Кіріспе
Бунявиральдар тәртібі – негізінен үш бөлікті геномдары бар сегменттелген, теріс таспалы РНҚ вирустарының тәртібі. Оның құрамындағы вирустар буынты жануарларды, өсімдіктерді, алғашқы жануарларды және омыртқалы жануарларды жұқтырады. Бұл Ellioviricetes класындағы жалғыз тәртіп, мұнда түпкілікті тип – Бунямвера ортобунявирусы алғаш рет ашылған. Ellioviricetes вирусолог ғалым Ричард М. Эллиоттың бунявирустарды зерттеудегі ертегі еңбегінің құрметіне аталған. Буниявирустар Балтимор жіктелу жүйесінің бесінші тобына жатады, оған теріс мағыналы, бір таспалы РНК геномды вирустар кіреді. Олардың құрылымы қапталған, шар тәрізді. Көбінесе буынты жануарларда немесе кеміргіштерде кездеседі, бірақ осы тәртіптегі кейбір вирустар адамдарға да жұғуы мүмкін. Олардың кейбіреулері өсімдіктерге де зиян келтіреді. Сонымен қатар, репликациясы тек буынты жануарлармен шектелген және жәндіктерге тән буниявирустар деп аталатын буниявирустардың тобы бар. Буниявирустардың көпшілігі векторлар арқылы таралады. Хантавирустар мен Арена вирустарды есептемегенде, Бунявиральдар тәртібіндегі барлық вирустар буынты жануарлар (мысықтар, кенелер немесе құмдық масалар) арқылы беріледі. Хантавирустар кеміргіштердің нәжісімен тікелей байланыс арқылы жұғады. Жұғу деңгейі векторлық белсенділікке тікелей байланысты, мысалы, маса арқылы берілетін вирустар жаз айларында көбірек кездеседі. Хантавирустар – Бунявиральдар тәртібінің маңызды медициналық мүшесі. Олар бүкіл әлемде таралған, Кореяда, Скандинавияда (Финляндияны қоса алғанда), Ресейде, Солтүстік Американың батысында және Оңтүстік Американың кейбір аймақтарында кең таралған. Хантавирустық инфекциялар жоғары температура, өкпе ісінуі және тыныс жеткіліксіздігімен байланысты. Өлім-жітім көрсеткіші түріне қарай айтарлықтай өзгереді: Жаңа әлем хантавирустарында (Америка) 50%-ға дейін, Ескі әлем хантавирустарында (Азия мен Еуропа) 15%-ға дейін, ал Пуумала вирусында (көбінесе Скандинавия) 0,1%-ға дейін жетеді. Антиденелік реакция вирусемия деңгейін төмендетуде маңызды рөл атқарады.
Bunyavirales is an order of segmented negative strand RNA viruses with mainly tripartite genomes. Member viruses infect arthropods, plants, protozoans, and vertebrates. It is the only order in the class Ellioviricetes. where the original type species Bunyamwera orthobunyavirus was first discovered. Ellioviricetes is named in honor of late virologist Richard M. Elliott for his early work on bunyaviruses. Bunyaviruses belong to the fifth group of the Baltimore classification system, which includes viruses with a negative sense, single stranded RNA genome. They have an enveloped, spherical virion. Though generally found in arthropods or rodents, certain viruses in this order occasionally infect humans. Some of them also infect plants. In addition, there is a group of bunyaviruses whose replication is restricted to arthropods and is known as insect specific bunyaviruses. A majority of bunyaviruses are vector borne. With the exception of Hantaviruses and Arenaviruses, all viruses in the Bunyavirales order are transmitted by arthropods (mosquitos, tick, or sandfly). Hantaviruses are transmitted through contact with rodent feces. Incidence of infection is closely linked to vector activity, for example, mosquito borne viruses are more common in the summer. Hantaviruses are another medically important member of the order Bunyvirales. They are found worldwide, and are relatively common in Korea, Scandinavia (including Finland), Russia, western North America and parts of South America. Hantavirus infections are associated with high fever, lung edema, and pulmonary failure. The mortality rate varies significantly depending on the form, being up to 50% in New World hantaviruses (the Americas), up to 15% in Old World hantaviruses (Asia and Europe), and as little as 0.1% in Puumala virus (mostly Scandinavia). The antibody reaction plays an important role in decreasing levels of viremia.
Құрылымы
Бунявирустардың морфологиясы Paramyxoviridae тұқымдастығына шамалы ұқсас; Бунявирустар қабықшасы бар, 80–120 нм диаметріндегі шар тәрізді вириондар құрайды. Бұл вирустарда матрицалық ақуыздар жоқ. Олардың орнына, вирион бетінде үздіксіз қабат құрайтын вирус беттік гликопротеиндері жаңа вириондардың клетка мембранасынан бүршіктеп шығуы арқылы пайда болуына қатысады деп саналады.
Геном
Буниявирустарда үлкен (L) және кіші (S) немесе үлкен (L), орта (M) және кіші (S) РНК сегменттерінен тұратын екі немесе үш бөлікті геномдар болады. Бұл РНК сегменттері бір жіпті және вирион ішінде спиральді құрылымда орналасады. Сонымен қатар, әр сегменттің толықтырғыш ұштарының арқасында олар псевдоциклдік құрылымға ие. L сегменті вирустық РНК репликациясы және мРНК синтезі үшін қажетті РНК-ға тәуелді РНК полимеразаны кодтайды. M сегменті вирустық гликопротеиндерді кодтайды, олар вирус бетінен шығып, жаңақ клеткаға байланысуына және оған енуіне көмектеседі. S сегменті нуклеокапсид ақуызын (N) кодтайды. Көптеген буниявирустарда L және M сегменттері теріс полюстік болады. Флебовирус туысының S сегменті, ал Тосповирус туысының M және S сегменттері амбисенстік қасиетке ие. Амбисенстік дегеніміз, РНК тізбегіндегі кейбір гендер теріс полюстік, ал қалғандары оң полюстік болады. Амбисенс S сегменті вирустық нуклеопротеинды (N) теріс полюстік және құрылымдық емес белокты (NS) оң полюстік ретінде кодтайды. Амбисенс M сегменті гликопротеинды (GP) теріс полюстік және құрылымдық емес белокты (NSm) оң полюстік ретінде кодтайды.
Өмірлік цикл
Амбисенс геном екі рет транскрипциялануды қажет етеді. Біріншіден, теріс мағыналы РНК мРНК және толық ұзындығы репликациялық аралық түрін жасау үшін транскрипцияланады. Осы аралықтан кішкентай сегментті құрылымдық емес ақуызды кодтайтын субгеномдық мРНК өндіріледі, ал бірінші транскрипция кезеңінен кейін пайда болған полимераза енді вирустық геномдарды өндіру үшін толық ұзындығы РНК-ны көбейтуге қабілетті. Буниявирустар цитоплазмада көбейеді, ал вирустық ақуыздар эндоплазмалық ретикулум (ER) және Гольджи аппараты арқылы өтеді. Пісіп жеткен вириондар Гольджи аппаратынан жасуша бетіне тасымалданатын везикулаларға бүршіктеп шығады.
Беріліс
Буниявирустар буынтұқымдылар, өсімдіктер, протозоалар және омыртқалы жануарларды жұқтырады. Сонымен қатар, олар көбелектер, құсқұйрықтар, аралар және басқа да шынайы ұшқыштар сияқты әртүрлі жәндіктерде де анықталды.
Таксономия
Осы реттілік бойынша 477 түр вирусы белгілі. Тромбоцитопения синдромымен қатар жүретін қатты қызбаны тудыратын буниявирус геном сегменттерінің қайта жиналуы және интрагендік гомологтық рекомбинация арқылы рекомбинацияға түсуі мүмкін. Bunyaviridae қан сорғыш буынтық аяқтылар арқылы таратылады, оның ішінде масалар, москиттер, шыбындар және кенелер бар. Вирустың инкубациялық кезеңі шамамен 48 сағатқа созылады. Симптомдық инфекция көбінесе үш күнге дейін созылатын қызбамен бірге, грипп сияқты белгілерге себеп болады. Белгілерінің айқын болмауы себепті, буниявирустық инфекциялар жиі басқа аурулармен шатастырылады. Мысалы, Бвамба қызуы көбінесе безгекпен шатастырылады.
Алдын алу
Алдын алу вирустардың қалай таратылатынына, яғни векторға – құтырғандар немесе масаларға, сондай-ақ қандай жануарлардың қатысатындығына, резервуар мен вирусты күшейтетін жануарларға байланысты. Алдын алу шараларына жалпы гигиенаны сақтау және таратушының сілекейімен, зәрмен, нәжісімен немесе төсек-орынымен байланысты шектеу кіреді. Буньявирустарға қарсы лицензияланған вакцина жоқ. Сақтық шаралары ретінде Cache Valley және Hantavirus вирустарын зерттеу BSL 2 (немесе одан жоғары) деңгейінде, Rift Valley Fever вирусын зерттеу BSL 3 (немесе одан жоғары) деңгейінде, ал Congo Crimean Hemorrhagic Fever вирусын зерттеу BSL 4 зертханаларында жүргізіледі.