Жеремия Поттс: Екі мәдениеттің шегіндегі батыр шабытшысы

Кіріспе

Американдық-канадтық шекарашы (шамамен 1840–1896)
Джеремая Поттс (шамамен 1840 – 14 шілде, 1896), (сонымен қатар Ky yo kosi, яғни "Аю баласы" деп белгілі), Канай (Қан) және шотланд тегі бар американдық-канадтық далалық саяхатшы, бизон аулаушы, жылқы саудагері, аудармашы және барлаушы болған.

Ерте өмір

Поттс 1840 жылға дейін немесе 1840 жылы Монтана штатындағы Форт-Меккензи маңында дүниеге келген. Ол кайнай кри анасы Намо Писи (Көңбелі) мен шотландтық тері саудагері Эндрю Р. Поттстың жалғыз баласы болды. 1840 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін, Джериді Намо Писи Америкалық тері компаниясының саудагері Александр Харвиге тапсырды, одан кейін ол тайпасына қайта қосылды. Харви зорлық-зомбылыққа және кекшілдікке бейім болғандықтан, Поттсты ерекше қамқорлыққа алмады және оны 1845 жылы тастап кетті. Монтана штатының Форт-Бентон қаласындағы Америкалық тері компаниясының саудагері Эндрю Доусон, "Миссуридің соңғы патшасы" деп аталған мейірімді адам, жас Поттсты асырап алды. Ол балаға оқу мен жазуды үйретті және сауда постқа келген үндістермен араласып, олардың әдет-ғұрыптары мен тілдерін үйренуге мүмкіндік берді. Жастық шағында Поттс, шекараның еркін мінез-құлқына бейімделіп, анасының тайпасына қосылды және содан бері олар мен Доусон арасында көшіп-қонып жүрді. Осы уақыт ішінде Поттс кайнай кри тайпасының барлық қадамдардан өту рәсімдерін орындады, соның ішінде Күн биінің соңғы қиындықтарын, онда жас батырдың көкірек бұлшықтарынан өткізілген баулармен тіреуге байланатын. Бұл рәсімді сәтті аяқтаған жас жігіт бірден босап, немесе үш күнге дейін тіреуге байланып, үнсіз отырып, содан кейін босап, даңққа ие болды. Поттс өзінің мінезіне сай, үш күнге толықтай байланып қалуды жөн көрді. Ол сонымен қатар, Блэкфут тайпасының ішінде кең таралған бірнеше құпия жауынгерлік қоғамдардың мүшесі болды. Дегенмен, ол көбінесе еуропалық-американдық киім киіп, кең қалпағы бар сәнді бас киім тақты.

Ересектілік

Поттс бірнеше жыл Американың тері компаниясында жұмыс істеді, ал 1869 жылдан 1874 жылға дейін түрлі виски саудагерлері үшін аңшы болып жұмыс істеді. Ол жауынгер ретінде танымал болды. Аралас қанды адам болғандықтан, ол жергілікті халыққа да, еуропалық американдықтарға да өздерінің мәдениеттеріне бейімделе алатынын дәлелдеуі керек болды. Оған шапшаң ойлау қабілеті, батылдық, пышақпен шеберлік және револьвер мен мылтықпен дәл ату өте көмектесті. Поттс Пиеган Қара аяқты (Aamsskáápipikani) екі әйелге – Panther Woman және Spotted Killer-ге үйленді, олар оған бірнеше ұл мен қыз сыйлады. Ұлдарының бірін сүйікті мылтығының құрметіне "Көк мылтық" деп атады. Оның көптеген ұрпақтары бүгінде Альберта, Саскачеван және Монтанада тұрады. Оның үш ұрпағы, соның ішінде Джанет Поттс, 20-ғасырдың ортасында Корольдік Канада атты полициясының қызметкерлері болды. 25 жасқа келген кезде Поттс ат саудасы арқасында байыды. Оның мал қорасында кемінде 100 жылқы болды, бұл оны аймақтағы ең бай алғашқы халықтың екінші өкілі етті. Оның жылқыларында түрлі маркалар болғанымен, олардың көпшілігі үшін сату шартын (оның өзі оқи алмаса да) таба алатын. Егер жылқы американдық болса, оны Канадада сататын, ал құжаттары жоқ канадалық жылқыларды Медициналық сызықтың оңтүстігінде сататын. АҚШ кавалериясының белгісі бар жылқыларды, егер олардың заңды түрде сатып алынғанын дәлелдейтін құжаттары болмаса, мүмкіндігінше солтүстікке сататын. Сол кездегі жақсы жылқының бағасы 75-150 доллар аралығында болды, сондықтан оның үлкен қоры оның байлығын көрсетті. Монтанаға жылқы сатып алуға барғанда, ол қолма-қол ақшамен, көбінесе мың долларға дейін ақша алып жүретін. Адамдар оның осындай сомада ақша алып жүретінін білгенімен, оның жақсы жекпе-жекші екенін де білгендіктен, оны жалғыз қалдыратын. Осы кезеңде ол Каинай тайпасының кіші басшысы болды, оның шайқастағы батырлығы, даусыз көшбасшылық қабілеті және дала туралы білімі үшін. Ол Эдмонтон бекінісінен Шайен және Апач жерлеріне дейінгі барлық жолдарды және олардың арасындағы әрбір төбені білген. Басқалар лагерге бос қолмен оралғанда, ол аң іздеп табатын. Ол көп уақытын қазіргі Монтанада өткізді, ат бағып, сауда жасап, ішімдік ішті. Поттс әрқашан басқа нұсқаушылар мен аудармашылардан артық жалақы алды, өйткені оған нұсқаушы ретінде теңдес болған жоқ. Ол аудармашы ретінде де пайдалы болды, өйткені даланың барлық жергілікті тілдерін білетін. Оның аудармалары кімге сөйлегеніне байланысты әртүрлі болды. Американдықтардың ұзақ, сөз көп баяндамаларын аударғанда, ол оларды әрқашан қысқа да, нақты да етіп жеткізетін. Ұзақ сөйлеулерді тек бірнеше сөзбен шектейтін. Алайда, жергілікті тілдерді аударғанда, ол оларды әрқашан ұзақ және құмарлықпен жеткізетін. Поттс мұны жергілікті мәдениеттерде ұзақ сөйлеудің құрмет көрсету мағынасын білдіретінін, ал ағылшын тілінде сөйлейтіндер үшін бұл тек мақтан үшін жасалатынын түсінгендіктен жасады. Бірде, қара аяқтың басшысы Оттавадан келген ресми өкілдерге, қара аяқтармен тарихи келісімге қол қоюға келгендерге арнаған өте ұзақ, гүлді, құмарлықпен сөйлеген сөзінен кейін, Поттс бұл түрлі-түсті тілді толыққанды сіңіріп алғандай үнсіз қалды. Ақырында, басшының не айтқанын сұрағанда, қысқаша Поттс иық көтеріп: "Сіздердің осында екендеріңізге қатты қуаныштымын дейді", - деп жауап берді. Басқа бір жолы инспектор МакЛауд алдымыздағы биік төбеден не көрінетінін сұрағанда, Поттс "Тағы бір төбе" деп күңкілдеді. Ол американдық ағылшын, қара аяқ және Crow (Apsáalooke aliláau) тілдерін еркін меңгерген, Plains Cree (nēhiyawēwin) тілінде орташадан жақсы қабілетті болған (ол қажет болған кезде ғана сөйлейтін), және Lakota Sioux (Lakótiyapi), Assiniboine (Nakona немесе A' M̆oqazh) және Algonquin тілдерінде жақсы сөйлеген. Ол сондай-ақ жергілікті халықтардың және Солтүстік-Батыс атты полициясының әртүрлі мәдениеттерін түсінді. Ол полиция қызметкерлеріне басшыны қабылдаудың қажетті рәсімдерін үйретті. Еуропалық американдықтармен қарым-қатынас жасауымен қатар, Поттс өте жергілікті болды. Ол еуропалық американдықтардың ойлауын ешқашан толық түсінбеді. Мысалы, ол американдық еуропалық қоныстанушылардың үйлерін неліктен кастрюльмен жабдықтағанын түсінбеді. Бірде ол бір атқыштан: "Барлық даланың алдында тұрған кезде, неге біреу жақсы тамақтану ыдысына шашырады?" деп сұрады. Алыстан қарағанда, қалың, қас аяқты Поттс, оның бас жағында Stetson-ы бар, оның ескі киімдерімен еуропалық американдық аң аулаушы сияқты көрінді. Оның қолына екі .44 калибрлі пистолет және әрқашан жанында болатын Henry мылтығы ілген. Аяғына ұзын пышақ байланған. Ол әрқашан жасырын қалтасында кішкентай тапанша сақтап жүрді, бұл оның өмірін бірнеше рет сақтап қалды. 1870 жылы түрлі Nehiyaw Pwat тайпалары Plains Cree және Plains Assiniboine соғыс бастады. Олар шешекпен әлсіреген қара аяқтарды жеңгісі келді. Cree және Assiniboine алғы шебі, Plains Cree басшысы Big Bear (Mistahimaskwa) және Cree Assiniboines басшысы Piapot (Hole in the Sioux) (Young Dogs) басшылығымен, Fort Whoop Up жанындағы (қара аяқтар Akaisakoyi – "Көп өлгендер" деп атаған) Peigan лагеріне кездейсоқ соқтығысып, олардың табысы туралы басқа Cree тайпаларына хабарламай, шабуыл жасауға шешім қабылдады. Соңғы сәтте, Джерри Поттс, Peigan және екі Blood тайпасының тобы, қайталама мылтықтармен қаруланған, оларға көмекке келді. 1870 жылдың 25 қазанында, қазіргі Лебридж (қара аяқтар Assini etomochi – "біз Cree-ді қырған жер") маңында өткен бір күндік, "Бейлі өзені шайқасы" деп аталатын шайқаста, біріккен Cree Assiniboine күштері, 300-ден астам жауынгерін жоғалтып, жеңілді. Қырғын соншалық, Джерри Поттс: "Көзіңді жұмып тұрып атып, Cree-ді өлтіруге сенімді боласың" деді. Келесі қыста ашаршылық Nehiyaw Pwat-ты қара аяқтармен келісімге келуге мәжбүр етті, ал 1873 жылы Crowfoot (Isapo Muxika) (Issapóómahksika – "Қара аяқтың үлкен аяғы"), Siksika (Siksikáwa – "Қара аяқ халық") басшысы, Pitikwahanapiwiyin (Poundmaker) – аралас Cree және Assiniboine тегінен шыққан адамды қабылдады, бұл Nehiyaw Pwat (Cree Assiniboine) және қара аяқтар арасындағы соңғы бейбітшілікті құрды. Бейлі өзені шайқасы Cree және қара аяқтар конфедерациясы арасындағы соңғы ірі қақтығыс болды, сондай-ақ Батыс Канададағы алғашқы халықтар арасындағы соңғы ірі шайқас болды. 1871 жылы Поттстың анасы "от суына" мас болған адамнан өлтірілді. Сондықтан Поттс виски сатушыларға қарсы жеке соғыс жариялады. 36 жасқа келген кезде Поттс кемінде 40 адамды, көбінесе виски сатушыларды өлтірді. 1874 жылдың қыркүйегінде Поттс Монтана штатының Форт Бентон қаласында жылқы саудаласып жатқанда, Солтүстік-Батыс атты полициясы оны нұсқаушы, аудармашы және барлаушы ретінде жұмысқа алды. Солтүстік-Батыс атты полициясы үшін нұсқаушы ретіндегі оның шарты жиырма екі жылға созылды. Ол айына 90 доллар жалақы алды, бұл қалыпты нұсқаушыдан әлдеқайда жоғары, ал полиция констеблінің жалақысынан үш есе көп. 58 жасқа келгенде ол жұмысын тоқтатты, себебі тамақ сорғысының ауруы оның атқа отыруына мүмкіндік бермеді, және 1896 жылдың 14 шілдесінде Форт Маклеодта қайтыс болды. Macleod Gazette және Alberta Livestock Record "кішкентай және жеткіліксіз күштерге жаулық және қиын елді басып алуға және біртіндеп үстемдік етуге мүмкіндік берген" адамға құрмет көрсетті. "Егер ол басқаша болғанда, Солтүстік-Батыстың тарихы қазіргідей болмас еді."

Potts was employed for several years by the American Fur Company, and from 1869 to 1874 he worked as a hunter for various whiskey traders. He gained fame as a warrior. As a person of mixed blood, he had to prove to both Indigenous peoples and Euro Americans that he could cope in their respective cultures, and was well served by his quick wits, reckless bravery, skills with the knife and lethal accuracy with both a revolver and a rifle. Potts married two sisters of the Piegan Blackfeet (Aamsskáápipikani) named Panther Woman and Spotted Killer, who blessed him with several sons and a couple of daughters. He named one of his sons "Blue Gun" in commemoration of his favourite rifle. His many descendants still live mainly in Alberta, Saskatchewan, and Montana. Three of his descendants, including Janet Potts, became Royal Canadian Mounted Police officers during the middle years of the 20th century. By the time Potts was 25, he was wealthy due to his horse trading. His herd rarely included less than 100 horses, which made him the second wealthiest First Nations person in the area. Though his horses carried a number of diverse brands, he could always produce bills of sale (even though he could not read them himself) for most of them. Those without papers, if they were American horses, were sold in Canada while paperless Canadian horses were sold south of the Medicine Line. Those branded with the markings of the US Cavalry were sold as far north as possible unless he had papers proving they had been purchased legally. The going rate for a good horse at the time ranged between $75.00 to $150.00 so his large inventory showed his wealth. When he journeyed to Montana Territory to buy horses he would carry cash often as much as a thousand dollars with which to make the transactions. People knew he carried such amounts but they also knew he was a good fighter, so he was left alone. Around this same time, he became a minor chief with the Kainai, in recognition of his bravery in battle, his unquestioned leadership abilities, and his knowledge of the prairies. It is said he knew every trail from Fort Edmonton to the lands of the Cheyenne and Apache and every hill between those trails. He could find game when all others had returned to camp empty handed. He spent much of his time in what is now Montana, guiding, trading horses, and drinking. Potts always received more salary than any other guide/interpreter because as a guide he had no equal. He was useful as an interpreter because he spoke all the Indigenous languages of the Prairies. His interpretations would also be different, depending on who he was speaking to. His interpretations of the long, verbose speeches of the Native Americans were always short and concise. Long speeches would be reduced to only a few words. His interpretations of the indigenous languages, however, were always long and passionate. Potts did this because he understood that long speech in Indigenous cultures was meant to show respect, while for English speakers, it was only a way to show off. Once, following a Blackfoot chief's extremely long, flowery, impassioned speech to a delegation of visiting officials who had arrived from Ottawa to sign a historic treaty with the Blackfoot people, Potts remained silent as if fully digesting the colourful language. Finally, when asked what the chief had said, the laconic Potts shrugged and replied, "He says he's damned glad you're here." On another occasion, when asked by Inspector MacLeod what lay beyond a high rising hill ahead, Potts muttered, "Nuther hill." He was fluent in American English, Blackfoot, and Crow (Apsáalooke aliláau), had a better than average ability in Plains Cree (nēhiyawēwin) (which he would speak only when necessary), and was passable in Lakota Sioux (Lakȟótiyapi), Assiniboine (Nakona or A' M̆oqazh), and Algonquin. He also understood the differing cultures of the Indigenous peoples and the North West Mounted Police. He was able to instruct the police in the proper procedures for receiving a Chief. For all his ability to get along with Euro Americans, though, Potts was very much Indigenous. He never fully understood the Euro American reasoning. For instance, he could never understand the reason that Euro American settlers equipped their houses with chamber pots. "Why," he once asked a Mountie, "would anyone piss in a perfectly good eating bowl when the entire prairie lay before him"? From a distance the stocky, bow legged Potts looked like a Euro American trapper in his buckskin clothing, his Stetson at a jaunty angle upon his head. Two .44 pistols hung from his gun belt complementing the Henry rifle which never left his side. On his leg was strapped a long bladed skinning knife. He always kept a small gun inside a hide away pocket, a practice that saved his life on several occasions. In 1870, various Nehiyaw Pwat bands of Plains Cree and Plains Assiniboine began a war. They hoped to defeat the Blackfoot weakened by smallpox. An advance party of Cree and Assiniboine, under the lead of Plains Cree Chief Big Bear (Mistahimaskwa) and Piapot (Hole in the Sioux), Chief of the Cree Assiniboines (Young Dogs), had stumbled upon a Peigan camp near Fort Whoop Up (called by the Blackfoot Akaisakoyi "Many Dead") and decided to attack instead of informing the main Cree body of their find. Just in the nick of time, Jerry Potts with a group of Peigans and two Blood bands, who were armed with repeating rifles, came to their assistance. In the daylong so called Battle of the Belly River, on October 25, 1870, near present day Lethbridge (called by the Blackfoot Assini etomochi – "where we slaughtered the Cree") the combined Cree Assiniboine force, who lost over 300 warriors, was defeated. The slaughter was such that Jerry Potts said: "You could fire with your eyes shut and be sure to kill a Cree." The next winter the hunger compelled the Nehiyaw Pwat to negotiate with the Blackfoot and, in 1873, Crowfoot (Isapo Muxika) (Issapóómahksika "Crow big foot"), Chief of the Siksika (Siksikáwa ″Blackfoot People″), adopted Pitikwahanapiwiyin (Poundmaker) a man of mixed Cree and Assiniboine parentage, creating a final peace between the Nehiyaw Pwat (Cree Assiniboine) and Blackfoot. The Battle of the Belly River was the last major conflict between the Cree and the Blackfoot Confederacy, and the last major battle between First Nations in Western Canada. In 1871, Potts' mother was murdered by a man drunk on "firewater." So, Potts declared his own personal war on the whiskey runners. By the time Potts was 36, he had killed at least 40 men, mostly whiskey runners. In September 1874, Potts was trading horses in Fort Benton, Montana. He was hired as a guide, interpreter and scout by the North West Mounted Police. His contract as a guide for the North West Mounted Police was to last twenty two years. He was paid $90 per month, which was quite a bit higher than a regular guide, and three times a police constable's salary. He ceased working for the force at age 58, because the pain of throat cancer made it so that he could no longer ride, and died a year later, on 14 July, 1896, at Fort Macleod. The Macleod Gazette and Alberta Livestock Record paid tribute to the man who “made it possible for a small and utterly insufficient force to occupy and gradually dominate what might so easily, under other circumstances, have been a hostile and difficult country. . Had he been other than he was . it is not too much to say that the history of the North West would have been vastly different to what it is.”

Джерри Поттс Солтүстік-Батыс атты полициясының арнайы констеблі шенімен Форт Маклеодта жерленген.