Кіріспе
Көкөніс ретінде қолданылатын көптеген әдеттегі сорттарын қамтитын Brassicaceae тұқымдасына жататын өсімдік түрі – мысалы, кәді, брокколи, гүлді кәді, қырыққабат, брюссель кәді, қарақұмық, савой кәді, қырыққанат және гай лан. Оның мәдени емес түрі – Оңтүстік және Батыс Еуропаның жағалауларында өсетін жабайы кәді – тұз бен әкке жоғары төзімді өсімдік. Дегенмен, басқа өсімдіктермен бәсекелесуге төзбеушілігі оның табиғи таралуын әдетте әктас теңіз жартастарымен – Ағылшын арнасының екі жағындағы бор жартастары сияқты – шектейді. Жабайы B. oleracea – бірінші жылы ірі жапырақтарынан мықты розетка құрайтын биік екі жылдық өсімдік. Жапырақтары басқа Brassica түрлеріне қарағанда етті және қалың, бұл оған қиын өсу ортасында су мен қоректік заттарды сақтауға көмектеседі. Екінші жылы жиналған қоректік заттарды көптеген сары гүлдері бар биік гүлшоғыр жасауға пайдаланады. 2021 жылғы зерттеу Шығыс Жерорта теңізінің Brassica cretica-сы қолданылған B. oleracea-ның тегі болғанын көрсетті.
Brassica oleracea is a plant species from family Brassicaceae that includes many common cultivars used as vegetables, such as cabbage, broccoli, cauliflower, kale, Brussels sprouts, collard greens, Savoy cabbage, kohlrabi, and gai lan. Its uncultivated form, wild cabbage, native to coastal southern and western Europe, is a hardy plant with high tolerance for salt and lime. However, its intolerance of competition from other plants typically restricts its natural occurrence to limestone sea cliffs, like the chalk cliffs on both sides of the English Channel. Wild B. oleracea is a tall biennial plant that forms a stout rosette of large leaves in the first year. The leaves are fleshier and thicker than other Brassica species—an adaptation that helps it store water and nutrients in its difficult growing environment. In its second year, it uses the stored nutrients to produce a flower spike tall with numerous yellow flowers. A 2021 study suggested that the Eastern Mediterranean Brassica cretica was the origin of domesticated B. oleracea.
Шығу тегі
U үшбұрышы теориясына сәйкес, B. oleracea Brassica туысының басқа бес түрімен тығыз байланысты. 2021 жылғы зерттеуде Шығыс Жерорта теңізінде, әсіресе Грекия мен Эгей теңізі аралдарында өсетін Brassica cretica, өрістік B. oleracea-ның ең жақын туысы екендігі көрсетілді, бұл оның Шығыс Жерорта теңізі аймағында өсірілуінің бастауын аңғартады, ал кейіннен басқа Brassica түрлерімен араласу болған. B. oleracea-ның сорттары даму пішіні бойынша бірнеше негізгі топтарға бөлінеді, олардың ішінде Acephala ("бас түзбейтін") тобы сыртқы түрімен жабайы кәбіске ең ұқсас. Осы топтардың тізімін сорттар кестесінен қараңыз.
Этимология
"Брассика" – Плиний Ескі бірнеше капустаға ұқсас өсімдіктерді атау үшін қолданған термин. Оның түрлік атауы oleracea латын тілінде "бақшалық/дәрілік өсімдік" деген мағынаны білдіреді және holeraceus (oleraceus) түрінің өзгеруі болып табылады.
Өсіру және пайдалану
B. oleracea адам тағамы үшін маңызды өсімдік ретінде орнықты, себебі оның үлкен қоректік қоры бар, ол қыс бойы жапырақтарында сақталады. Ол кең ауқымды сорттарға селекцияланды, оның ішінде капуста, брокколи, гүлді капуста, брюссель капустасы, коллард және гаухар, олардың кейбіреулерін бір туысқа жататынын, тіпті бір түрге жататынын анықтау қиын. Crucifera туысының тарихи атауы, төрт қанаты бар гүлдеріне байланысты "крест тәрізді" дегенді білдіреді, бұл дәмнен басқа жалғыз біріктіруші белгі болуы мүмкін. Зерттеушілердің пікірінше, ол бірнеше мың жылдан бері өсіріліп келеді, бірақ грек және рим дәуіріне дейінгі үйретілген өсімдік ретіндегі тарихы нақты емес, сол кезде ол кең таралған бақша өсімдігі болған. Теофраст рафанос (ῤάφανος) үш түрін атап көрсетеді: иілімді жапырақты, тегіс жапырақты және жабайы түрін. Ол капуста мен жүзімнің арасындағы үйлесімсіздік туралы хабарлайды, өйткені ежелгі адамдар жүзімнің жанында өсірілген капуста шарапқа өзінің дәмін береді деп сенген.
Тарих
Түрлі фенотиптік белгілер бойынша жасалған жасанды таңдау арқылы ғасырлар бойы өсімдіктердің сыртқы түрінде үлкен айырмашылықтар байқалды. Жапырақтарына, төбелік бүршігіне, бүйірлік бүршігіне, сабағына және гүлшоғына басымдық беру нәтижесінде жабайы капустаның әртүрлі сорттары бүгінгі танымал көптеген формаларға айналды.
Артықшылықтың әсері
Жапырақтарды жеуге деген қалау ірі жапырақты өсімдіктерді таңдауға әкелді, ал олардың тұқымдары келесі өсу үшін себілді. Б.з.д. V ғасырында қазіргі көже деп белгілі өсімдік пайда болды. Осы қалау арқасында, тығыз жиналған жапырақтары немесе төбелік бүршігі бар көже өсімдіктеріне қосымша жасанды таңдау жасалды. Б. олерацеяның көкбас деп аталатын фенотиптік түрі б.з. б. бірінші ғасырында пайда болды. Германиядағы фенотиптік таңдау көжеден жаңа түрді құрады. Қалың сабақтарды таңдау арқылы б.з. б. бірінші ғасырында кохраби деп аталатын өсімдік түрі пайда болды. Еуропалықтардың талғамы жетілмеген гүл шоқтарын жеуге бағытталды, нәтижесінде гүл шоғырына таңдау жасалды. 15 ғасырдағы жазбалар ерте гүлді қалыптар мен брокколинің Оңтүстік Италия мен Сицилияда кездесетінін көрсетеді, бірақ бұл түрлер шамамен 100 жылдан кейін ғана жеке сорттарға ажыратылмаған болуы мүмкін. Бельгиядағы қосымша таңдау 18 ғасырда Брюссель қаусилдарын тудырды.
Қолданылуы
Ол витамин С-ны қоса алғанда, маңызды қоректік заттарға бай. Қабаттасқан көкөністерге (мысалы, капуста, брокколи, гүлді капуста) тоқ тамақтану адам организміндегі бірнеше қатерлі ісіктердің пайда болу қаупін азайтумен байланысты.
Адамның дәмге қатысты генетикасы
TAS2R38 гені G белокпен байланысқан рецепторды кодтайды, ол PROP және фенилтиокарбамид сияқты лигандтар арқылы рецепторға байланысып, әртүрлі дәрежеде дәмді қабылдауға әкелетін сигнал беруді бастайды. TS2R отбасының ащы дәм рецепторлары адамдар мен кеміргіштердің ішек қабықшасы және ұйқы без жасушаларында да табылады. Бұл рецепторлар аштыққа қатысты YY пептиді және глюкагонға ұқсас пептид 1 сияқты гормондардың бөлінуіне әсер етеді, сондықтан калориялық қабылдау мен семіздіктің дамуына ықпал етуі мүмкін. Осылайша, ащы дәмді қабылдау дәмдік қалаулар мен метаболизмдік гормоналды реттеуге әсер ету арқылы тамақтану мінез-құлқына әсер етуі мүмкін. TAS2R38 геніндегі үш вариант – rs713598, rs1726866 және rs10246939 – көптеген популяцияларда жоғары байланыс тепе-теңдігінде болады және аминқышқылдарды кодтаудың өзгеруіне алып келеді, бұл ащы дәмді қабылдау фенотиптерінің әртүрлілігіне себеп болады. PAV гаплотипі басым; сондықтан PAV аллелінің кем дегенде бір көшірмесі бар адамдар PROP-қа ұқсас көкөністердегі молекулаларды ащы деп сезінеді және осылайша ащы көкөністерге қарсылық танытуы мүмкін. Ал екі AVI гаплотипі бар адамдар ащы дәмді сезінбейді. PAV және AVI гаплотиптері ең көп таралған, бірақ аралық ащы дәмге сезімталдық беретін басқа гаплотиптер де бар (AAI, AAV, AVV және PVI). Бұл дәмге деген қарсылық жалпы көкөністерге қатысты болуы мүмкін.