Кіріспе

Сербияның астанасы Белградқа айналған ежелгі қала Сингидунум болған, кейіннен ол Сербияның астанасы Белградқа дамыды. Атаудың келттік тегі бар, бұл кельт тайпасы Скордискинің б.з.д. III ғасырында Балқанға жасаған шапқынынан кейін аймаққа қоныстанған кезіне дейін барады. Кейіннен, б.з.д. 75 жылы Рим Республикасы аймақты жаулап алып, оны Моэсия провинциясына қосты. Бұл Дунай шебінің маңызды бекінісі болды және Римнің IV Флавия Феликс легионы 86 жылдан бері мұнда орналасқан. Сингидунум – Рим императоры Жовианның туған жері. 441 жылы ғұндар, ал 584 жылы аварлар мен славяндар шапты. VII ғасырдың басында Сингидунум бекінісі толығымен қиратылды. Белградтың қалалық бөлігінің көп бөлігі "Сингидунум археологиялық ескертікіші" болып табылады, ол 1964 жылғы 30 маусымда қорғалатын аймақ деп жарияланды.

Шығу тегі

Скифтер мен фракиялық киммериялық тайпалар бұл аймақты біздің заманымыздан бұрынғы 7 және 6 ғасырларда кезіп өткен. Балқанға галл шапқыншылығы б.з.д. 4 және 3 ғасырларда болған. Кельт тайпаларының бірі – Скордискилер, екі өзеннің (қазіргі Дунай мен Сава) қосылған жеріндегі стратегиялық төбеге қоныстанды. Олар б.з.д. 279 жылы алғаш рет айтылған Сингидунумды, қазірдің өзінде бекінілген елді мекен ретінде салған. Қаланың негізін қалау кезеңінен археологиялық деректер аз, себебі кельт қаласынан ізі қалмаған, тек қана жерлеу орындары және қазіргі Қарабурма мен Роспи Ћуприя аудандарында табылған некропольдер ғана сақталған. Оларда Скордиски тайпасының жауынгерлеріне тиесілі құнды көркем бұйымдар кездеседі. Сингидунум тұрғындарының рухани мәдениетіне кельт мәдениетінің елеулі ықпалы енген, кейіннен ол римдік классикалық мәдени элементтермен біріктірілді. Кельт бекінісі Теразие қыратының үстінде, Саваның Дунайға құятын жерінен жоғары орналасқан, сол жерде қазір Белград бекінісі тұр. Кельттер сонымен қатар форттың төңірегінде кішкентай, ашық және бекінілген елді мекендерде, яғни опидумдарда өмір сүрген. Кельт қамалының нақты орны белгісіз болғандықтан, кейбір тарихшылар оның Қарабурма мен Роспи Ћуприядағы некропольдерге жақын болғанын айтады. Кельт елді мекендері Ла-Тен мәдениетіне жатқан. Скордискилердің тұрған жерлерінің қалдықтары Автокоманда, Бежания, Ада Циганлия және Ада Хуя аудандарында да табылған. Земун, бұрынғы дербес қала және қазір Белградтың бір бөлігі, Скордискилер тарапынан Сингидунумды салған уақытқа жуықтап құрылған. Олардың мекендеген жерлері Больевци, Мислоджин, Яково, Барич, Прогар және Ритопек сияқты қала маңындағы ауылдарда да анықталған.

Атауы

Атауының екінші бөлігі кельт тіліндегі [[Дун (бекініс) "қоршау, қамал" дегенді білдіреді. "Синги" атауына қатысты бірнеше теория бар, соның ішінде бұл сөздің кельт тілінде "шеңбер" мағынасын білдіретіні де бар. Бірақ, басқа кельт тілдерінде осыған ұқсас жазылған жалғыз сөз – көне ирланд тіліндегі "сенг" ("сық, жұқа, сұлу; құмырсқа" – қазіргі ирланд және гэль тілінде "сеанг"), сондықтан "дөңгелек қамал" деген мағынада болуы мүмкін. Немесе, бұл атау Скордискілер келгенге дейін аймақты мекендеген тракиялық "Сингс" тайпасының атынан шыққан болуы да мүмкін. Геродот б.з.б. V ғасырда осы аймақта тұрған бірнеше тайпаны атап көрсеткен: "Сигни", "Граукенс" және "Синдтер". Кельттік және рим дәуірлеріндегі тілдік өзгерістерден кейін осы тайпалардың аттары аталған елді мекенге атау берген. "Синдтер" – скиф тайпасы, олар меоттық этностық тобына жатады. Бастапқыда Кубань өзені мен Азов теңізі маңындағы аймақты мекендеген тайпаның бір бөлігі б.з.б. VI ғасырда бөлініп, Паннония алқабының оңтүстігіне көшіп келген. Олардың бір тобы Трансильванияда, екіншісі қазіргі Белград аймағында қалған. Соңғы археологиялық және лингвистикалық зерттеулер "Синдтер" тайпасы б.з.б. V және IV ғасырларда осы аймақты мекендегенін көрсетті. Тағы бір болжам бар: бұл атау құрама сөз, оның бірінші бөлігі ("Sin gi") "Ескі дұға" ("sean guí" – қазіргі ирланд тілінде) дегенді білдіреді. Бұл, аталған жер бұрын кельт дінінің маңызды орталығы болғандығын көрсетеді, қамалға айналумен қатар. Бұл жердегі ежелгі кельт жерлеу салтының іздері де осыны растайды. Дегенмен, этимологиялық тұрғыдан алғанда, мұндай нұсқа өте күмәнді. Қазіргі ирланд тілінде "sean ghuí" деп айтылады, ал ол көне ирланд тілінде "sen guidi" түрінде кездеседі, "guidi" сөзі ортақ кельт тіліндегі "guedyo" ("тілеу, жалбарыну, дұға ету") сөзінен шыққан. "Сингидунум" атауының көнелігін ескере отырып, күтілетін түрі *senogwedyodunom, латын тілінде *Senoguediodunum болуы мүмкін.

Рим дәуірі

Римдіктер алғаш рет б.з.б. I ғасырында Сингидунды қоршаған жерлерді жаулауды бастады. Б.з.б. 75 жылы Македонияның проконсулы Гай "Квинт" Скрибоний Курио Балқанның ішкі аймағына Дунайға дейін шабуыл жасады, Скордискілерді, Дардандарды, Дактарды және басқа тайпаларды ығыстыруға тырысты. Римдіктер осы жорықтарда жеңіске жетті, бірақ қысқа ғана уақытқа қалды, аймақты римдік бақылауынан тыс қалдырды. Сондықтан, бұл аймақтың Моэзия провинциясы ретінде қашан ұйымдастырылғаны туралы аз мәлімет белгілі. Бұл Октавиан билігі кезінде, Цезарь Триумвирінің немересі, содан кейін Македонияның проконсулы Маркус Лициний Красс, б.з.б. 29 жылы басталған науқанмен аймақты тұрақтандырғанда ғана болды. Сингидун римдіктердің ықпалымен Сингидунумға айналды. Ол Сирмиум (қазіргі Сремска Митровица) және Виминациум (қазіргі Костолак) арасында орналасқан, олардың екеуі де Сингидунумды маңыздылығы жағынан басып озды, ал Панониядағы Таурунумнан Сава өзенінен өте жақын болды. Сингидунум Дунай бойындағы лимес немесе шекарасымен байланысты маңызды римдік жол – Виа Милитарис бойындағы маңызды және стратегиялық орынға айналды. Ол Limes Moesiae деп аталды. Алғашқы әскери лагерьде б.з. 46 жылдан 69 жылға дейін VIII Августа легионының сарбаздары орналасқан. Ертедегі Сингидунум б.з. 86 жылы қалаға ауыстырылған IV Флавия Феликс легионының келуімен өркендеді және б.з. 5 ғасырының ортасына дейін сол жерде тұрды. IV легионның болуы қазіргі Белград бекінісінің Жоғарғы қаласын алып жатқан шаршы пішіндес каструм (көпіршік) құрылысына түрткі болды. Құрылыс б.з. 2 ғасырының басында басталды, өйткені б.з. 100 жылдары IV Флавия Феликс легионы Сингидунумда тұрақты түрде орналасты, б.з. 108 және 118/9 жылдар аралығындағы Берсобистегі үзілістен басқа. Бастапқыда қамал топырақтан жасалған қорғандар мен ағаштан жасалған қоршаулар ретінде салынды, бірақ көп ұзамай ол Белград тарихындағы алғашқы тас қамал ретінде таспен нығайтылды. Оның қалдықтарын бүгін акропольдің солтүстік-шығыс бұрышынан көруге болады. Легион сонымен қатар Сава өзенінен Сингидунумды Таурунуммен байланыстыратын понтон көпірін салды. Осылайша Via Militaris арқылы империяның батыс бөліктерімен байланысқан Сингидунум тек жергілікті провинциялар (Моэзия, Дакия, Паннония, Далмация) үшін ғана емес, ірі жол торабына айналды. 6000 сарбаздан тұратын легион Дакиядан келетін үнемі қауіпке қарсы маңызды әскери күшке айналды. Римдіктер Сингидунумды нығайтуға көмектесу үшін жасаған тағы бір қадам – қамалдың жанына оның легион ардагерлерін орналастыру болды. Уақыт өте келе, каструмның айналасында үлкен елді мекен пайда болды. Қалалық дамудың негізгі бағыты қазіргі Князь Михайлова көшесі бойымен жүрді, ол байланыс (кардо арқылы) негізгі жолы болды. Адриан Сингидунумға муниципиум құқығын берді, ол 169 жылы расталды. Бұл оның жергілікті автономиясы, жарғысы және заңдары болғанын білдіреді. 239 жылы Сингидунум осы мәртебеден асып, толыққанды колонияға айналды. Рим императоры Жовиан, христиан дінін Рим империясының ресми діні ретінде қайта орнатқан, 332 жылы Сингидунумда дүниеге келген. Жовиан бүгінде "Белградта туған жалғыз рим императоры" деп аталады және Великий Мокри Луг ауданындағы көшеге ие. Сингидунум мен Моэзия бейбіт кезеңді бастан кешірді, бірақ бұл Рим империясының сыртынан ғана емес, ішінен де туған алауыздықтарға байланысты ұзаққа созылмады. Моэзия провинциясы екіге бөлінген кезде Сингидунум Моэзия-Спериордың немесе Жоғарғы Моэзияның бір бөлігіне айналды. Қала, әсіресе мәдениет тұрғысынан, III ғасырда өркендеді. Рим империясы III ғасырдың соңында құлдырауын басталды. Траянның бірнеше сәтті және ұзақ науқандары арқылы құрылған Дакия провинциясы 256 жылы басып кірген готтардың қысымымен құлап бастады. 270 жылы көптеген провинциялардың кенеттен жоғалуымен және басып кірген тайпалардың салдарымен бетпе-бет келген Аурелиан Дакияны мүлдем тастап кетті. Сингидунум империяның құлдырап бара жатқан шекарасында, бабылдық тайпалардың қатерінен аман қалған соңғы бекіністердің біріне қайтадан тап болды. Сирмиумның көлеңкесінде қала тұрса да, IV ғасырда қала маңызды әскери форпост болып қала берді. Ол сондай-ақ епископтық орынға айналды және ғасырдың аяғына дейін ариандықтың негізгі орталығы болды, оның епископтары Урсакий мен Секундиан 381 жылы Константинополдің бірінші кеңесіне дейін Никея христиандығына қарсы жергілікті қарсылықты басқарды. Сингидунум алғаш рет 378 жылы басып кірген готтар тарапынан үлкен зақымдарға ұшырады. Осы оқиғадан кейін қала тек ішінара қалпына келтірілді. 395 жылы, Феодосий I қайтыс болғаннан кейін, Рим империясы екіге бөлінді, Сингидунум Шығыс Рим империясының (немесе Византия империясының) солтүстік-батыс шекарасында орналасқан.

Орналасу

Қала қала құрылысы тұрғысынан ұйымдастырылған. Онда форум, ғибадатханалар, жоспарланған, құрылымдалған және төселген көшелер, су құбыры, кәріз жүйесі сияқты нысандар болды. Қала тікбұрышты құрылымда салынған, көшелері тік бұрыштарда қиылысқан. Бүгінгі Белградтағы Ұзын Миркова, Душанова және Король Петра I көшелерінің бағытымен осы желілік құрылымды көруге болады. Студенттер алаңы – римдік форум, оның іргесінде термалар (1970 жылдары қалдықтары табылған қоғамдық монша кешені) орналасқан және Сингидунумға римдіктер берген бағытты сақтайды. Белградты қоршаған ауылдар мен қалаларда қабірлер, ескерткіштер, мүсіндер, керамика, монеталар сияқты римдік материалдық мәдениетінің басқа да қалдықтары табылды. Сингидунумның аумағы қазіргі Белградтың 5 муниципалитетінің аумағына таралады. Каструм қазіргі Белград бекінісінің бір бөлігін алып жатыр. Азаматтық аймақ Краль Петра көшесінен басталып, Сава мен Дунайдың екі беткейімен Косанчичев Венацқа дейін созылып, Республика алаңынан Краль Александр бульвары бойымен Мали Мокри Лугқа дейін жалғасады. Республика алаңындағы некропольде біздің заманымыздың I ғасырына жататын жақсы сақталған қабірлер табылды. Жалпы алғанда, азаматтық қоныстың ең үлкен бөлігі қазіргі Симина және Бранкова көшелері мен Республика алаңының арасында орналасқан. Ал каструмның өзі бүгінгі Қалдықтың Жоғарғы қаласы мен Калемегдан паркін қамтиды. Каструм биік қабырғалармен қоршалған, олар ақ Ташмайдан әктасынан салынған және шамамен 2 км² аумақты алып жатқан, иррегулярлы төртбұрыш пішіндес (шамамен). Өзендер мен каструм арасындағы, Сава мен Дунайдың аллювиалды жазықтығында Төменгі қала орналасқан. Каструмның төменгі жағында орналасқан бұл қала қамал мен мұнаралармен қоршалған. Бекіністің оңтүстігінде тағы бір қалашық, азаматтық римдік қала орналасқан. Төменгі қаланың жанында, Дунайдың оң жағалауында 18 ғасырға дейін жұмыс істеген порт болған. Қазіргі Краль Александр бульвары – Сингидунум мен Константинопольді, ал жергілікті тұрғыда Сингидунумды империяның Дунай шекарасындағы қамалдар мен елді мекендермен, мысалы Виминациуммен байланыстырған ұзақ Виа Милитаристің бастапқы бөлігі. Біздің заманымыздың I ғасырында салынған бұл жол кең болған, бойында дүкендер, шеберханалар мен арсеналдар орналасқан, ал римдіктер жол бойында тас саркофагтарда жерленген. Римдік жолдың археологиялық қалдықтарын әлі күнге дейін "Депо" деп аталатын қаланың қоғамдық көлік компаниясының бұрынғы қоймасынан көруге болады. Бульвардың көп бөлігі "Ежелгі Сингидунум" археологиялық ескерткішінің құрамына кіреді. Римдіктер Ташмайданның қазіргі маңындағы карьерден тас шығарып, оны Сингидунумды салуға және көптеген саркофагтар жасауға пайдаланған. Су құбыры қазіргі Кумодраж ауданынан су жеткізу үшін пайдаланылған. Кейіннен ол Мокри Лугтың су құбырымен қосылып, каструмға дейін жалғасты. Мокри Луг пен Кумодраж – екі төбе, сондықтан табиғи еңіс судың Сингидунумға қарай төмен ағып кетуіне мүмкіндік берген. Қазіргі Цветова Пияца ауданында үш қосымша су жүйесі орналасқан. Су құбырлары Белградтың қазіргі орталығы – Теразие және негізгі жаяу жүргіншілер аймағы – Кнез Михаилова көшесі арқылы өткен, ол қалаға кіретін басты жолдардың бірі болған және бүгінде римдік көшелер желісін сақтайды. Қазіргі Қарабурма, Роспи Ćuprija және сол кездегі Ада Хуя аралымен шектелген аймақта римдіктер жүзімдіктер өсіріп, қоғамдық моншалар үшін жылу бұлақтарын пайдаланған.

Қала маңы

Сингидунумның маңындағы басты қала және бекініс Таурунум, қазіргі Земун, Саваның арғы жағында, Дунайдың оң жағалауында орналасқан. Кельт қонысы біздің заманымыздың I ғасырында римдік қалаға айналды және кейіннен Сингидунумның Паннония флотының портына айналды. Шығысқа қарай, қазіргі Брестовик ауылының шетінде Сингидунум кезеңінен қалған іздер бар. Брестовикте шамамен 300 жылға дейін сонатын, 1895 жылы табылған римдік қабір бар. Дәлелдер бай жергілікті тұрғынның (әскери қолбасшы немесе жоғары дәрежелі Сингидунум кеңсе қызметкері, ол мүлікпен марапатталған) қабірі екенін көрсетеді, бірақ көпшілік бұл жерде христиан "Шығарушылары" Гермил мен Стратоник жерленген деп санайды. Әрқайсысы 2 тоннаға дейін салмағы бар үш монументалды тас та табылды. Император Макриннің (217–218 жылдары билеген) жақсы сақталған бюсті қазіргі Болеч ауылында, Белград пен Брестовик арасында, ежелгі Трикорнийге жақын жерде табылған. Трикорний (латынша "үш мүйізді бекініс"), қазіргі Ритопек, маңызды әскери лагерь – Кастра Трикорния болған. Атауы үш ерекше төбеден шыққан, олар ландшафтқа үстемдік еткен, бірақ кейін біреуі Дунайға батып кеткен немесе жай ғана сумен жуылған. Бұл елді мекен Трикорненс руына атын берген, римдік тракий-кельт тайпасы. 258 жылы Легио VII Claudia сарбазы Аурелий Геркуланға тиесілі стильдік бейнелері бар салтанатты кеуде қалқаны және Рим кезеңінің көптеген басқа да артефакттары табылған, мысалы, Темір қақпа I су электр станциясының бөгеті салынғаннан кейін жағаға шайылып қалған күміс монеталар. Трикорний – Via Militaris-ті қорғау үшін салынған бекіністердің бірі болды. Басқа бекіністерге Mutatio ad Sextum Militare (қазіргі Гроцка) және Mutatio ad Sextum (Мали Мокри Луг) жатады. Авала тауының басына салуға қолайлы жер табылғандықтан, римдіктер ежелгі кельт бекінісінің негізінде бекініс салған. Сингидунумға кіретін жолдарды күзету мен бақылаудан басқа, алғы пост таудағы көптеген кен орындарын қорғау үшін маңызды болды, оларды римдіктер пайдаланған. Олар қазіргі Рипанж маңында қорғасын, мырыш, күміс және сынап өндірген. Алғы пост таудың төбесінен төмен орналасқан. Алғы пост болашақ ортағасырлық Жрнов бекінісінің негізі болды. Көршілес Космай тауы да римдіктер қазып алған кенге бай болды. 2000 жылдың шілдесінде Бэйб ауылында жаңа спорт кешенін қазу кезінде Прутен ағысының аңғарында бұлақ табылды. Осы процесте ғасырлар бойы жасырын сақталған Рим кендерінің кең кешеніне жасырын кіреберіс табылған. Күміс, темір және қорғасын өндірудің іздері бар. Біздің заманымыздың III ғасырында Космай кендері Рим империясының ең маңызды кендерінің бірі болды және римдік прокуратор Бабений басқарды, оның аты Бэйб ауылының атында сақталған. 1970 және 1980 жылдары Белградтағы Ұлттық музейдің мамандары аймақты зерттеді және Баб, Стожник және Губеревац ауылдарының маңында орналасқан көптеген тау-кен қабірлерін тапты. Космайда жер астына терең және кең созылған шамамен 100 ежелгі шахта бар екені анықталды. Рим кезеңінен кейін кен өндіру тоқтатылды, тек Орта ғасырлық Сербияда ғана қайта жаңғырды. 1963 жылы "Школьское Добро" орталық ғимаратының маңында, Земун Полье маңында жерді өңдеген трактор жер бетінде ескі монеталарды, мүсіннің басын, қыш ыдыстардың сынықтарын және көптеген басқа да заттарды қазып шығарды. Жергілікті Ұлттық музейге хабар берілді және археологтар бұл жерді зерттеді. Бұл бұрынғы Сирмиум-Сингидунум жолындағы римдік бекініс болған деген қорытындыға келді. Бұрын белгісіз болған қоныс төртбұрышты, қабырғалары тең, және табылған кезде Сингидунумның ең үлкен "сыртқы маңы" болды.

Византия билігі мен көші-қон кезеңі

V және VI ғасырларда Моэзия мен Иллирия гунн, остготтар, гепидтер, сарматтар, аварлар, славяндар және герульдердің бірінен соң бірі жасаған шабуылдарынан қатты зардап шекті. 441 жылы Сингидунумды ғұндар басып алды, қала мен бекіністі толығымен қиратты, римдік тұрғындарын құлдыққа сатты – олар лимес бойындағы барлық қалалармен де осылай жасады. Келесі екі жүз жыл ішінде қала бірнеше рет қолы ауысты: римдіктер 454 жылы ғұндар конфедерациясының күйреуінен кейін қаланы қайтарып алды, бірақ сарматтар оны көп ұзамай басып алды. 470 жылы остготтар сарматтарды ығыстырып, қала маңына енді. Кейін 488 жылы гепидтер қалаға шабуыл жасады, бірақ 504 жылы остготтар оны қайта басып алды. Алты жыл өткен соң, Шығыс Рим империясы бейбіт келісім шарты бойынша қаланы қайтарып алды. Византия императоры Юстиниан I 535 жылы Сингидунумды түгелдей қайта салды, бекініс пен қаланы бұрынғы әскери маңыздылығына қайтарды. Сингидунум маңызды шекара бекінісіне айналды, алайда Юстиниан бұрынғы легион лагерінің ішіндегі аумақты ғана қайта жаңартты. Қала шамамен елу жылға дейін бейбіт өмір сүрді, бірақ 584 жылы аварлар келген кезде тонауға ұшырады, бірақ византиялықтар оны 596 жылы қайта басып алды. Қалаға аварлар мен олардың одақтастары – славяндар үнемі шабуыл жасап отырды. Мористің Балқандағы жорықтары кезінде Сингидунум операциялардың базасы ретінде пайдаланылды, бірақ 7-ғасырдың бірінші жартысында аварлар Сингидунумды толығымен өртеп, қиратқанда қайтадан қолдан шықты. Сингидунумның қирауы және бүкіл Лаймс-Моэзияның құлауы 614 жылға дейін болды, осы жылы аварлар Сингидунумның оңтүстігіндегі Ниш қаласына шабуыл жасады. Шамамен 630 жылы славяндар осы аймаққа тұрақты қоныстанды.

Белград

VII ғасырдың басында аварлар басып алғаннан кейін ежелгі қала туралы еске алу тоқтатылады, ал одан кейінгі ғасырлардағы тағдыры құпия болып қалады. 6 ғасырдың соңынан 9 ғасырдың екінші жартысына дейінгі кезеңде осы орналасқан жерде қоныс екенін көрсететін ешқандай тарихи жазба жоқ. Дегенмен, славяндар осы кезеңде қалаға қоныстанды және оны Београд ("ақ қала") деп атады, бұл атау римдіктер каструм салған ақ Ташмайдан әктасынан шыққан. Оның славян тіліндегі атауы алғаш рет 878 жылдың 16 сәуірінде папа Иоанн VIII-нің болгар князі Борис I Михаилға жазған хатында айтылады, себебі Белград сол кезде Бірінші Болгар империясының құрамында болған. Славян қонысы біраз уақыт бойы болған, өйткені жаңа атау қабылданды, сонымен қатар қала епископтық орын болды, себебі папа Belogradensis епископаты ("Белград епископы") туралы айтады. Жаңа атауымен Белград, әсіресе Византиялықтар оны қайта басып алғаннан кейін, бұрынғы стратегиялық маңыздылығын қайта иеленді.

Шолу

Белградтың кейінгі дамуы ежелгі Сингидунумның, яғни азаматтық елді мекендер мен некропольдердің бүгінгі қорғалатын аймағындағы мәдени қабатының 80%-дан астамын жойды. Тек үш учаске қазылып, консервацияланып, қайта көмілді: Академик саябағы, Пролече саябағы және Тадеуш Костюшко көшесі. Қалған аумақтың аз ғана бөлігі зерттелді. Солтүстік-батыс қамал, мұнараларымен бірге, жақсы зерттелген, ал қалалық көшелер желісі мен әскер казармаларының орналасқан жерлері болжамдалды. 2016 жылдың шілдесінде қала әкімдігі Студенттер алаңын толықтай қайта жаңарту және жер асты гаражының құрылысын жариялады. Екі деңгейлі жер асты гаражының салынуы жұртшылық пен сарапшылар тарапынан сынға ұшырады, себебі саябақтың астындағы археологиялық орын тарихи және археологиялық тұрғыдан тиісті зерттелмеген, ал қазір римдік және кейінгі византиялық қалдықтардың бәрі жойылмақ. Бұл ескі Белградтың ең маңызды қалалық аймақтарының бірі болды және Теразие қыраты бойында дамыған ежелгі Сингидунумның орналасқан жері ретінде ерекше маңызға ие. Алаң аумағы қаладағы ең терең "мәдени және тарихи шөгіндіге" толы және Белградтың қалалық мәдениетінің бастапқы көзі деп сипатталды.

Қала орталығы

1882 жылы Михаил ханзаданың ескерткішінің іргесін қазу кезінде Рим үкімділігінің әр түрлі кезеңдеріне жататын қабірлер табылды. Бір қабір кірпіштен салынған, онда 13 дөңгелек және 2 төртбұрышты қабір орны болды. Олардың кейбіреулері «құдық қабірлер» деп аталды, себебі олардың тереңдігі көп. Бұл аймақта «құдық қабірлер» сирек кездеседі және бұл дәстүр Галлиядан келген деп саналады. Кірпіш қабір Чика Любина көшесіне жақын жерде табылды, ал қалған қабірлер ескерткіштің қазіргі орналасқан жерінде болды. Қабірлерден табылған заттар: қыш ыдыстардың сынықтары, терракота және тас мүсіндер, желдеткіш пішіндес еден плиткалары, қола және сүйек инелер, кірпіштер, шамдар және т.б. Олардың ішінде күл және жануар сүйектері сақталған. Сонымен қатар, монеталар мен қола жүзіктер, қарудың бөліктері де табылды. Бұл «құдық қабірлер» шамамен 100 жылға дейін созылған, ал кірпіш қабір 400 жылға жатады, оның кейбір кірпіштерінде IV Flavia Felix легионының мөрі бар. 2018-2019 жылдардағы жөндеу жұмыстары кезінде екі қосымша, қираған қабір табылды. 3 ғасырға жататын оңтүстік-батыс некрополі қазіргі Зелени Венац, Косанчичев Венац және Варош Капия аудандарында орналасқан. Қалдықтар 1930 жылдары құрылыс жұмыстары кезінде, Бранкова көшесі Сава өзеніне дейін созылғанда, болашақ Александр патша көпіріне қосылу үшін табылды. Бранкова көшесіндегі 16-мыңда 1931 жылы римдік қабір табылды. Қабір стеланың қайта пайдаланылған бөліктерінен жасалған. Құмтастан жасалған тақтада адамның бейнесі және Валериус Лонгинус есімді жазу болды. Максиминнің әйелі арнаған қиратылған тағы бір қабір тасы да болды. Поп Лукина және Караджордьева көшелерінің бағытында жақсы сақталған бірнеше басқа қабірлер табылды. Соғыс аралық кезеңдегі аймақтағы басқа да табылған заттарға Каменичка көшесінен табылған ерте орта ғасырлардағы (Ұлы көші-қон кезеңіндегі) алтын көпбұрышты сырға жатады. Медициналық қауымдастық ғимаратының іргесін қазған кезде 4 кг-нан астам римдік монеталар табылды. Олар 5 ғасырға жатады. Кейбір қалдықтар 2018 жылы Юг Богданова көшесіндегі 20-мыңдағы қонақ үйдің құрылысы кезінде табылды. Gospodar Jevremova және Kneginje Ljubice көшелерінің қиылысында, Дорчолда, 1935 жылы грек құдайы Гекатеге арналған ғибадатхана табылды, ол «Адқа түсу» сияқты болды. Жаңа ғимараттың іргесі қазылған кезде, Гекатеге арналған латын тілінде жазылған ұзын арқалық табылды. Жазуды император Максимин Тракстың қызметінде IV Flavia Felix легионының легионері Валериус Кресценцио жазған. Ол шамамен 235 жылға жатады. Табылғаннан кейін ол жоғалып кетті, бірақ ондаған жылдардан кейін табылып, Белградтағы Ұлттық мұражайға тапсырылды. Бұл Сербияда Гекате табылған сирек жағдайлардың бірі. Оның культы осы аймақта дамыған жоқ және ол көбінесе күміс кен орындарының қорғаушысы ретінде табынатын римдік Диана құдайымен байланысты болды. Gospodar Jevremova айналасындағы бүкіл беткей некрополь болғандықтан, ғибадатхана оның бір бөлігі болған болуы мүмкін, себебі Гекате ғибадатханалары әдетте зираттарда салынған. Арқалық қадамды аяқталады, сондықтан ғибадатхана Сингидунумда күтілетін Тоскана стиліне қарағанда иондық стилде салынған болуы мүмкін. Арқалықтың төменгі жағындағы анта капителінің іздері және олардың өлшемдері екі бағананың және оның үстіндегі төртбұрышты қақпаның болғанын көрсетеді. Жер бедеріне байланысты ғибадатхана беткейге қазылған болуы мүмкін. Бастапқыда топырақ пен ағаштан жасалған бекініс Студенттер көшесі мен Кнез Михаилова көшесіне дейін созылған. Бұл аймақта 1 және 2 ғасырдың басына жататын ең көне римдік қабірлер табылды. Қазіргі Қалдықтың Төменгі қала бөлігінде 2 және 3 ғасырларға жататын қалдықтар табылды. Олардың ішінде су моншалары, тұрғын үйлер және Митраға арналған ғибадатхана бар. Юпитер мен Немезис ғибадатханалары бар форум Кафедральдық шіркеудің жанында, Король Петра көшесіндегі Сербия Ұлттық Банкінің заманауи ғимараты орналасқан. Тағы бір су моншалары Чика Любина көшесінде орналасқан. Бүкіл елді мекен кең некропольдермен қоршалған, ал негізгі және ең үлкені Виа Милитарис бойымен Виминациум бағытында, бүгінгі Булевар Кралья Александрада орналасқан. Академия саябағының солтүстік бөлігі Студенттер көшесінде 1968 жылы жақын жерде орналасқан Белградтың Коммунистер Лигасының қалалық комитетінің қазандық бөлмесі үшін отын бакі тарту кезінде қазылды. Газон астында, көне римдік су моншаларының қалдықтары табылды, оның ішінде фригидариум (салқын суы бар бөлме), лаконикум (жылу суы бар бөлме, онда адамдар терлеп, дайындалатын) және кальдариум (екі ыстық су бассейні бар бөлме) бар. 1969 жылы қазба жұмыстары басталды және барлығы 8 бөлме табылды, оның ішінде суды жылытатын кірпіш пештің қалдықтары бар. Бұл 3 немесе 4 ғасырға жататын, әйелдер мен еркектерге арналған қоғамдық монша болды. Саябақтың бүкіл аумағы «Римдік Сингидунумның қорғалатын аймағының» шегінде орналасқан. Бұл қаланың бекіністен тыс, азаматтық секторында орналасқан аймақ. Қалдықтар 1978 жылға дейін көрінетін болды, бірақ қазба жұмыстарын жалғастыруға немесе оларды шатырмен немесе шатырмен жабуға қаражат болмағандықтан, қалдықтар консервацияланып қайтадан көмілді. Жақын жердегі Философия факультетінің алаңындағы тағы бір су моншаларының қалдықтары әлі де көрінеді және отыруға пайдаланылады. 2004 жылы Райичева көшесіндегі болашақ сауда орталығы үшін қазба жұмыстары басталды, Кнез Михаиловаға жақын жерде. Ежелгі және кейінгі ежелгі қабаттардың қалдықтары, сондай-ақ Король Петра бағытындағы оңтүстік-батыс қоршау жолының және екі шұңқыры табылды. 3 ғасырға жататын шұңқыр монеталармен, шамдармен, керамикамен және құмыралармен толтырылған. Осы жерге жақын, Кнез Михаилова мен Король Петра көшелерінің бұрышында 2 ғасырға жататын тас төселген алаң табылды. Бұл бекініске кіре берістегі қоғамдық кеңістік болды. Қала орталығындағы әрбір құрылыс кезінде қазба жұмыстары жүргізілгенде, көбінесе жаңа қалдықтар табылады. 2007 жылы, Булевар Кралья Александра мен Кнеза Милоша көшелерінің бұрышындағы бұрынғы «Три листа дувана» кафесінің орнында бірнеше некропольдер табылды. Одан сәл беріде, Пионерлер саябағында «Пионерлік саябағы археологиялық ескерткіші» орналасқан. Жер асты гаражы қазылған кезде 19 қабір табылды. 2008 жылы Чика Любина көшесінде 4 ғасырға жататын үйдің қалдықтары табылды, оның ішінде есіктің кіреберісінің бөлігі және едені болды. Қабырғаның бір бөлігі фрескалармен безендірілген. Ұқсас табылғандар Косанчичев Венац және Тадеуш Косцюшко көшелерінде де табылды. Сондай-ақ 2008 жылы Таковска және Косовска көшелерінің бұрышында кейінгі антик заманға жататын қалдықтар табылды. Римдік каструмның қалдықтары 2 ғасырға жатады, олар Тадеуш Косцюшко көшесіндегі реконструкция кезінде табылды, консервацияланып қайтадан көмілді. Цинкар Янкова көшесінде кейінгі 1 ғасырға жататын бес қабір және үш канал табылды. Археологтар каструмның оңтүстік-шығыс жолының қалдықтарын табуды күткен, бірақ аймақтағы үлкен құлаулар мен жер бетінің тегістелуі салдарынан жол уақыт өте келе жойылды. Косанчичев Венацта табылған қалдықтар сәнді ви...

Сыртқы аудандар

Римге дейінгі артефактілер, соңғы темір дәуірінен бастап, қазіргі Қарабурма, Земун, Батайница және Ритопек аудандары мен шалғайында табылды. Ритопекте б.з.б. V ғасырға жатқан скиф стиліндегі тұмарша табылды, ол шатыр тәрізді басы мен естікшелері бар стильді грифонның бейнесін көрсетеді. Қарабурма мен Роспи Ćуприя маңынан қалдықтар табылды, оның ішінде некрополь (Атшы қабірі 16), көптеген артефактілер мен дунумның бөліктері бар.