Токелау саяси жүйесі: парламенталық демократия, Жаңа Зеландияның тәуелділігі. Мемлекет басшысы – король Карл III, әкімшісі Дон Хиггинс. Үкімет басшысы – Алапати Тавите.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Токелаудың саяси жүйесі
Political system of Tokelau
Токелау саясаты парламенттік өкілді демократиялық тәуелділік аясында жүзеге асырылады. Токелау мемлекетінің басшысы – Жаңа Зеландия Корольдігінің құқығымен король Карл III, оны әкімші (2022 жылғы мәлімет бойынша, Дон Хиггинс) өкілдік етеді. Монарх мұрагерлікпен тағайындалады, ал әкімші Жаңа Зеландия Сыртқы істер және сауда министрі тағайындайды. Қазіргі үкімет басшысы – Токелаудың Үкіметтік кеңесінің төрағасы Алапати Тавите, ол кабинет қызметін атқарады. Кеңес үш атолдың әрқайсысының файпуле (жетекшісі) және пуленуку (ауыл әкімі) құрамына кіреді. Үкімет басшысы лауазымы үш файпуленің арасында бір жылдық мерзімге кезекпен ауысады. 1996 жылғы Токелау түзету заңы заң шығару билігін бір палаталы орган – Жалпы Фоноға береді. Фонодағы әрбір атолдың орын саны халық санына қарай анықталады – Факаофо мен Атафудың әрқайсысында сегіз, ал Нукунонуда жеті орын бар. Екінші референдум 2007 жылдың 20-24 қазаны аралығында өтті, бірақ тәуелсіздік үшін қажетті үштен екі көпшіліктің жетіспеуіне байланысты, дауыс бергендердің 64% қолдау көрсетсе де, нәтиже сәтсіз аяқталды. 2008 жылдың сәуірінде Ұлттық партияның басшысы болашақ Жаңа Зеландия премьер-министрі Джон Ки, Жаңа Зеландияның «Токелау аралдарының халқына екі референдум таңғандығын» және «кіші мемлекеттердің отаршылдықтан азату процесінен өтуі керек деген қалыптасқан пікірге» күмән білдіргенін мәлімдеді.
The politics of Tokelau takes place within a framework of a parliamentary representative democratic dependency. The head of state of Tokelau is King Charles III in right of his Realm of New Zealand, who is represented by an Administrator (as of 2022, Don Higgins). The monarch is hereditary, the Administrator is appointed by the New Zealand Minister of Foreign Affairs and Trade. The current head of government is Alapati Tavite, who presides over the Council for the Ongoing Government of Tokelau, which functions as a cabinet. The Council consists of the faipule (leader) and pulenuku (village mayor) of each of the three atolls. The office of head of government rotates between the three faipule for a one year term. The Tokelau Amendment Act of 1996 confers legislative power on the General Fono, a unicameral body. The number of seats each atoll receives in the Fono is determined by population — Fakaofo and Atafu each have eight and Nukunonu has seven. This second referendum took place between 20 and 24 October 2007 and again fell short of the two thirds majority required for independence, with 64% voting in favour. In April 2008, speaking as leader of the National Party, future New Zealand Prime Minister John Key stated that New Zealand had "imposed two referenda on the people of the Tokelau Islands" and questioned "the accepted wisdom that small states should undergo a de colonisation process".
Токелау әкімшісі
Токелау әкімшісі Жаңа Зеландия Үкіметі тағайындайды және Токелаудың атқару билігінің басшысы болып табылады. Алайда, 1994 жылдан бері үкіметтің күнделікті жұмысына қатысты көптеген өкілеттіктер Токелау халқы сайлаған мекемелерге берілді. Бірақ Токелаудың эксклюзивті экономикалық аймағын басқару – осыдан гөрі ерекше жағдай. 2022 жылдың 1 маусымынан бастап қазіргі әкімші – Дон Хиггинс, ол бұрын Соломон аралдары мен Кирибатиде Жоғары комиссар болып, 2012-2014 жылдары Токелау әкімшісінің кеңесшісі қызметін атқарған.
The Administrator of Tokelau is appointed by the New Zealand Government and is the head of the executive branch of Tokelau. Since 1994, however, most powers relating to the day to day functions of the government have been transferred to institutions which are chosen by the Tokelauan people. A notable exception is the administration of Tokelau's exclusive economic zone. Since 1 June 2022, the current Administrator is Don Higgins, who " has previously served as High Commissioner in Solomon Islands and Kiribati, and as an Adviser to the Tokelau Administrator from 2012 to 2014."
Олу-о-Токелау
Олу-О Токелау мемлекет басшысы және ұлттық үкіметтің басшысы болып табылады. Бұл лауазым жыл сайын үш Файпуле (атол жетекшілері) арасында кезекпен ауысады. Ол Үкіметтің үздіксіз жұмыс істеуі жөніндегі кеңестің төрағасы. Токелау үкіметінің орны жыл сайын қызмет атқарып тұрған Олу-О Токелау атолында орналасады.
The Ulu O Tokelau serves as the titular head of state and heads the national government. The office rotates among the three Faipule (atoll leaders) each year. He chairs the Council for the Ongoing Government. The seat of government of Tokelau changes each year to be located on the atoll of the incumbent Ulu o Tokelau.
Заң шығарушы билік
Токелау үкіметінің заң шығару билігі "General Fono" деп аталады. General Fono үш атолдың халқына қарай бөлінген жиырма орыннан тұрады. 2008 жылы Атафу жеті орын алды, ал Факаофо мен Нукунону әрқайсысы алты орын алды. General Fono жылына үш сессия өткізеді, әр сессия шамамен төрт күнге созылады. General Fono мүшелері өз төрағаларын сайлайды. 2019 жылғы төраға Стэнли Лопа, ал төраға орынбасары – Сакария Сакайо. 1996 жылы Жаңа Зеландия Парламенті қабылдаған Токелауға түзетулер енгізу заңы General Fono-ға "Токелаудың тыныштығын, тәртібін және жақсы басқаруын" сақтауға көмектесетін заңдарды қабылдау құқығын берді, соның ішінде салық салу құқығы да бар. Жаңа Зеландия заңдары Токелауға автоматты түрде қолданылмайды, және Токелауда қолданылуы тиіс кез келген заң жобасы өз билігін аралдарға нақты түрде кеңейтуі керек. Жаңа Зеландия Парламенті қабылдаған ешбір заң Токелаудың келісімінсіз Токелауға қолданылмаған.
The legislative branch of the Tokelau government is known as the General Fono. The General Fono is composed of twenty seats allocated among the three atolls based on population. In 2008, Atafu received seven seats while Fakaofo and Nukunonu each received six. The General Fono meets for three session per year, with each session lasting around four days. Members of the General Fono elect their Chairman. The Chairman for 2019 is Stanley Lopa, while the deputy chair is Sakaria Sakaio. The Tokelau Amendment Act, passed by the New Zealand Parliament in 1996, granted the General Fono the ability to pass laws which helped maintain "the peace, order, and good government of Tokelau", including the ability to levy taxes. New Zealand law does not automatically apply to Tokelau, and any bill seeking to be applied in Tokelau must specifically extend its authority to the islands. No law passed by the New Zealand Parliament has ever been extended to Tokelau without Tokelauan consent.
Сайлаулар
Токелауда сайлаулар үш жыл сайын өтеді. Осы сайлауларда сайлаушылар Бас Фono мүшелерін, әрбір атолл үшін бір Файпуле (ауыл басшысы) және әрбір атолл үшін бір Пулуенуку (қала әкімі) сайлайды.
Elections in Tokelau occur every three years. At these elections, voters choose members of the General Fono, one Faipule (Village Head) for each atoll, and one Puluenuku (Mayor) for each atoll.