20 000-ға жуық қытай қоныс аударды. 1920 және 1930 жылдары тағы 600 000 адам келді, ал көші-қон үлгілерінің ең жоғары деңгейі 1920 жылдары және 1940 жылдардың соңында Қытай азаматтық соғысынан туындаған ұрыс-керіс пен экономикалық тұрақсыздықтың әсері айқын болған кезде байқалды. Қытай және вьетнамдықтар арасындағы этникалық аралас некелер қытай әдет-ғұрыптарын Вьетнам қоғамына енгізді. Мысалы, вьетнамдықтар крокодил етін жесе, қытайлар үшін ол тыйым салынған тағам болды. Қытай еркектеріне үйленген вьетнамдық әйелдер қытай тыйымдарын қабылдады.

Вьетнамнан шығу: 19751990

Вьетнамның қайта бірігуінен кейін Хоа халқы оңтүстіктегі социалистік трансформацияның ең ауыр соққысын алды. 1975 жылы Солтүстік-Оңтүстік интеграциясы басталғаннан кейін үкімет алдындағы ең сезімтал және тұрақты мәселелердің бірі – нарықтарды бақылау және реттеу болды. Үкімет коммерциялық, нарыққа бағдарланған оңтүстік экономикасын коммунизациялауға тырысып, бірнеше парадокстарға тап болды. Біріншісі – оңтүстікте, әсіресе Хошимин қаласында (бұрынғы Сайгон) этникалық қытайлардың коммерциялық қызметін дамыту және бақылау қажеттілігі. Қытайлық бизнес Хошимин қаласы мен Оңтүстік Вьетнамдағы экономикалық қызметтің көп бөлігін бақылады. 1978 жылы Вьетнам Қытаймен қарым-қатынасын үзгеннен кейін, кейбір вьетнамдық басшылар қытайлық бизнес қауымдастығында тыңшылық әрекеттері болуы мүмкін деп қорқыды. Бір жағынан, қытайлық компаниялар дәрі-дәрмек, тыңайтқыштарды тарату, астық ұнтақтау және шетел валютасын айырбастау сияқты бірқатар тауарлар мен қызметтердің саудасын бақылады, бұл мемлекеттік монополиялар болуы керек еді. Екінші жағынан, тапқыр қытай кәсіпкерлері Вьетнам экспорты үшін Гонконг және Сингапур арқылы нарыққа жақсы қолжетімділік жасады. Бұл қолжетімділік 1980-ші жылдары Азия және Батыс елдерінің Вьетнаммен сауда-саттыққа тыйым салған бойкотын айналып өтудің маңызды жолы болды. Содан кейін жеке саудаға толық тыйым салынды. Үкіметтің басқа да шаралары бұрынғы иелерді ауылда шаруаларға айналуға немесе қарулы күштерге қосылып, Вьетнам-Камбоджа шекарасында соғысуға мәжбүр етті, сондай-ақ барлық ескі және шетел валюталарын, қалалық үй шаруашылықтары үшін 250 АҚШ долларынан және ауылдық үй шаруашылықтары үшін 150 АҚШ долларынан асатын Вьетнам валютасын тәркіледі. Мұндай шаралар барлық буржуазиялық элементтерге бағытталған болса да, Хоа халқына ең көп зиян келтірді және ірі қалалардағы және олардың айналасындағы Хоа мүліктерін иемденуге әкелді. Хоа қауымдастықтары кеңінен қарсылық көрсетті, қақтығыстар Чолон көшелерін "мәйіттерге" толы қылды. Бұл шаралар, 1978 және 1979 жылдары Вьетнамның Камбоджа және Қытаймен туындаған сыртқы шиеленістермен бірігіп, Хоа халқының көпшілігінің көшіп кетуіне себеп болды, олардың 170 000-нан астамы Солтүстіктен Қытайдың Гуанси провинциясына қашып кетті, ал қалғандары Оңтүстіктен қайықпен қашты. Қытайға күн сайын 4-5 мың босқын келді, ал Оңтүстік-Шығыс Азия елдері ай сайын жағалауларына 5 мыңға жуық қайықпен келген босқындарды көрді. Қытай босқындарды эвакуациялауға көмектесу үшін қарусыз кемелер жіберді, бірақ Вьетнам үкіметі Хоа халқы қуғын-сүргінге ұшырағанын жоққа шығарды және кейін 250 мың Хоа отандастыруға өтініш бергеннен кейін шығу рұқсаттарын беруден бас тартты. Босқындар ағынын тоқтатуға, Вьетнамның өз азаматтарын көшіп кетуге мәжбүрлеуі туралы айыптауларын болдырмауға және Вьетнамды Хоа этносына қатысты саясатын өзгертуге шақыруға тырысып, Қытай 1978 жылы құрлықтағы шекарасын жапты. Бұл 1978 жылдың соңына қарай басқа елдерге келген 100 мыңға жуық адамнан тұратын қайықпен жүретін адамдардың көбейуіне әкелді. Алайда, Вьетнам үкіметі енді тек қана көшті көтермелеумен шектелмей, сонымен қатар одан пайда табу мүмкіндігіне ие болды, ол елден кетуді қалаған әр адамға бестен онға дейін алтын бағасын немесе 1500 доллардан 3000 долларға дейін бағасын талап етті. Вьетнам әскері мыңдаған шекаралық босқындарды Қытай-Вьетнам құрлық шекарасынан күшпен айдап өтіп, көптеген шекаралық оқиғалар мен қарулы қақтығыстарға әкелді, ал бұл қозғалыстарды Қытайды саботажшылар арқылы Вьетнам азаматтарын Қытайға мәжбүрлеуде деп айыптап, Қытайды кінәлады. Бұл жаңа ағын Қытайдағы босқындардың санын 200 мыңға жеткізді. Бір отбасы бөлініп кетті. Қытайлық ер адам жер аударылды, ал оның вьетнамдық әйелі мен баласы қалып қойды. Өздерін құтқару үшін қаражат таба алмайтындар кемсітушілік пен остракизмге ұшырады, соның ішінде мәжбүрлі зейнеткерлікке шығу, азық-түлік мөлшерін азайту және ұлттық қауіпсіздік үшін қажет деп саналатын кейбір оқу салаларынан шеттету сияқты шаралар жалғасты. Соғыстан кейін де, соғыстан кейін де халықтың саны көбейді. 1979 жылдың бірінші тоқсанында Оңтүстік-Шығыс Азияға келетін кемеден келетіндердің ай сайынғы саны 11 мыңға дейін өсті, сәуір айында 28 мыңға дейін, ал маусым айында 55 мыңға дейін, ал 90 мыңнан астам адам қайықпен Қытайға қашты. Сонымен қатар, Вьетнам әскері Вьетнам басып алған Камбоджадан Хоа этносына жататын босқындарды да қуды, нәтижесінде 43 мыңнан астам босқын Таиландқа құрлықпен қашты. Қазір Вьетнам ашық түрде босқындардың мүліктерін тәркілеп, қашып бара жатқан босқындардан ақша талап етіп отыр. 1979 жылдың сәуір айында ғана Вьетнамнан тыс Хоа халқы Гонконг арқылы Хошимин қаласына 242 миллион АҚШ доллары (Вьетнамның 1978 жылғы экспорт құнының жартысына тең сома) жөнелтті, олардың достарына немесе отбасы мүшелеріне Вьетнамнан қашуға көмектесу үшін. Маусым айына қарай босқындардан түскен ақша Вьетнамның ең ірі шетел валютасының көзіне айналды және 3 миллиард АҚШ долларына жетеді деп күтілді. 1980 жылға қарай Қытайдағы босқын саны 260 мыңға жетті, ал Оңтүстік-Шығыс Азиядағы қайықпен келген босқындардың саны 400 мыңға жетті. (Шамамен 50-70%) 1975 жылға дейін кәсіпкерлікке бейім қытайлар Вьетнам экономикасын толығымен иеленді және 1988 жылғы экономикалық либерализация реформаларының нәтижесінде пропорционалды түрде өркендеді. Қытайлар ғасырлар бойы Вьетнам экономикасында маңызды орынды сақтап келді, тарихи түрде елдің ең табысты коммерциялық, сауда және өнеркәсіптік секторларын бақылап келді. Хоа халқының экономикалық күші олардың аз санына қарағанда әлдеқайда зор, сонымен қатар қытай қауымдастығы жүзделген жылдар бойы жергілікті халықтан гөрі әлеуметтік-экономикалық жағынан табысты этникалық азшылық болып табылады. Хоа халқы өздерінің көпшілігін құрайтын Kinh халқынан үлкен экономикалық ықпалға ие және Вьетнамның экономикалық өркендеуін сақтауда маңызды рөл атқарады, 1975 жылдан кейін Вьетнам коммунистері олардың мүлігін тәркілегенге дейін. Хоа халқы, пропорционалды түрде бай және коммерциялық жағынан күшті нарыққа бағытталған азшылық емес, сонымен қатар, көбінесе экономикалық жағынан жақсы жағдайға ие әлеуметтік класс: коммерциялық орта және жоғары класс, олардың төңірегіндегі кедей Kinh халқының жұмысшы және төменгі классынан өзгеше. Бүгінде Вьетнамдағы терең наразылыққа ұшыраған 1% Хоа халқы елдің барлық экономикасы мен коммерциялық байлығының 70-80 пайызын бақылайды.

Ерте тарихы және француз отарлау билігі (б.з.д.

Хоалар екі мың жылдан бері Вьетнам бизнесі мен өнеркәсібінде маңызды рөл атқарып келеді, себебі Қытайдың экономикалық үстемдігі Вьетнамда б.з.д. 208 жылға дейін жетеді. Қытай әскери генералы Чжао Тоо, Ау Лак патшасы Ан Дунг Вунгты жеңіп, Ау Лак патшалығын – қазіргі Вьетнамның солтүстік тауларында орналасқан ежелгі мемлекетті, Лак Вьет және Ау Вьет тайпалық халықтарының біріккен конгломератын – жаулап алды. Чжао келесі жылы Ау Лакты Цинь империясына қосып, өзін Нам Вьет императоры деп жариялады. Бір ғасырдан кейін әскери күшті Хань әулеті Наньюэні (қытайша «оңтүстік варварлардың жері») Хань империясына қосып, Наньюэні келесі бірнеше ғасырлар бойы қытай провинциясы ретінде басқарды. Наньюенің қытайлануы Хань императорлық әскери күшінің, тұрақты Хань қоныстануының және Хань қытай босқындарының, офицерлер мен гарнизондардың, саудагерлердің, ғалымдардың, бюрократтардың, қашқындардың, сотталғандардың және әскери тұтқындардың көптеп келуінің нәтижесінде болды. 17 ғасырдың соңына қарай Вьетнам қоғамында Хоа деп аталатын ерекше Хань қытай қауымы қалыптасты. Хоа анклавтары мен шағын қытай аудандары Вьетнамның барлық ірі қалаларында және сауда орталықтарында орнықты, себебі жаңадан келген Хань қытай иммигранттарының көптеген қауымдары олардың экономикалық күшімен бірге түрлі Хоаға негізделген қоғамдық ұйымдар мен институттар құруға мүмкіндік берді. Олар олардың коммерциялық бизнес қызметін реттеумен қатар, экономикалық мүдделерін қорғауға, дамытуға және сақтауға ұмтылды. Қазіргі Хань қытайларының Вьетнамға қоныс аударуы мен көшіп келуі 16 ғасырдан бастап Хой Анға сауда, инвестиция және бизнес үшін қолайлы мүмкіндіктер пайда болғаннан кейін басталды. Олар бастапқыда жергілікті Kinh халқымен қара хош иісті зат, жібек, алюминий және дәстүрлі қытай дәрілік өнімдерін саудаластырды. 17 ғасырдың соңында Хой Анға келген голланд, португал және француз саудагерлері Вьетнамның сауда нарығына жоғары сапалы еуропалық қола ыдыстарын әкелді, олар Хоа саудагерлерінің назарын аударды. Өз кезегінде, басқа Хоа бизнесмендері порцелин, күміс тақталар және түрлі металдар сияқты тауарларды өндіруге кірісті, олар ашық ішкі Вьетнам тауар нарығында саудаланды. Осы кезде Хоа өздерінің жеке сауда федерацияларын және әлеуметтік бірлестіктерін құруға кірісті, соңғылары вьетнам тілінде банг (帮) деп аталады немесе француз отаршылдары өздерінің экономикалық мүдделерін қорғау, дамыту және сақтау үшін конгрегациялар деп атады. Банг мүшелері арасындағы іскерлік дауларды реттеді, түрлі сала жетекшілеріне экономикалық ықпал ету аймақтарын бөлді, жаңадан келген және қалыптасқан Хоа кәсіпкерлеріне бизнес көмегі мен несие берді, сондай-ақ жаңадан қоныс аударған қытай иммигранттарына түрлі әлеуметтік қызметтер, жеке білім беру және денсаулық сақтау қызметтерін ұсынды, соның ішінде салық жинау және несие беру сияқты маңызды қаржылық қызметтерге қол жетімділік берді. 19 ғасырда Вьетнамға көбірек Хань қытай иммигранттары келген сайын, олардың көптегені Хоа ағайындарынан бірден көмек, жанашырлық, достық және ынтымақтық тапты, Хоа қауымымен тығыз байланыс орнатып, банг жаңадан қоныс аударған иммигранттардың кездесу орны ретінде ғана емес, сонымен қатар Хоа кәсіпкерлерінің бизнес мәселелерін шешу үшін де пайдалы болды. Сонымен қатар, банг Хоа қауымдастығының басшылары мен болашақ кәсіпкерлердің этностық және ата-бабалық желілер бойынша бірігіп, өздерінің немесе қолданыстағы бизнестерін құру және кеңейту үшін бастапқы капиталды біріктіру, ақпарат алмасу, келісімшарттарға қол қою және бизнес байланыстарын дамыту үшін де түйін ретінде қызмет етті. Банг ішінде гильдиялар мен бизнес кооперативтері орналасқан, олар Хоаға өздерінің коммерциялық бизнес-қатысуларын тиімдірек және сұйық түрде жүзеге асыруға мүмкіндік берді, жоғары сапалы нарықтық ақпарат ағыны, сауда құпияларын қорғау, бизнес келісімдерін орындау және әлеуметтік сенім мен кәсіпкерлік ынтымақтастықтың жоғары деңгейін қамтамасыз етті. Сонымен қатар, Хоа кәсіпкерлері де Қытайдың шетелдегі бизнес байланыстарын орнатты, ақылға қонымды келісімдер жасады және клиенттердің қанағаттануын арттыруға және сақтауға арналған келісімдерді жасады, сондай-ақ француздық және Kinh әріптестеріне қарағанда бәсекеге қабілетті бизнес басымдылығын алу үшін үнемі қосымша жұмыс істеді. Жұмсақ бизнес мінез, салмақты бизнес шешімдері, сонымен қатар ұзақ мерзімде жеке пайда табудан гөрі кішкентай пайда табуға басымдық беру Хоаның Вьетнамда экономикалық жағдайда жеңіске жетуіне ықпал етті. Хоалар жібек, қара хош иісті зат сияқты түрлі тауарлар мен қызметтерді саудалаған және өндірген белгілі кәсіпкерлер болды. Алтын экспортының монополиясы толығымен Хоаның қолында болды, сонымен қатар қағаз, шай, бұрыш, қару, күкірт, қорғасын және қорғасын тотығының жергілікті саудасында да үстемдік құрды. Хоа экономикалық өмірінде түрлі Хоа субэтникалық топтары түрлі салаларда монополия құрды. Хакка дәстүрлі қытай дәрілік клиника саудасында басымдық құрды, кантондықтар дүкеншілер болды, хайнаньдықтар мейрамхана тізбектерін басқарды, хоккиендер аппараттық тауарлар саудасында монополия құрды, ал теочулер күріш саудасын иеленді. Хоаның экономикалық күші, сонымен қатар Вьетнамды жаулап алу және үстемдік құру үшін кезекті қытай әулеттерінің әскери шабуылдары және басқа да жарасымсыз әрекеттері Kinh әріптестерінен антиқытайлық сезімдерді, ашуды, ашуды, қызғануды, қауіпсіздіксіздік сезімін және наразылықты тудырды. Дегенмен, 1802 жылы Нгуен әулетінің құрылғаннан кейін қытай экономикалық үстемдігі үздірілмей жалғасты. Нгуен мандындарының саяси мүдделері үшін бай Хоа саудагерлері мен инвесторларының бизнес қызметінен түскен салық түсімдері маңызды болды. Француздардың 18 ғасырдың ортасында келген кезде Хоа саудада, кен өндіруде және барлық қалалық нарық секторында Kinh көпшілігінен үстемдік құрды, сонымен қатар француз отаршылдарының енгізген еркін нарық саясатында да өркендеді. Француз әкімшілігінің кезеңінде Хоа Вьетнамның күріш өңдеу, сауда, тасымалдау, ет сою және азық-түлік дүкендерінде үстемдікке ие болды. Вьетнамның алтын өнеркәсібі, әсіресе, толығымен Хоа саудагерлерінің монополиясында болды. Хоа Вьетнамның алтынды ішкі сатып алу және тарату жүйесінің барлығын монополиялады, себебі француз отаршыл режимі олардың отаршылдық мүдделеріне қытайлықтардың нарықтық тәжірибесінен пайда көруге мүмкіндік беретінін түсінді және Хоа саудагерлеріне сыртқы саудамен еркін айналысуға рұқсат берді, кейде француз және Хоа арасында импорт-экспорт секторында коммерциялық ынтымақтастыққа әкелді. Француздар Хоа кәсіпкерлігін біліктілікпен дамытты және қолдады, француз отаршыл әкімшілігі қытай қауымының кәсіпкерлік шеберлігінің құндылығын француз отаршылдығының тұрақтылығына және оған байланысты экономикалық өркендеуге қажет деп санады. Хоа халқы 1860 жылдардағы 25 000-нан 1911 жылы 200 000-нан астамға дейін шамамен он есе өсті. Сонымен қатар, Хоа бизнесмендері француздықтар үшін агенттік қызметтерін атқару арқылы делдалдық қызметтер көрсетті және ...

Оңтүстік Вьетнамның билігі (1945-1975)

1950 жылдары Хоа Вьетнам экономикасының өмірінде зор ықпалға ие болды, себебі осындай үлкен экономикалық биліктің әлеуметтік салдарымен бірге келген қытай қауымдастығы стереотипті түрде "мемлекет ішіндегі мемлекет" ретінде қарастырылды. Бұл, жергілікті Kinh халқынан гөрі, бөлек, космополиттік және бай халықты құрады. Хоалар Оңтүстік Вьетнам экономикасының басым бөлігін бақылап, олардың пропорционалды емес экономикалық ықпалы және айқын экономикалық жетістіктері Kinh әріптестерінен ашу, наразылық, қызғанушылық, қауіпсіздіксіздік және тікелей жаулықты тудырды. Вьетнам азаматы ретінде тіркелгеніне қарамастан, Хоалар Вьетнам қоғамының бағытынан алыс болды, олардың жеке өмірінде қытайлық сананы сақтауға деген ниеттерімен көрінді. Мәдени айырмашылықтар этникалық-жарқындық сызықтар бойынша белгіленді, оларды қытай қауымдастығының Хан әулеті тарихына берілгендігі күшейтті, Хоа отбасыларын туыстық байланыстармен байланыстырды, сондай-ақ Конфуцийдің берік қағидаларымен басқарылатын жеке және әлеуметтік қатынастардың дәстүрлі үлгілерін сақтады. Хоа қауымдастығының Вьетнам өмірінің бағытынан бөлек болуға бейімділігі оларды ерікті түрде Kinh көпшілігінен ажыратуға және өздерінің автономды қатысулары арқылы қытай қауымдастығымен байланысқа түсуге итермеледі. Хоаға тиесілі кәсіпорындар Сайгондағы Оңтүстік Вьетнам экономикасының көп бөлігін бақылады, олар Оңтүстік Вьетнам халқының аз пайызын құраса да, Оңтүстік Вьетнамның өнеркәсібінің 80 пайызын бақылады. Сайгон құлауына дейін қытайлар шағын кәсіпорындардың 40,9 пайызын, Оңтүстік Вьетнамдағы көтерме сауданың 100 пайызын бақылап, кішігірім бөлшек саудадан ірі көтерме сауда кәсіпорындарына көшті. Хоаға тиесілі кәсіпорындар 1970 жылдардың басында Вьетнамның импорттық саудасымен айналысатын барлық кәсіпорындардың 45,6 пайызын құрады. Сонымен қатар, 1971 жылы 966 тікелей және жанама импорттаушылардың 815-і Хоамен бірге Хо Ши Мин қаласында жұмыс істейтін 300 Хоаға тиесілі кеме желісімен байланысты болды. Вьетнам соғысы кезінде Хоаның байлығы күрт өсіп, олардың әскери қажеттіліктерін қамтамасыз ету үшін сауда және қызмет көрсету желісін қажет ететін американдық әскерлердің келуімен сәйкес келетін табысты бизнес мүмкіндіктерін пайдаланғанда күшейді. Соғыс Оңтүстік Вьетнам үкіметін экономиканы біртіндеп либерализациялауға және реттеуден босатуға итермеледі, бұл жергілікті Хоа бизнес қауымдастығына пайдалы мүмкіндіктерді пайдалануға мүмкіндік берді, олар Оңтүстік Вьетнамның жеңіл өнеркәсібінде коммерциялық үстемдігін кеңейтуге мүмкіндік берді. Соғыс барысында Хоа американдық шетелдік көмекті пайдаланып, сауда және қызмет көрсету желілерін ғана емес, сонымен қатар Оңтүстік Вьетнам экономикасының сауда, өнеркәсіп, банк, байланыс және көлік сияқты барлық негізгі секторларын бақылауға мүмкіндік беретін басқа да өнеркәсіп салаларындағы операцияларын кеңейтті. АҚШ-тың соғыс күш-жігеріне құйылған 100 миллиард доллардан астам АҚШ долларының үлкен бөлігі Хоаның қолына түсті, бұл оларды тұрақты экономикалық ықпалына қарамастан байытты, бұл Қытайдың қолындағы байлық пен экономикалық күштің жиынтық көлемін күшейтті. Хоа астық саудасының 100 пайызын монополияға айналдырды және Оңтүстік Вьетнам банктерінен 80 пайыз несие алды, сондай-ақ 1 миллиард пиастрдан астам айналыммен 60 компанияның 42-сін бақылады, оның ішінде ірі банктер, сонымен қатар Оңтүстік бойынша жылдық инвестициялардың үштен екісін құрады. Сонымен қатар, Хоа 1975 жылы Оңтүстік Вьетнамдағы коммерциялық экономикалық нәтижелердің 75 пайызын жасады, оның ішінде ішкі көтерме сауданың 100 пайызын, өнеркәсіптің 80 пайызын, сыртқы сауданың 70 пайызын бақылады және елдің бөлшек саудасының жартысынан астамын басқарды. 1975 жылға дейін Оңтүстік Вьетнамға қытайлық инвестиция капиталы, кәсіпкерлік және білікті жұмыс күші ағыны Вьетнамның ішкі нарықтары мен халықаралық саудасының дамуына маңызды рөл атқарды. Оңтүстік Вьетнамда Хоа еуропалық емес капиталдың 90 пайыздан астамын, азық-түлік, тоқыма, химия, металлургия, инженерлік және электр өнеркәсібінің 80 пайызын, көтерме сауданың 100 пайызын, бөлшек сауданың 50 пайыздан астамын және импорттық экспорттық сауданың 90 пайызын бақылады. 1975 жылға дейін Оңтүстік Вьетнамда жұмыс істеген қытайларға тиесілі фабрикалар мен өндіріс орындарында Хоа азық-түлік өндірісінің 62,5 пайызын, тамақ өндірісінің 100 пайызын, тоқыма өндірісінің 84,6 пайызын, қағаз және целлюлоза фабрикаларының 100 пайызын, химиялық өндірістің 100 пайызын, керамика жасаудың 100 пайызын, болат және темір өндірісінің 100 пайызын, инженерлік өндірістің 100 пайызын, азық-түлік өңдеудің 80 пайызын және полиграфия өндірісінің 100 пайызын бақылады. Хоаның басым экономикалық үстемдігі Kinh көпшілігінен наразылық тудырды, олар еркін нарықтық капиталистік жүйеде қытайларға тиесілі кәсіпорындармен сәтті бәсекелесе алмайтынын сезінді. Хоаның айқын экономикалық ықпалымен 1983 жылға қарай Оңтүстік Вьетнамның буржуазиясының 60 пайыздан астамы Хан қытайларының тегінен екені анықталды. Хоа саудагерлері Оңтүстік Вьетнамның күріш нарығының барлығын бақылады және Оңтүстіктің банк несиелерінің 80 пайызын алды, сонымен қатар Оңтүстік Вьетнамның жылдық айналымы 1 миллион донгтан жоғары 60 корпорациясының 42-сіне иелік етті, олардың инвестициялары Оңтүстіктегі жиынтық инвестицияның үштен екісін құрады. Оңтүстік Вьетнамдағы Хоа кәсіпкерлерінің қаржылық жағдайы жақсарған сайын, олар көбінесе үлкен көлемдегі бастапқы капиталды біріктіріп, бүкіл әлемнен келген материктік және шетелдік қытай кәсіпкерлерімен бірлескен бизнес кәсіпорындарын құрды. Экспортқа қатысты Хоа кәсіпкерлері материктік Қытайда және Оңтүстік-Шығыс Азиядағы басқа қытай кәсіпкерлерімен өзіндік бизнес желілерін құрды. Басқа Оңтүстік-Шығыс Азия бизнестері сияқты, қытай тегінен шыққандарға тиесілі Хоа бизнестері де жаңа бизнес мүмкіндіктерін пайдалану, ынтымақтастық орнату және шоғырлану үшін бүкіл әлемдегі Ұлы Қытай және басқа қытай бизнестерімен корпоративтік серіктестіктерді жиі құрды. Ортақ ата-тегін бөлісуге қоса, ұқсас мәдени, тілдік және отбасылық байланыстарға ие болған Хоа кәсіпкерлері мен инвесторлары бизнес айналысында бір-бірімен қарым-қатынас жасағанда Конфуций парадигмасына берілгендігімен ерекшеленеді, себебі қытайлар кәсіпкерлік және инвестициялық табыстың негізгі көзі жеке қарым-қатынастарды дамытуға байланысты деп сенді. Сонымен қатар, қытайларға тиесілі вьетнамдық бизнестер Ұлы Қытай және Оңтүстік-Шығыс Азия нарықтарында жұмыс істейтін қытай компанияларының желісінің бір бөлігі болып табылады, олар ортақ отбасылық, этникалық, тілдік және мәдени байланыстарды бөліседі. Хоа Вьетнамнан тыс материктік және шетелдік қытай инвесторлары үшін экономикалық ақпаратты ұсынатын агенттік ретінде де әрекет етті. Сайгон әкімшілігі кезінде үлкен...

Ағылшынша

33 және 34-бет. Wikipedia: Әлем отта: Ерін нарықтық демократияны экспорттау этникалық жеккөрушілікке және жаһандық тұрақсыздыққа қалай әкеледі. eBook: .