Кіріспе
Семит жазуларының он сегізінші әрпі Tsade (сонымен қатар ṣade, ṣādē, ṣaddi, tzadi, sadhe, tzaddik) – семит абджадтарының он сегізінші әрпі, оның ішінде финикиялық ṣādē 𐤑, еврейше ṣādī צ, арамейше ṣāḏē 𐡑, сириялық ṣāḏē ܨ, Ge'ez ṣädäy ጸ және арабша ṣād ص. Оның ең көне фонетикалық мәні күмәнді, бірақ әртүрлі қазіргі заманғы семит тілдерінде және олардың диалектілерінде әртүрлі айтылулары бар. Бұл ханаан тіліндегі үш протосемит "таңбалы дауыссыздың" бірігуін көрсетеді. Араб тілінде фонемаларды бөлек сақтап, осы үш дауыссызды білдіру үшін және нұсқаларын енгізді (қараңыз: ). Арамей тілінде бұл таңбалы дауыссыздар ʿayin және ṭēt әріптерімен бірікті, сондықтан еврейше ereṣ ארץ (жер) арамей тілінде araʿ ארע болып келеді. Финикиялық әріп грек тіліндегі san (Ϻ) және мүмкін sampi (Ϡ) әріптерінде, сондай-ақ этруск тіліндегі 𐌑 Ś әрпінде жалғасты. Ол глаголиттік және кириллицалық әліпбидегі tse әрпінің пішініне әсер еткен болуы мүмкін. Огарит әліпбиінің сәйкес әрпі – 𐎕 ṣade. Бұл әріп идиш тілінде "цадек" деп аталады, ал еврей тілінде сөйлейтіндер де оған ұқсас атау береді. Бұл әріптің аты, әлдебір әліпбиді жылдам оқу кезінде пайда болған ("tsadi, qoph" → "tsadiq, qoph") және еврей сөзі tzadik-тің ("әділ адам") ықпалымен туған болуы мүмкін.
Tsade (also spelled ṣade, ṣādē, ṣaddi, , tzadi, sadhe, tzaddik) is the eighteenth letter of the Semitic abjads, including Phoenician ṣādē 𐤑, Hebrew ṣādī צ, Aramaic ṣāḏē 𐡑, Syriac ṣāḏē ܨ, Ge'ez ṣädäy ጸ, and Arabic ṣād ص. Its oldest phonetic value is debated, although there is a variety of pronunciations in different modern Semitic languages and their dialects. It represents the coalescence of three Proto Semitic "emphatic consonants" in Canaanite. Arabic, which kept the phonemes separate, introduced variants of and to express the three (see , ). In Aramaic, these emphatic consonants coalesced instead with ʿayin and ṭēt, respectively, thus Hebrew ereṣ ארץ (earth) is araʿ ארע in Aramaic. The Phoenician letter is continued in the Greek san (Ϻ) and possibly sampi (Ϡ), and in Etruscan 𐌑 Ś. It may have inspired the form of the letter tse in the Glagolitic and Cyrillic alphabets. The corresponding letter of the Ugaritic alphabet is 𐎕 ṣade. The letter is named "tsadek" in Yiddish, and Hebrew speakers often give it a similar name as well. This name for the letter probably originated from a fast recitation of the alphabet (i. e., "tsadi, qoph" → "tsadiq, qoph"), influenced by the Hebrew word tzadik, meaning "righteous person".
Шығу тегі
Көкеннің шығу тегі белгісіз. Ол, мүмкін, өсімдіктің – әдетте папирус немесе балық ілгегінің суретіне негізделген протосинай жазуынан пайда болған болуы мүмкін (қазіргі еврей тілінде צד "[ол] аулады", ал араб тілінде صاد "[ол] аулады" деген мағынаны білдіреді).
Атауы
Еврей тілінде бұл әріпті қалай транслитерациялауға байланысты – қазіргі израильдік «ts» немесе тибериялық «ṣ» – оны tsadi немесе ṣadi деп атайды. Сонымен қатар, оны tsadik немесе ṣadik деп атауға болады, бұл צָדִּיק деп жазылады және оның идиш тіліндегі tsadek атауы мен еврей тіліндегі tzadik сөзінің ықпалынан туындаған.
Вариациялар
, қап, мем, пе, және нун сияқты әріптер сөз соңында қолданылатын түріне ие. Оның пішіні צ-ден ץ-ге өзгереді.
Айтуға
Қазіргі еврей тілінде צ tsade дауыссыз альвеолярлық аффрикатты көрсетеді. Яһуди тілінде де осылай. Тарихи тұрғыдан алғанда, ол көмейлік немесе аффрикатты дыбыс болған, мысалы, қазіргі еврей тіліндегі немесе Геэз тіліндегідей; бұл дыбыс Ашкенази тілінде өзгерген. Ц-ға гереш белгісі де қойылуы мүмкін (צ׳ ; ץ׳), сонда ол (немесе, гиперкоррекцияланған айтылуда, көмейлік) дыбысын береді, мысалы, צִ׳יפְּס – чипс. Ṣade Йемен яһудилері мен Таяу Шығыс яһудилерінің арасында кездеседі. Кейбір сефард яһудилері צ әрпін қарапайым s әрпі сияқты айтады, және осы дыбыс мәнін ол еврей испан тілінде сақтайды, мысалы, "masa" (маца) немесе "sadik" (цадик) сөздерінде.
Маңыздылығы
Гематрияда 90 санын көрсетеді. Оның соңғы түрі 900-ді көрсетеді, бірақ бұл сирек қолданылады, оның орнына тау, тау және коф (400+400+100) қолданылады. Қысқартылған түрінде ол "сафон" – солтүстік дегенді білдіреді. Сондай-ақ, ол Сефер Торада жазылғанда ерекше тәждер (тагин деп аталады) алатын жеті әріптің бірі. Шин, айн, , нун, зайин және гиммель қараңыз.