Кіріспе

Тернате, сондай-ақ Тернате қаласы деп аталады, Индонезияның Солтүстік Малуку провинциясындағы қала және Малуку аралдарындағы арал. 2010 жылға дейін ол Солтүстік Малуку провинциясының де-факто астанасы болды, бірақ содан кейін жақын орналасқан Халмахера аралдағы Софифи қаласы астана болды. Тернате Халмахераның батыс жағалауынан орналасқан және сегіз аралдан тұрады: Тернате – қаланың ең ірі және басты аралы, сондай-ақ Моти, Хири, Тифур, Маяу, Макка, Мано және Гурида. Қаланың жалпы жер аумағы 162,20 шаршы километрді құрайды. 2010 жылғы халық санауы бойынша қалада 185 705 адам, ал 2020 жылғы санау бойынша 205 001 адам тұрды, бұл бір шаршы километрге 1264 адамнан келеді. 2023 жылдың ортасындағы ресми бағалау бойынша халық саны 204 920 адамды құрады (оның ішінде 104 128 ер адам және 100 792 әйел). Бұл провинциядағы ең үлкен және ең тығыз бейімделген қала, сонымен қатар Солтүстік Малукудың экономикалық, мәдени және білім беру орталығы болып табылады және көршілес аймақтар үшін байланыс орталығы қызметін атқарады. Тернате қаласы 15 және 16 ғасырларда Тернат сұлтанының астанасы болды және Еуропа елдерінің бәсекелестігіне дейін Молукк аралдарындағы дәмдеуіш саудасын бақылау үшін Тидор сұлтанымен күресті.

Ерте тарих

Малуку кітабы «Нагаракретагамада» еске алынған. Бұл термин бастапқыда Солтүстік Малуку аралдарында дәмдеуіш өндіретін аралдарды білдірген, олардың ішінде Тернат ең бастысы болды. Тернат патшалығы бұрын Гапи патшалығы деп аталған. Молуккалық дәстүр бойынша, 1250 жыл шамасында саяси қақтығыстар салдарынан Халмахерадан халықтың қоныс аударуы болған. :4 Халмахерадан келген адамдар алғаш рет Гамалама тауының етегінде Тобона деген елді мекен құрған. Сол кезде Тобонаны Момоле аталысымен тайпа басшысы басқарған. Тернат сұлтандығының билігінің гүлденген шағы 16 ғасырдың соңында Сұлтан Баабулла тұсында келді, ол Сулавесидің шығыс бөлігінің көп бөлігіне, Амбон және Серам аймақтарына, Банда аралдарына, Солор аралдарына, Минданаоға және Папуаның бір бөлігіне ықпал еткен. Ол Тидормен шеткері аймақтарды бақылау үшін қатаң бәсекелестікке түсті. Тарихшы Леонард Андаяның айтуынша, Тернаттың Тидормен болған «екіұстаздық» бәсекесі Малуку аралдарының ерте тарихындағы басты тақырып болды. Саудаға тәуелді мәдениетінің нәтижесінде Тернат аймақта исламның таралуының алғашқы орындарының бірі болды, ол 15 ғасырдың соңында Явадан бастау алды, бірақ бұл аймақтағы исламның ықпалы 14 ғасырдың соңына дейін жетеді. Бұл дін алғашқыда Тернаттың кішкентай билеуші отбасына ғана тән болды, содан кейін халықтың қалған бөлігіне тарады. Тернатеандықтар мен португалдықтар арасындағы қарым-қатынас бастапқыда шиеленіскен еді, өйткені Еуропадан алыс орналасқан бекініс көбінесе ең бейшара және ашкөз тұлғаларды тартты. Португалдықтардың жаман мінез-құлқы және христиандыққа баулуға жасалған әлсіз әрекеттер Тернаттың мұсылман билеушісімен қарым-қатынасты нашарлатты, сондай-ақ олар дәмдеуіш саудасын монополияға айналдыруға және жергілікті саясатты бақылауға тырысты. 1570 жылы Сұлтан Хайрун өлтіріліп, оның басы тігілген қылышқа ілінді, содан кейін мұсылман тернатеандықтар португалдықтарға қарсы көтерілді, олар өз бекінісінде қоршауға алынды. Олардың капитаны Дом Альваро де Атаиде болды, ал Бельхиор Виейра де Тернате гарнизон 1575 жылы Сұлтан Бабуллаға бас бергенге дейін қорғаныста өзін ерекшелендірді, ол бекіністі өзінің сарайына айналдырды. 1579 жылы сұлтан ағылшын саяхатшысы және әлемді айналып келген Фрэнсис Дрейкті қабылдады, ол бұрыш сатып алуға қызығушылық танытпады, өйткені оның кемесі, «Алтын Елік», испандық қазына кемелерінен тоналған алтынға толы болғандықтан бұрышқа орын болмады. Бұл қала испандықтар Бруней сұлтандығынан Тондо патшалығымен одақтасып тартып алған, ал Бруней Лузонға шабуыл жасаған кезде Манила Тондоны ығыстырған. Испандықтар Маниланы Мексикадағы Жаңа Испанияның вице-корольдігіне қарасты генерал-капитандық ретінде құрды, ал испандық Тернат Манила негізіндегі генерал-губернатордың басшылығында болды. 1607 жылы голландтар Тернатеге оралып, жергілікті тұрғындардың көмегімен Малайода бекініс салды. Испандықтар аралдың оңтүстік бөлігін басып алды, онда олардың негізгі қонысы - Сиудад-дель-Росарио орналасқан. Арал екі күшке бөлінді: испандықтар Тидормен, ал голландтар Тернатпен одақтасты. Тернатеандық билеушілер үшін голландтар пайдалы болды, бірақ олар Тидор мен испандықтарға қарсы әскери артықшылықтар берді. Тернат өзінің аумағын кеңейтіп, әсіресе Хамзаның (1627-1648 жж.) билігі кезінде шеткері аймақтарды бақылауын күшейтті. Патшалықтағы голландтық ықпал шектелді, бірақ Хамза және оның мұрагері, Сұлтан Мандар Сях (1648-1675 жж.) голландтық Шығыс Үндістан компаниясына (VOC) көтерілістерді бақылауға көмектесу үшін кейбір аймақтарды берді. Испандықтар 1663 жылы Тернат пен Тидордан бас тартты; Тернаттан бас тартқанда, кейбір адамдар испандықтарды Филиппинге кері қайтқанда ертіп жүрді; мексикалық-филиппиндық-испандық және папуа-индонезиялық-португалдық тегі бар шамамен 200 отбасы қалды. Филиппинде олар Маниладағы Эрмита, Кавиттегі Сан-Роке, Кавиттегі Танза және Кавиттегі Тернате қалаларына қоныс тепті, олар өздерінің туған жерінің құрметіне Тернате деп атады. Кейбір аралас этникалық топтар Индонезияның Тернате қаласында қалуды таңдады, бірақ олар қуғынға ұшырады және қайта жанданған сұлтандықпен исламдастырылды. 18 ғасырда Тернат Солтүстік Молуккадағы барлық сауданы бақылауға тырысқан VOC губернаторының орны болды. 19 ғасырға қарай дәмдеуіш саудасы едәуір төмендеді және аймақ Нидерландтың отарлық мемлекеті үшін бұрынғыдай маңызды болмады, бірақ голландтар аймақта басқа отарлық державаның оны басып алуына жол бермеу үшін өздерінің қатысуын сақтап қалды. VOC 1800 жылы Голландия үкіметімен мемлекеттік меншікке алынғаннан кейін Тернат Молукка аралдарының үкіметіне (Gouvernement der Molukken) кірді. Тернат 1810 жылы британдықтар басып алып, 1817 жылы голландтардың бақылауына қайтарылды. 1824 жылы ол Халмахераны, Жаңа Гвинеяның бүкіл батыс жағалауын және Сулавесидің орталық-шығыс жағалауын қамтитын резиденцияның (әкімшілік аймақтың) астанасы болды. 1867 жылға қарай голландтар басып алған Жаңа Гвинеяның барлығы резиденцияға қосылды, бірақ оның аймағы біртіндеп Амбонға (Амбойнаға) берілді және 1922 жылы оған қосылды.

ХХ ғасыр - қазіргі заман

Индонезияның қалған бөлігі сияқты, Тернате де Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жапон әскерлерімен басылып алынды; Шығыс Индонезия теңіз күштерінің басқаруында болды. 1945 жылдың тамызында Жапония тәуелсіздігін жариялағаннан кейін және Индонезия тәуелсіздік алғаннан соң, Тернате 1945 жылдың қараша айының басында одақтас күштермен қайта басылып алынды, олар Индонезияны голландтардың бақылауына қайтаруды жоспарлаған. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Тернате 1946 жылдың 10 желтоқсанында қала мәртебесін алды.

Индонезия тәуелсіздік алған кезде Тернате Малукудың құрамына кірді. 1998-2000 жылдардағы Малуку аралдарындағы діни қақтығыс кезінде Тернатеде зорлық-зомбылық оқиғалары болды.

География

Тернате өте белсенді сейсмикалық аймақта орналасқан, онда вулкандық белсенділік пен жер сілкіністері жиі кездеседі. Тернате – Тыныш мұхитының от шеңбері құрамына кіретін аралдар тобына жатады. Тернатеде Гамалама (1715 м) жанартауы басым. 1840 жылғы жарылыс көптеген үйлерді қиратты, ал 1980, 1983, 1994 және 2011 жылдары қосымша жарылыстар болды. Жанартаудың етегінде қарағай бұталары өседі, сонымен қатар жанартаудың шыңына шаруашылыққа көтерілуге болады. Әуежай солтүстік-шығыс жағалау бойында орналасқан. Хири аралы – Тернатедің солтүстік ұшынан шығысқа қарай орналасқан жанартаулық конус. Крокодилдер мекендейтін Толире көлі солтүстік-батыста орналасқан және тік жартастармен шектелген. Тернате жағажайларына солтүстіктегі Суламадаха, батыстағы Афетадума және Жубурики, оңтүстік-шығыстағы Кастела ауылының жағажайлары кіреді.

Саясат

Тернате қаласы Батыс Халмахера ауданымен бірге Бірінші Солтүстік Малуку сайлау округінің құрамына кіреді, олар екеуі де провинциялық парламенттегі 45 орынның 12-сіне ие. Қалалық деңгейде ол төрт сайлау округіне бөлінеді, олардың барлығында 30 өкіл бар. Бірінші сайлау округіне қалалық парламентте сегіз орынға ие Орталық Тернате кіреді, екінші сайлау округі Солтүстік Тернатеден жеті орынға ие, үшінші сайлау округі Оңтүстік Тернате және Моти аралдары аудандарынан 12 орынға ие, ал төртінші сайлау округі Тернате аралы, Хири аралы және Батанг Дуа аралдары аудандарынан үш орынға ие. 2020 жылы ең қарқынды өсімді әкімшілік қызмет көрсету саласы көрсетті – 13,95%, одан кейін байланыс және ақпарат – 10,46%. 2020 жылы COVID-19 пандемиясы мен шектеулердің салдарынан көлік саласы күрт төмендеп, 20,44%-ға дейін құлдырады. 2020 жылы сауда және өндіріс салалары тиісінше 7,45% және 7,56% төмендеді. 2020 жылы қаладағы жыныс арақатынасы 100 әйелге 101 еркекке тең болды. Индонезияның көп бөлігі сияқты, бұл жерде де халықтың жас құрамы басым, 15 жастан асқандардың саны шамамен 182 439 адамды құрайды. 2019 жылы халық саны 2,21% өсті. Сондай-ақ, көршілес аймақтардан келген мигранттардың көпшілігін құрайтын шағын протестанттық азшылық та бар. Тернате жергілікті тұрғындары Тернате тілінде сөйлейді, ол Аустронезия тілдеріне жатпайды және Батыс Папуа тілдерінің Солтүстік Халмахера тармағына жатады.

Білім

2020 жылы қалада 114 балабақша, 124 бастауыш мектеп, 43 негізгі мектеп, 26 жоғары мектеп және 9 кәсіптік-техникалық мектеп болды. Солтүстік Малукудағы үш мемлекеттік жоғары оқу орнының барлығы Тернате қаласында орналасқан. Хайрун университеті – провинцияның мемлекеттік университеті, Оңтүстік Тернате ауданында орналасқан. Ол провинцияның бас университеті болып табылады және ұлттық SNMPTN жүйесі арқылы студенттерді қабылдайды. Бұрын жеке университет болған, бірақ 2004 жылы Білім және мәдениет министрлігі оны Солтүстік Малукудың мемлекеттік университеті ретінде жұмыс істеу үшін қабылдады. Тернате мемлекеттік ислам институты және Тернате медициналық политехникумы да бар. Мұхаммед университеті, Виратама ғылым және технология политехникумы, Ки Раха педагогикалық колледжі және Тернате компьютер академиясы сияқты басқа да жеке университеттер мен оқу орындары бар. Формальды білім беруден басқа, 2021 жылға қарай қалада тіркелген алты ислам пансионаты бар. Олардың жартысы Оңтүстік Тернате ауданында, ал қалғаны Солтүстік және Орталық Тернате аудандарында орналасқан. Мектепке қатысу деңгейі жоғары – 15 жастағы балалардың арасында шамамен 99,06%. 2020 жылы қыздардың саны ұлдардан көп, қыздардың көрсеткіші 100% болса, ұлдардың көрсеткіші 98,05% болды. 2020 жылы сауаттылық деңгейі 99,68% құрады. Қаладағы мұғалімдер мен оқушылар арақатынасы Индонезияның басқа аймақтарымен салыстырғанда төмендеу – 14 оқушыға бір мұғалім. 2021 жылы тағы бір мемлекеттік аурухана ашылды, ол Тернате қалалық ауруханасы деп аталды және қала әкімдігімен басқарылады. Сонымен қатар, Индонезия армиясына қарасты әскери аурухана да бар. Дарма Ибу Тернате бас ауруханасы және Медика Харифалм бас ауруханасы сияқты жеке ауруханалар да бар, екеуі де D класты ауруханалар болып саналады. 2020 жылға қарай қала тұрғындарының 68% ғана мемлекеттік медициналық сақтандыруға (BPJS Kesehatan) ие, ал қаладағы негізгі денсаулық мәселелерінің бірі – 15 жастан асқан қала тұрғындарының 27,59% аптасына орташа есеппен 80 данадан темекі шегуі.

Тарихи орындар

Қалада еуропалықтар мен Тернат сұлтандығы салған тарихи қамалдар орналасқан, мысалы Каламата, Кастела, Оранж және Санто-Педро қамалдары. Толуко және Каламата қамалдары португалдармен, ал Оранж қамалы Голландиялық Шығыс Үндістан компаниясының уақытша бас кеңсесі ретінде салынған. Тернат сұлтандығының сарайы бүгінге дейін сақталған және қазір мұражай болып жұмыс істейді. Бұл ғимарат Кедатон Сұлтан Тернате деп аталады және Индонезияның ұлттық мәдени мұрасы саналады. Тағы бір тарихи ескерткіш – Тернат сұлтандығының мешіті. Сондай-ақ, Легу Гам фестивалі сұлтанның туған күнін тойлау мақсатында өткізіледі. Фестиваль барысында әртүрлі дәстүрлі билер шерумен көрсетіледі. Бұл фестивальдерді Туризм министрлігі қолдап, насихаттап келеді.

Қалалық саябақтар

Тернатеде Нукила паркі сияқты бірнеше қалалық саябақтар бар. Моя ауданында орналасқан Моя паркі, бұрын қоқыс орталығы болған.

Басқалар

Қалада бірнеше сауда орталықтары бар, мысалы, Джатиланд Молл, Гипермарт Тернате және Муара Молл.

Көлік

Қалада 319 шақырым жол бар, оның 284 шақырымы ыстық асфальтпен төселген. Ал 18 шақырымы бетонмен төселген. Тернат бірнеше аралдан тұрғандықтан, су көлігі қаланың көлік жүйесінің маңызды бөлігі болып табылады. Бұл салыстырмалы түрде ірі порт, оның кеме тоқтау орнының ұзындығы 167 метр, ал контейнерлік алаптарының жалпы ауданы 1,889 гектарды құрайды. Порт Pelni компаниясы жүзеге асыратын бағыттармен де қамтамасыз етіледі және 2019 жылы қаладан 376,727 адамды тасымалданды. Қалаға Сұлтан Бабула әуежайы қызмет көрсетеді. Қалада Angkots және Gojek сияқты онлайн такси қызметтері бар.

Медиа

Индонезия баспасөз кеңесінің мәліметінше, Тернатеде тоғыз медиа компания тіркелген, олардың ішінде цифрлық және баспа түріндегілер бар. Гамалама телеарнасы сияқты жергілікті телеарналармен қатар, Транс ТВ Тернате филиалы сияқты жалпыұлттық жеке телеарналардың филиалдары да бар. Сонымен қатар, Индонезия Республикасы радиосының Тернатедегі жергілікті филиалы жұмыс істейді.