Кіріспе

Бартолус де Саксоферрато (итальянша: Bartolo da Sassoferrato; 1313 – 13 шілде 1357) – итальяндық құқық профессоры және Орта ғасырлық Рим құқығының ең белгілі континенталды құқықтанушыларының бірі. Ол «түсіндірушілер» немесе постглоссаторлар мектебінің өкілі болды. Кейінгі буын азаматтық құқықтанушыларының құрметі «nemo bonus iurista nisi bartolista» – «Бартолист (яғни Бартолустың ізбасары) болмаған жақсы құқықтанушы болмайды» деген мақал-мәтелде көрінеді.

Өмір жолы және шығармашылығы

Бартолус Италияның Марке аймағындағы Сассоферрато маңындағы Вентура ауылында дүниеге келген. Оның әкесі Франсискус Севери, ал анасы Альфани әулетінен шыққан. Ол Перуджа университетінде Синус, Болонья университетінде Олдрадус және Белвизо басшылығымен азаматтық құқық оқыды және 1334 жылы заң докторы дәрежесін алды. 1339 жылы ол алдымен Пизада, содан кейін Перуджада оқытуды бастады. Ол Перуджа заң мектебінің деңгейін Болоньямен бірдей етті, ал бұл қала оны 1348 жылы құрметті азаматы етіп жариялады. 1355 жылы император Карл IV оны өз кеңесшісі (consiliarius) етіп тағайындады. Перуджада Балдус де Убальдис және оның бауырлары Ангелос пен Петрус Бартолустың шәкірттеріне айналды. Бартолус 43 жасында Перуджада қайтыс болды және «Осса Бартоли» деген жазуы бар ескерткішпен Сан-Франциско шіркеуіне жерленді. Өмірі қысқа болғанына қарамастан, Бартолус көптеген еңбектер қалдырды. Ол Corpus Juris Civilis-тің барлық бөлімдеріне түсіндірмелер жазды. Сонымен қатар, ол белгілі бір тақырыптар бойынша көптеген трактаттардың авторы. Осы еңбектердің ішінде өзендерге қатысты заң туралы оның атақты кітабы (De fluminibus seu Tyberiadis) бар. Сондай-ақ, соттар немесе жеке тұлғалар заңгерлік кеңес алу үшін сұраған 400-ге жуық заңгерлік пікір (consilia) жазылған. Бартолус көптеген жаңа құқықтық ұғымдарды жасады, олар азаматтық құқық дәстүрінің бір бөлігіне айналды. Оның ең маңызды үлестерінің бірі – заңдардың қақтығысы саласы, ол 14 ғасырдағы Италияда, әр қала-мемлекеттің өз заңдары мен әдет-ғұрыптары болғандықтан, өте маңызды болды. Бартолус сондай-ақ конституциялық құқық мәселелерін де қарастырды. «De insigniis et armis» трактатында ол қару-жарақ заңын ғана емес, сонымен қатар сауда белгілері заңдарының кейбір мәселелерін де талқылады. Бартолус саяси мәселелер туралы да жазды, оның ішінде қалалық үкіметтердің заңдылығы, партиялық бөліністер және Италияның кішкентай тирандарының биліктері. Оның саяси ойлары империяға құрметпен қараумен және жергілікті итальян үкіметтерінің заңдылығын қорғаумен үйлесім тапты. Бартолус халықаралық құқықтың алғашқы теоретигі деп есептеледі. Ол және оның шәкірті Убальдистің Балдусы Солтүстік Италия қала-мемлекеттерінің өзара тәуелсіздігі мен автономиясын бекіткен нормалар жиынтығын анықтады, бұл империя құрған ортақ тәртіптің негізіне айналды. Қала-мемлекеттері ішкі басқару құқығына ие болғанымен, олардың өзара қарым-қатынастарын Киелі Рим императоры басқарды.

Мұра

Бартолус өмірінде-ақ танымал болған, кейіннен Рим құқығының қайта жандануынан кейінгі ең ұлы заңгер деп есептелді. Бұл туралы жоғарыда айтылған мәлімдеме ғана емес, сонымен қатар Испаниядағы 1427/1433 жылдарға және Португалиядағы 1446 жылғы заңдарға қарағанда, римдік бастапқы мәтіндер мен Аккурсидің түсіндірмелерінде мәлімет болмаған жағдайларда оның пікірлері басшылыққа алынуы тиіс екендігі де дәлелдейді. Лоренцо Валла 1431 жылы Бартолустың латын тіліндегі стильін сынағандықтан Павия университетінен қуылды. Тіпті Бартолустың жұмыс істеген азаматтық құқығы қолданылмаған Англияда да оған жоғары құрмет көрсетілді. Ол Альберрико Джентили және Ричард Цух сияқты азаматтық жазушыларға әсер етті. Бартолустың даңқы арқасында оның есімі көптеген итальяндық пьесалар мен басқа да шығармаларда заңгер рөлінде пайда болды, мысалы, Пьер Бомаршенің "Севильский шаштараз" пьесасындағы доктор Бартоло, сондай-ақ Джоахино Россинидің "Севильский шаштараз" операсы мен Моцарттың "Фигароның некесі" операларында.