Кіріспе

Америкалық дәрігер (1895–1972) оның ұлы Уолтер Джексон Фримен II (14 қараша 1895 – 31 мамыр 1972) – американдық дәрігер, лоботомия саласында маманданған. Фриман лоботомияны жеңілдетуді қалаған, осылайша психиатриялық ауруханалардағы психиатрлар оны жүргізе алатын болар еді, себебі көбінесе операциялық бөлмелер, хирургтар, анестезия және шектеулі бюджет болмайтын. Сондықтан ол трансорбиталды лоботомия процедурасын ойлап тапты. Мұзқұйымша тәрізді аспаппен (орбитокласт) жүргізілетін трансорбиталды лоботомия, орбитокласты (мұзқұйымшаға ұқсас құрал) қабақтың астына және көз ұясының жоғарғы бөлігіне енгізуді қамтиды; содан кейін орбитокласты жұқа сүйек қабаты арқылы миға өткізу үшін балға қолданылды. Фрименнің трансорбиталды лоботомия әдісіне нейрохирург қажет болмады және оны операциялық бөлмеден тыс жерде, көбінесе анестезия қолданбай, электроконвульсивті терапия арқылы ұрықтар мен ес-түс жоғалтуды тудырып, оқусыз психиатрлар орындай алатын. 1947 жылы Фрименнің әріптесі, доктор Джеймс Уоттс, Фрименнің лоботомияны хирургиялық операциядан қарапайым "кабинеттік" процедураға айналдыруына наразы болғандықтан, олардың серіктестігін тоқтатты. Фримен және оның процедурасы лоботомияны танымал етуде маңызды рөл атқарды; кейін ол АҚШ бойынша психиатриялық мекемелерді аралап сапарлады. 1951 жылы Айова штатындағы Чероки психикалық денсаулық институтында Фрименнің бір науқасы процедура кезінде суретке түсу үшін тоқтап қалғанда, орбитокласт науқастың миына тым терең еніп кетіп, қайтыс болды. Қырық жылдан кейін Фримен, хирургиялық білімі болмаса да, 12 жастағы науқастарға 4000-ға жуық лоботомия жасаған. Содан кейін, 1924 жылы Фримен Вашингтонға көшіп, қаладағы алғашқы невролог ретінде жұмыс істеуді бастады.

Медициналық практика

Адамның психикалық хирургиясына жасалған алғашқы жүйелі әрекет – 1880-1890 жылдар аралығында орындалған – көбінесе швейцариялық психиатр Готлиб Буркхардтқа байланыстырылады. Буркхардттың тәжірибелік хирургиялық ізденістері сол кезде кеңінен айыпталды және келесі онжылдықтарда психохирургия тек сирек-сирек қолданылды. 1935 жылдың 12 қарашасында Португалияда невролог және дәрігер Эгас Монистің жетекшілігімен жаңа психохирургиялық процедура орындалды. Оның жаңа "лейкотомия" процедурасы, психикалық ауруларды емдеу мақсатында, науқастың маңдай бөлігінің кішкентай бөліктерін алып тастады. Монис Фрименнің ұстазы мен бейнесіне айналды, ол процедураны өзгертті және оны "лоботомия" деп атады. Алғашқы лейкотомиядан бір жыл өткен соң, 1936 жылдың 14 қыркүйегінде Фримен Уоттсқа АҚШ-та алғашқы префронтальді лоботомияны Топека, Канзас штатының үй шаруасымен айналысатын Элис Худ Хамматқа жасады, ол қатты мазасыздық, ұйқысыздық және депрессиядан зардап шекті. Фрименнің аты оның әдістеріне қарамастан кеңінен танымал болды, тіпті президент Джон Ф. Кеннедидің қарындасы Розмари Кеннедиге жасалған лоботомиядан кейін ол ауыр психикалық және физикалық мүгелектікке ұшырады. Төрт онжылдықтан кейін Фримен 23 штатта 4000-ға жуық лоботомия операциясын жеке жасады, оның 2500-і оның мұз қырғышын қолдану әдісі болды, хирургиялық білімі болмағандықтан. Бір науқас процедурадан қайтыс болды. 1951 жылы Айова штатындағы Чероки психикалық денсаулық институтында Фримен операция кезінде суретке түсу үшін кенеттен тоқтағанда, хирургиялық құрал қатысыра оқшаулықпен науқастың миына тым терең еніп кеткен кезде бір науқас көз жұмды. Фримен әдетте осы процедуралар кезінде қолғап пен маска кимейтін. 57 жасында Фримен Джордж Вашингтон университетіндегі лауазымын тастап, Калифорнияда шағын практикасын ашты. Фримен өзінің ерекшеліктерімен танымал болды және хирургияны көрсетудегі театрлық тәсілін таяқ, сақал және тар қапталды шапанмен толықтырды. Оның төрт баласы болды: Уолтер, Фрэнк, Пол және Лорн, олардың екеуі медицина саласына қадам басқан, үлкені Уолтер Берклидегі Калифорния университетінде нейробиология профессоры болды.

Психиатрияға қосқан үлесі

Уолтер Фриман өзінің ұстазы Антонио Эгас Моницті Нобель сыйлығына ұсынды, және 1949 жылы Мониц физиология және медицина саласындағы Нобель сыйлығын жеңіп алды. Ол психиатрия әлемін психохирургияға айналатын идеямен таныстырып, оның дамуына көмектесті. Ол кезде лоботомия ауыр психикалық ауруларды емдеудің мүмкін жолы ретінде қарастырылды, бірақ "бірнеше жылдың ішінде лоботомия қазіргі медицинаның ең қатігез қателіктерінің бірі деп танылды". Ол сонымен қатар психикалық құбылыстардың физиологиялық негізі бар деген ойды дәлелдеуге де үлес қосты. Ақылға қызығушылық танытқанмен, Фриман "жануарлармен тәжірибе жасауға немесе мидың қалай жұмыс істейтінін түсінуге қызығушылық танытпады". Фриман 1946-1947 жылдары Америка психиатрия және неврологиялық кеңесінің құрылтайшысы және президенті болды, сондай-ақ Америка психиатриялық қауымдастығының мүшесі және белсенді қатысушысы болды.

Шығармалары

Фримен, У. және Уоттс, Дж. У. Психохирургия. Ақыл-ой, эмоциялар және әлеуметтік мінез-құлық психикалық ауруларға байланысты префронталды лоботомиядан кейін, Чарльз С. Томас баспасы, Спрингфилд (Иллинойс), 1942, 337 бет.