Кеңес Одағы үшін атомдық тыңшы: Дэвид Грингласс

Кіріспе

Совет Одағының атомдық тыңшысы (1922–2014)

Дэвид Грингласс (2 наурыз 1922 – 1 шілде 2014) – Манхэттен жобасында жұмыс істеген американдық машина жасаушы және Совет Одағы үшін атомдық тыңшы. Ол қысқа мерзімге Теннесси штатындағы Оук-Ридж қаласындағы Клинтон инженерлік құрылысының уранды байыту орналымында қызмет етті, содан кейін 1944 жылдың тамызынан 1946 жылдың ақпанына дейін Нью-Мексикодағы Лос-Аламос зертханасында жұмыс істеді. Ол бауыры және күйеуі Этель және Джулиус Розенбергтерді соттауға көмектесетін куәлік берді, олар тыңшылық әрекеттері үшін өлім жазасына кесілді. Грингласс тоғыз жарым жыл түрмеде отырды.

Ерте өмір және мансап

Грингласс 1922 жылы Нью-Йорк қаласындағы Манхэттеннің төменгі шығыс бөлігінде дүниеге келген. Оның ата-анасы Барнет Грингласс және Тереза "Тесси" Фейт Ресейден және Австриядан келген еврей иммигранттары еді. Ол Хаарен орта мектебін 1940 жылы бітірген. Бруклин политехникалық институтында оқыған, бірақ бітірмеген. Әйелі Рутке былай деп жазды: "Жаным, мен Джулиус пен оның достарының [советтердің] ойлап тапқан қоғамдық жобасына [жасқыншылыққа] қатысуға мүмкіндік алғаныма қуаныштымын". Джулиус Розенберг өзінің қайын қарындасы Рут Грингласты фотосуретке түсіру үшін қауіпсіз үй ретінде пайдалануға НКВД басшыларына ұсынғаннан кейін, НКВД Дэвидтің Манхэттен жобасында жұмыс істеп жатқанын білді. Содан кейін ол 1944 жылдың қарашасында Розенбергтің тапсырысымен Рут арқылы кеңестік тыңшылыққа тартылды. Грингласс ядролық құпияларды Гарри Голд арқылы КСРО-ға және тікелей Нью-Йорктегі кеңестік лауазымды тұлғаға жеткізе бастады. Ұлттық қауіпсіздік агенттігі 1944 жылдан бастап 1970 жылдардың басына дейін шешілген "Венона" жобасының хабарламаларына сәйкес, Грингласс пен оның әйелі Рутқа кодтық есімдер берілді. Дәуіттің кодтық есімі "КАЛИБР" (кириллицада Калибр, "калибр"), ал Руттың "ОСА" (кириллицада оса, "шегіртке"). Грингласс Лос-Аламос зертханасынан (және Розенбергтен) Бикини атолліндегі "Крестовоздвижение" ядролық сынақтары операциясына қатысу туралы ұсыныстан бас тартты, өйткені ол Рутпен бірге болғысы келді. 1946 жылдың 29 ақпанында әскерден құрметпен босатылды. Грингласс Манхэттенге оралды, онда ағасы Берни және Джулиус Розенбергпен бірге G & R Engineering деп аталатын шағын машина жасау шеберханасын ашты. 1950 жылдың 14 ақпанында екінші баласын күтіп отырған Рут олардың төменгі шығыс жағындағы пәтерінде газ пешіне тым жақын келіп, оның түнгі көйлегі өртенді. Грингласс өртті сөндірді, бірақ ол ауыр күйіктерге ұшырады. Ол Гувернер ауруханасына тері егу үшін жатқызылды. Оның оң қолы екінші дәрежелі күйік шалдықты. Ол Ұлыбритания мен АҚШ барлау қызметтерінің соғыс кезінде КСРО үшін тыңшылық еткен Лос-Аламостағы Клаус Фукс теориялық физигін анықтағанын білген. Фукс мойындағаннан кейін, оның америкалық байланыстарының бірі Нью-Йорк штатының Бруклин қаласында тұратын Гарри Голд екені анықталды. Голд Фукс берген ақпаратты советтік агентке, курьер рөлін атқарушыға жіберді, ал Анатолий Яковлев ақпаратты КСРО-дағы бақылаушыларына жеткізді. Голд арқылы ФБР ізі Грингласс пен Розенбергтерге жетті, олар Голдты курьер ретінде пайдаланған. Фукс тұтқындалған кезде Джулиус Грингласске Мексикаға қашу үшін 5000 доллар берген деген қаңқу айтылды. Оның орнына олар Кэтскиллге барып, сол ақшаға заңгерлерден кеңес алды.

Greenglass was born in 1922 in the Lower East Side of Manhattan in New York City. His parents, Barnet Greenglass and Theresa "Tessie" Feit, were Jewish immigrants from Russia and Austria, respectively. He attended Haaren High School, and graduated in 1940. He attended Brooklyn Polytechnic Institute but did not graduate. David wrote to his wife, Ruth: "My darling, I most certainly will be glad to be part of the community project [espionage] that Julius and his friends [the Soviets] have in mind." After Julius Rosenberg recommended his sister in law Ruth Greenglass to his NKVD superiors for the use of her apartment as a safe house for photography, the NKVD realized that David was working on the Manhattan Project. He was then recruited into Soviet espionage by Ruth at Rosenberg's behest in November 1944. Greenglass began to pass nuclear secrets to the USSR via the courier Harry Gold, and more directly with a Soviet official in New York City. According to the Venona project intercepts decrypted by the National Security Agency between 1944 and some time in the 1970s, Greenglass and his wife Ruth were given code names. David was codenamed "KALIBR" (Cyrillic: Калибр, "calibre") and Ruth "OSA" (Cyrillic: оса, "wasp"). Greenglass turned down requests from the Los Alamos Laboratory (and Rosenberg) to work on the Operation Crossroads nuclear tests at Bikini Atoll because he wanted to be with Ruth. He was honorably discharged from the Army on February 29, 1946. Greenglass returned to Manhattan, where, with his brother Bernie, and Julius Rosenberg, he ran a small machine shop known as G & R Engineering. On February 14, 1950, Ruth, who was pregnant with their second child, came too close to the gas heater in their Lower East Side apartment, and her nightgown caught on fire. Greenglass extinguished the blaze, but she suffered severe burns. She was taken to Gouverneur Hospital for skin grafts. He suffered second degree burns to his right hand. He was already aware that the UK and US intelligence agencies had discovered that a Los Alamos theoretical physicist, Klaus Fuchs, had spied for the USSR during the war. Through Fuchs' confession, they found that one of his American contacts had been a man named Harry Gold from Brooklyn, New York. Gold had passed Fuchs' information on to a Soviet agent, performing the role of courier, and Anatoli Yakovlev would then pass the information on to his controllers in the USSR. Through Gold, the FBI's trail led to Greenglass and the Rosenbergs, who had allegedly also used Gold as a courier. When Fuchs was first captured, Julius allegedly gave the Greenglasses $5,000 to finance an escape to Mexico. Instead, they went to the Catskills and used the money to seek legal advice.

Сот және соңынан

Дэвид Грингласс 1950 жылдың маусымында ФБР-мен тыңшылық қылған үшін тұтқындалды және тез арада Джулиус Розенбергті айыптады. 1950 жылдың тамызында ол үкіметтік комиссия алдында куәлік бергенде, әпкесі Этельдің іске қатысы бар екенін нақты жоққа шығарды. 1951 жылдың ақпан айында, сотқа бірнеше апта қалғанда, ол куәлігін өзгертті және Этель оның жазбаларын машинкаға түсіргенін мәлімдеді. Ол 1951 жылы сотта иммунитет келісімі аясында өз әпкесі мен күйеуіне қарсы куәлік берді. Осы куәлігі үшін үкімет Рутқа екі баласымен бірге тұруға рұқсат берді. 1951 жылы куәлік беру кезінде Грингласс Кеңес Одағына берген құпия ақпаратты егжей-тегжейлі баяндады. Ол атом бомбасының көлденең қимасының суретін Кеңес Одағына Юлиус бергенін жалған деп мойындады, сондай-ақ ол басқа суреттерді Голд арқылы бергенін де мойындады. Ол Троица ядролық сынағында және Нагасакиде бомбалау кезінде қолданылған «Жұпар адам» бомбаларының жарылғыш линзаларын құюға арналған қалыптардағы жұмысын сипаттады. Бастапқыда бұл айыптау тарапы үшін қиындық тудырды, олар Грингластың ашық сотта берген құпия ақпарат туралы куәлігін қалады – бұл анықтама бойынша оны енді «құпия» қылмас еді. Тоғыз жарым жылдан кейін босатылып, әйелімен қайта қосылды. 1953 жылдың наурыз айында, Розенбергтердің өлім жазасын орындауға үш ай қалғанда, ол адвокатына хат жазып, оларды мойындау мүмкіндігін беру үшін олардың жазаларын түрмеге ауыстыруды сұрады. Ол былай деп жазды: «Егер осы екеуі өлсе, мен өмірімнің қалған бөлігін санадағы ауыр салмақпен өмір сүремін». Ол өзінің куәлігін «елім, отбасым және өзім алдындағы қателіктерім үшін өкініш білдіру» деп сипаттады және оның салдарына қалай қарайтынын түсіндірді: «Мен жақынымды ренжітуді таңдауым керек болды, мен оны әдейі таңдадым. Мен бұл осылай болады деп ойламаған едім. Құдай рақымымен осы қорқынышты үкімді өзгертеді». Сол айда ол бірнеше жыл бұрын Лос-Аламостағы бомба зертханасынан бірнеше унция уран-238 ұрлап, 1950 жылы Ист-Риверге лақтырып жібергенін мойындады, бұрын ұрлағанын жоққа шығарғаннан кейін. 2008 жылы академиялық тарихшылар тобы Розенбергтерге айып таққан үкіметтік комиссия отырысының стенограммаларын жариялауды сұрағанда, Грингласс оның куәлігін жариялауға үкіметтің ниетіне қарсылық көрсетті. АҚШ округтік судьясы Элвин Хеллерштейн Грингластың және өз келісімін бермеген немесе табылмай қалған басқа да тірі куәгерлердің куәлігін жариялаудан бас тартты. 2015 жылдың шілдесінде үкіметтік комиссияның стенограммасы жарияланды. Грингласс Розенбергтің атом құпиясын Кеңес Одағына жеткізуіне қарындасының қатысы бар екенін ешқашан айтқан жоқ. Дэвид Грингласс 2014 жылдың 1 шілдесінде қайтыс болды. Одан бұрын 2008 жылдың 7 сәуірінде әйелі Рут қайтыс болды. Оның өлімі туралы отбасы жарияламады, ол 2014 жылдың 14 қазанында The New York Times газетінің ол жасырын есіммен тұратын зейнеткерлер үйіне қоңырау шалуы арқылы белгілі болды.

David Greenglass was arrested by the FBI for espionage in June 1950 and quickly implicated Julius Rosenberg. He explicitly denied his sister Ethel's involvement when he testified before a grand jury in August 1950. In February 1951, weeks before the trial, he changed his testimony to claim that Ethel had typed up his notes. He testified against his sister and her husband in court in 1951 as part of an immunity agreement. In exchange for that testimony, the government allowed Ruth to stay with their two children. During subsequent testimony in 1951, Greenglass related in detail the secrets he passed on to the Soviet Union. He falsely attributed the passing of the cross section drawing of the Atom Bomb to the Soviets to Julius and he also acknowledged having passed other sketches through Gold. He described his work on the molds into which were poured the component of the explosive lenses of the Fat Man bombs used for the Trinity nuclear test and in the bombing of Nagasaki. At first this was a matter of difficulty for the prosecution, who wanted Greenglass to testify in open court about the secrets he had given—something which would by definition make them no longer "secret". He was released after nine and a half years and reunited with his wife. In March 1953, three months before the Rosenbergs' executions, he wrote a letter for his attorney to deliver to President Eisenhower asking for their sentences to be commuted to prison terms so that they would have an opportunity to confess. He wrote: "if these two die, I shall live the rest of my life with a very dark shadow on my conscience". He described his own testimony as "an act of contrition for the wrong I had done my country, my family and myself" and explained how he now viewed its consequences: "Here I had to take the choice of hurting someone dear to me, and I took it deliberately. I could not believe that this would be the outcome. May God in His mercy change that awful sentence." That same month he admitted he had stolen a few ounces of uranium 238 from a bomb laboratory at Los Alamos years before and had tossed it into the East River in 1950 after he first denied having stolen it. In 2008, when a group of academic historians sought the release of the transcripts of the grand jury proceedings that indicted the Rosenbergs, Greenglass objected to the government's release of his testimony. U. S. District Judge Alvin Hellerstein declined to order the release of the testimony of Greenglass and other surviving witnesses who withheld their consent or could not be located. The grand jury testimony was finally released in July 2015. Greenglass never mentioned involvement by his sister in Rosenberg's delivery of atomic secrets to the Soviets. David Greenglass died on July 1, 2014. He was predeceased by his wife, Ruth, who died on April 7, 2008. His death was not publicly announced by his family and was only discovered on October 14, 2014, when The New York Times called the nursing home where he had been living under an assumed name.