Кіріспе

Құс түрі. Таулық шұбар (Anarhynchus montanus) – шұбарлар тұқымдасына (Charadriidae) жататын орташа денелі жер құсы. Оның аты дұрыс қойылмаған, себебі ол тегіс жерде мекендейді. Көптеген шұбарлардан өзгеше, ол көбінесе су жағасында немесе ылғалды топырақта кездеспейді; құрғақ ортаны, қысқа шөпті (әдетте мал жаюдан) және жалаңаш жерді ұнатады. Оның бойы 5-9 дюйм (12,7-22,8 см), ұзындығы 8-10 дюйм (20,3-25,4 см) аралығында болады, ал салмағы шамамен 102 граммды құрайды.

Сипаттама

"Плювер" сөзі латын тіліндегі "pluvia" сөзінен шыққан, ол "жаңбыр" дегенді білдіреді. Орта ғасырдағы Англияда көшіп жүретін кейбір құстар жаңбырмен бірге көбейетін жерлеріне қайтып келгендіктен, оларды "пловэр" деп атаған. 1832 жылы американдық табиғатты зерттеуші Джон Кирк Таунсенд Роки тауларының жанында белгісіз құстың бір түрін байқады және барлық осы құстар тауларда өмір сүреді деп ойлады. Пловэр әр көктемде көбейетін жеріне оралады, сондықтан бұл түрге қате атау – "таулық пловэр" берілді. Таулық пловэрдің денесі ұзын, салмағы шамамен 140-170 грамм. Қанаттарының жайылуы 80-90 сантиметрге жетеді. Таулық пловэрдің дауысы – төменгі, өзгермелі сыбызғыға ұқсайды. Екі жынысы да бірдей мөлшерде болады. Сыртқы түрінде ол Charadrius plovers-ке тән, бірақ көптеген түрлерден айырмашылығы, кеудесінде жолақ жоқ. Жоғарғы бөліктері құмды қоңыр, ал төменгі бөліктері мен беті ақшыл. Маңдайының алдыңғы бөлігінде қара қауырсындар және әр көзден мүңкісіне дейін қара жолақтар (жолақ қыста қоңыр түсті және көрінбей қалуы мүмкін); қалған қауырсындары қарапайым. Таулық пловэр өз туысы – көгершінге қарағанда әлдеқайда тыныш. Оның дауысы әртүрлі, көбінесе төменгі ырғақты, дірілдеген немесе гүрілдеген сыбызғылар болады. Құрмет көрсету кезінде ол алыстан есітілетін сиырдың ырысылдауына ұқсас дыбыс шығарады.

Тарату

Ол Солтүстік Американың биік жазықтарында Альбертаның оңтүстік-шығысынан және Саскачеванның оңтүстік-батысынан Нью-Мексиконың солтүстігіне және Техас штатының панхендл аймағына дейін, сондай-ақ Батыс Техастың Дэвис тауларындағы бірнеше оқшауланған жерлерде көбейеді. Халықтың шамамен 85 пайызы қыста Калифорнияның Сан-Хоакин және Империялды аңғарларында. Оның қысқы ареалы АҚШ-Мексика шекарасы бойында да созылады, бірақ Мексика тарапында одан да кеңірек таралған. Таулық құс көбейе үшін шамамен 70 акр аумақ, ал көбеймейтін кезде 25 акр аумақ қажет етеді. Шілде айының аяғына қарай таулық шұбарлар көбейетін жерлерін тастап, оңтүстік Ұлы жазықтарда көбейгеннен кейінгі шағылысу кезеңін өткізеді. Осы кезде олардың қозғалысы туралы көп мәлімет жоқ, алайда олар Колорадоның Уолш аймағында және Нью-Мексиконың орталық бөлігіндегі шөп шаруашылықтарында жиі кездеседі. Қараша айының басында көпшілігі оңтүстікке және батысқа қарай қыстауға көшеді. Көктемгі көші-қон тікелей және үздіріссіз жүзеге асады.

Экология және жағдайы

Ол негізінен жәндіктермен және басқа да кішкентай буынтұқымдылармен қоректенеді. Ол көбінесе малмен бірге болады, олар жәндіктерді тартып, оларды қозғайды. Көктемнің басында (Колорадоның солтүстігінде сәуір айында) тау құсқарлары шұңқырсыз жерде ұялайды. Көбею ортасы қысқа, сирек өсімдіктер өсетін ашық жер болуы керек. Құсқарлар көбінесе бизон мен қара құйрықты дала тышқандарымен бірге болатын жерді таңдайды. Бұл жануарлар шөппен қоректенеді және өсімдіктерді қысқа ұстайды. Құсқарлар дала тышқандарының колонияларының арасында ұялайды, себебі олардың азық іздеуі мен қуыс қазуы одан да көп ашық топырақты ашады, бұл құсқарлардың ұя салуы үшін өте қолайлы орта жасайды. Олардың ұялайтын жерлерін ашық жерге құюы себебі, олар жермен үйлесіп, өздерін жемтірек құстардан жасырады, ал қысқа өсімдіктер оларға жердегі жыртқыштарды оңай көруге мүмкіндік береді. Сондай-ақ, олар үшін жәндіктерді табу оңай деп есептеледі. Тау құсқарларының ұясының тірі қалу деңгейі 26-дан 65%-ға дейін жетеді. Бұл кең ауқым климаттың өзгеруінің ұяның тірі қалуына тигізетін әсеріне байланысты болуы мүмкін. Суық климатта, жауын-шашын аз болған жерде салынған ұяның тірі қалу мүмкіндігі жоғары. Бұл жағдайлар артықшылықты жасайды, себебі климаттың жұмыртқаларға тікелей әсері, жыртқыштардың мінез-құлқының өзгеруі немесе ата-аналардың өлім-жітіміне әсер ететін өсімдіктердің өзгеруі болып табылады. Жоғары температура жұмыртқаларды ыстық стреске ұшыратуы мүмкін, сондай-ақ ылғалды климат жыртқыштардың иіс сезу қабілетін күшейтеді, бұл ұяларды табуға көмектеседі. Ұяларды жоюдың басты себебі - ұя жыртқыштары. Осы себепті, ол тірі қалу деңгейінің негізгі қозғаушы күші болып табылады. Топырақтың ылғалдылығы артуы дала құстарында өмір сүруге қолайлы ашық жерлер мен қысқа шөптердің ортасын өзгертуі мүмкін. Олардың көбею маусымы жаз айларында жалғасады және шілде айының соңында немесе тамыздың басында аяқталады. Жұптасу кезінде аталық аймақты белгілеп, аналықтарды тарту үшін әрекеттер жасайды. Аналықтар бірнеше рет жұмыртқа салады, әр ретінде үш жұмыртқадан; жұмыртқалар ақ түсті, қара дақтармен. Аналықтардың энергиясын көп жұмсауына байланысты көбею маусымы өткен сайын жұмыртқаның мөлшері кішірейеді. Құрғақшылық кезінде салынған жұмыртқалар көбірек болып, шабаққа көбірек қоректік заттар береді, сондықтан тірі қалу мүмкіндігі артады. Тау құсқарлары екі жыныстың да кезекпен бағып-қағуын жүзеге асырады. Аналық алғашқы жұмыртқаларын аталыққа бағып-қағуға қалдырып, содан кейін өзі бағып-қағайтын екінші жұмыртқаларын салады. Бұл бағып-қағу түрі тау құсқарларына өте қолайлы және аналық пен аталық бірге бір жұмыртқаны бағып-қағайтын ұқсас құстарға қарағанда, көбірек шабақтардың өмірге келуіне мүмкіндік береді. Аналық бір көбею маусымында бірнеше аталықтармен жұптасып, бірнеше аталықтар бағып-қағайтын ұяларға ие болуы мүмкін. Бұл аналықтың көбею сәттілігін арттырады, бірақ аналыққа көп жұмыртқа салу үшін көп энергия жұмсау қажет, сондықтан аналықтың екі ғана жұмыртқа салуы жиі кездеседі. Егер жұмыртқалар түрлі қауіп-қатерлерден, әсіресе, койот, жылан және тез жүретін түлкі сияқты жыртқыштардан аман қалса, олар 28-31 күн ішінде қашады, ал жас шабақтар бірнеше сағаттан кейін ұядан кетеді. Келесі екі-үш күн ішінде олар ұядан бір-екі шақырым қашықтықтағы жақсы азық болатын жерге, көбінесе малға арналған су қоймасының маңында көшіп кетеді. Олардың саны 5 000 мен 10 000 ересек құс аралығында бағаланған, бірақ бұл сандар жақында 11 000 мен 14 000 аралығында қайта қарастырылды, жалпы саны шамамен 15 000 - 20 000 деп есептелді. 2009 жылдың наурыз айында Корнелл университетінің орнитология зертханасы федералды агенттіктермен және басқа ұйымдармен бірлесіп шығарған, өзінің түріндегі бірінші көп агенттік есебінде тау құсқарларының санының күрт төмендеуін көрсеткен құстардың бірі екендігі көрсетілді. Тау құсқарларының санының азаюына егін шаруашылығы, қалаға көшу және олардың мекендеу ортасын асыра жаю себеп болып отыр. Фриц Кнопф тау құсқарларын жақыннан зерттеп, олардың санының төмендеуін қадағалап отыр. Бұл төмендеу 1999 жылы оларды қауіп төнген түрлер тізіміне енгізу ұсынысына әкелді. 2009 жылдың 29 маусымында АҚШ Балық және жабайы табиғат қызметі тау құсқарларын Құрып кету қаупі төнген түрлер туралы заңға сәйкес қауіп төнген түрлер тізіміне енгізу туралы ереже ұсынды.

Сақтау

2005 жылғы есепте Стивен Динсмор, Гэри К. Уайт және Фриц Л. Кнопф жүргізген зерттеуде Монтана штатының солтүстік-орталық бөлігіндегі Филипс округінің оңтүстігінде тау құсқұйрықтары мен далалық тышқандарының популяциясы экожүйе және тау құсқұйрығын сақтау туралы ақпарат алу мақсатында бақыланды. Тау құсқұйрықтары далалық тышқандардың колонияларында мекендеуін ұнатады, демек далалық тышқандардың санының артуы тау құсқұйрықтарының санының артуымен қатар жүреді. Бұл білім тау құсқұйрығын сақтау жұмыстарында пайдалы болуы мүмкін. Далалық тышқандар колонияларының жоғалуы Монтанадағы тау құсқұйрықтары үшін үлкен қауіпті құрайды; егер далалық тышқандар колонияларын сақтап қалу мүмкін болса, тау құсқұйрықтарын сақтау мүмкіндігі артады. Ұсынылған басқа да сақтау жоспарларына қалған көбею және қыстау орындарын қорғау, жайылымдық жерлерді ауыл шаруашылығына пайдалануды тоқтату кіреді. Тау құсқұйрықтары мен далалық тышқандардың байланысы Монтанада ерекше күшті, бірақ Колорадоның жазықтарында және Вайомингтің жазықтары мен бұталы далалық жерлерінде одан аз. Далалық тышқандар экожүйеде көп кездеспейтін жерлерде, өрт немесе мал жаю далалық тышқандардың орнына қолданылуы мүмкін, себебі олар төмен өсімдіктерді сақтайды. Құсқұйрықтарға қолайлы орта құруда, жазық далалық жерлерде үлкен сәттілікке қол жеткізіледі. Дегенмен, сақтау тұрғысынан қарағанда, құсқұйрықтар популяциясының көп бөлігі Монтана штатындағы олардың солтүстік шегінде көбейеді, сондықтан бұл аймақты сақтау жөнінен басымдыққа ие ету жөн. Вайоминг штатындағы құсқұйрықтардың саны басқа штаттарға қарағанда төмен, бірақ Вайомингтегі тау құсқұйрықтарының саны және жайылымдық жерлердің көбінесе сақталған кең аумақтары қалалық және ауыл шаруашылық дамуы жалғасып жатқан көршілес штаттардағы жағдайға қарағанда алдағы жылдары маңыздырақ болады. Оклахома штатындағы картаға түсірілген тау құсқұйрықтарының орналасқан жерлерінің 90%-ы егістік жерлерде, көбінесе жалаңаш және тегіс жерлерде орналасқан. Олардың сүйікті жерлері сазды-балшықты топырақтан тұрады, себебі құмды топырақтарда құм оңай шашылып, ұяларды жауып, көру қабілетін нашарлатып, көзге тітіркеніш тудыруы мүмкін. Оклахома штатында тау құсқұйрықтарының тұрақты болуын қамтамасыз ету үшін қосымша зерттеулер қажет. Тау құсқұйрықтарының популяциясын қадағалау және зерттеу олардың тіршілігін қалай қолдауға болатынын түсіну үшін жалғастырылуы керек. Құсқұйрықтар экожүйе үшін маңызды, өйткені олар өздерінің мекендеу орындарының денсаулығының көрсеткіштері болып саналады. Жергілікті басқарушылар жерді және далалық тышқандар колонияларын кен өндіру сияқты адамның зиянды әрекеттерінен қорғау арқылы және әрбір аймақтағы қолайлы мекендеу орындарының көлемі мен денсаулығын қадағалау арқылы құсқұйрықтарға ең көп көмек көрсете алады. Балапандардың аз тіршілік етуі популяцияның төмендеуіне себеп болады. Ұядағы балапандардың тіршілігін арттыруға бағытталған күш-жігер, жас балапандардың тіршілігін қамтамасыз етуге қарағанда, аз өсімді қамтамасыз етеді. Халық санының өсуіне көбірек көмектесу үшін жұмыртқадан кейінгі тіршілік туралы көбірек білу қажет.