Кіріспе
9 ғасырдағы Шерборн епискобы, жазушы және монах Ассер (; 909 жылы қайтыс болды) – Уэльстің Дифед аймалындағы Сент-Дэвид монастырының монахы, 890 жылдары Шерборн епискобы болған. Шамамен 885 жылы Ұлы Альфред оны Сент-Дэвидтен шақырып, өзінің сарайына біріктірген білімді адамдар тобына қосылуын өтінді. Денсаулығына байланысты бір жыл Кэрвентте болғаннан кейін Ассер келісім берді. 893 жылы Ассер Альфредтің өмірбаянын жазды, ол «Альфред патшаның өмірі» деп аталды. Қолжазбаның бір ғана түрі сақталған, ол Коттон кітапханасының құрамына кірген. Бұл түрі 1731 жылы өртте жойылды, бірақ бұрын жасалған көшірмелер мен Ассердің еңбегінен алынған материалдарды басқа ерте жазушылар пайдаланғандықтан, оны қайта құру мүмкін болды. Өмірбаян Альфредтің өмірі туралы маңызды мәліметтердің негізгі көзі болып табылады және ол туралы басқа ерте ағылшын билеушілерінен гөрі әлдеқайда көп мәлімет береді. Ассер Альфредке Григорий Зордың «Пасторлық қамқорлық» еңбегін аударуға және басқа да жұмыстарға көмектесті. Ассер кейде Альфредтің Оксфорд университетін құрғандығы туралы аңыздың көзі ретінде айтылады, бірақ қазір бұл жалған екені белгілі. Бұл туралы қысқаша мәліметті Уильям Камден 1603 жылғы «Ассердің өмірі» басылымына енгізген. Сондай-ақ, бүкіл өмірбаянның жалған болуына күмән тудырғандар да болды, бірақ қазір ол шынайы деп мойындалған.
Asser ('/æ//s//ər/; ; died 909) was a Welsh monk from St David's, Dyfed, who became Bishop of Sherborne in the 890s. About 885 he was asked by Alfred the Great to leave St David's and join the circle of learned men whom Alfred was recruiting for his court. After spending a year at Caerwent because of illness, Asser accepted. In 893, Asser wrote a biography of Alfred, called the Life of King Alfred. The manuscript survived to modern times in only one copy, which was part of the Cotton library. That copy was destroyed in a fire in 1731, but transcriptions that had been made earlier, together with material from Asser's work which was included by other early writers, have made it possible to reconstruct the work. The biography is the main source of information about Alfred's life and provides far more information about Alfred than is known about any other early English ruler. Asser assisted Alfred in his translation of Gregory the Great's Pastoral Care, and possibly with other works. Asser is sometimes cited as a source for the legend about Alfred's having founded the University of Oxford, which is now known to be false. A short passage making this claim was interpolated by William Camden into his 1603 edition of Asser's Life. Doubts have also been raised periodically about whether the entire Life is a forgery, written by a slightly later writer, but it is now almost universally accepted as genuine.
Аты және ерте өмір
[[Сурет:Asser картасы.png|thumb|420px|Ассер болған Оңтүстік Англия мен Уэльстің картасы. Альфред оған берген монастырлар да көрсетілген. Ашдаунның нақты орны белгісіз, бірақ ол Беркшир Даунс аймағында екені мәлім. Леонафордтың Лэндфордпен бір екендігі де әлі нақтыланбаған.
Альфредтің өзіне жалданғаны және соттағы уақыты
Ассер туралы көптеген мәліметтер Альфредтің өмірбаянынан, әсіресе Ассер Альфредтің оны сарайының ғалымы ретінде қалай алғанын баяндайтын қысқа бөлімнен алынған. Альфред білімнің құндылығын жоғары бағалағандықтан, сарайында ғылыми орталық құру үшін Британия мен континенттік Еуропадан адамдарды шақырған. Альфред Ассер туралы қалай білгені белгісіз, бірақ бір мүмкіндік Альфредтің Оңтүстік Уэльстегі үстемдігімен байланысты. 885 жылы Гливисингтің Хьюэл ап Рис және Дифедтің Хюфайд (Ассердің монастыры орналасқан жер) сияқты бірнеше патшалар Альфредтің билігіне бағыныш білдірген. Ассер оқиғаларды едәуір толықтырып береді. 885 жылға датирленген Хьюэлдің жарғысы бар; куәгерлердің арасында «Ассер» деген есім бар, ол сондағы адам болуы мүмкін. Осылайша, Альфредтің Оңтүстік Уэльс патшаларымен қарым-қатынасы оны Ассер туралы естіртуіне себеп болған болуы мүмкін. Ассер тарихында бір ғана даталанған оқиғаны келтіреді: 11 қараша 887 жылы, Әулие Мартин күні Альфред латын тілін оқуға үйренуге шешім қабылдады. Осыдан кері есептегенде, Ассер Альфредтің 885 жылдың басында алғанын болжауға болады. Ассер Альфредтің сарайындағы басқа да белгілі ғалымдарға, соның ішінде Гримбальд пен Джон Старый Саксонға қосылды; бәрі де шамамен бір жылдың ішінде Альфредтің сарайына келген болуы мүмкін. Альфредпен Ассердің алғашқы ұзақ уақыты 886 жылдың сәуірінен желтоқсанға дейін Леонафордтағы патшалық мүлікте болды. Леонафордтың қайда орналасқандығы белгісіз; Уилтширдегі Ландфордқа қатысты аргументтер бар. Ассер патшаға қолдағы кітаптардан дауыстап оқып бергенін айтады. 886 жылғы Рождество қарсаңында, Ассер Уэльске оралуға рұқсат ала алмағаннан кейін Альфред Ассерге Конгресбери және Банвелл монастырларын, сондай-ақ «салмақты адамдай салмақты» хош иісті заттармен бірге жібек плащ сыйлады. Альфред Ассерге жаңа иеліктеріне барып, содан кейін Сент-Дэвидке оралуға рұқсат берді. Содан кейін Ассер уақытын Уэльс пен Альфредтің сарайы арасында бөліскен сияқты. Ассер Уэльстегі уақыты туралы ешқандай ақпарат бермейді, бірақ Англиядағы әртүрлі жерлерді, соның ішінде Ашдаун шайқасы, Циньют (Кунтисбери) және Ательнидегі шайқас алаңын атады. Ассердің баяндамасынан оның Альфредпен көп уақыт өткізгені көрінеді: ол Альфредтің енесі Эдбурхпен (Павиада қаңғыбас ретінде қайтыс болған Эдбурх емес) көптеген рет кездескенін айтады; және Альфредтің аң аулауын жиі көргенін айтады. Мұрагерлік жыл белгісіз болса да. Ассердің Шерборн епископы болған бұрынғы епископы Вулфсиге 892 жылы жарғыны куәландырған. Ассер бұл лауазымда алғаш рет 900 жылы жарғыға куә ретінде пайда болды; демек, мұрагерлік 892-900 жылдар аралығында болуы мүмкін. Дегенмен, Ассер Шерборн епископына тағайындалғанға дейін епископ болған, өйткені Вулфсиге Альфредтің Ассерді епископ ретінде сипаттаған Пасторальдық қамқорлықтың көшірмесін алған. Ассер өзінің өмірбаянын жазу үшін әртүрлі мәтіндерді пайдаланған. Стилі Людовик Пейдің екі өмірбаянының стиліне ұқсас: 840 жылы белгісіз автор жазған Vita Hludovici Imperatoris, әдетте «Астроном» деп аталады, және Теган Трирдің Vita Hludowici Imperatoris. Ассер бұл еңбектерді білген болуы мүмкін. Сондай-ақ, ол Беданың Historia ecclesiastica gentis Anglorum, Уэльстегі Historia Brittonum, Алкуиннің өмірі және англосаксондық хроникасын білген. Мәтіннен Ассердің Вергилийдің «Энеидасымен», Целий Седулийдің «Кармен Пашале» еңбегімен, Альдхельмнің «Де Виржинитате» еңбегімен және Эйнхардтың «Вита Кароли Магни» («Шарльменнің өмірі») еңбегімен таныс болғаны да анық. Ол Григорий Зордың «Регула пасторалисі» еңбегінен, кейіннен Альфредпен бірге аударған еңбегінен, сондай-ақ Августин Гиппоның «Энхиридион» еңбегінен цитата келтіреді. «Өмір» кітабының шамамен жартысы 851-887 жылдардағы «Англосаксон хроникасының» бір бөлігінің аудармасы ғана, бірақ Ассер жеке пікірлерін қосады және Альфредтің өмірі туралы ақпаратты енгізеді. Ассер сонымен қатар 887 жылдан кейінгі жылдарға қатысты материалдарды және Альфредтің мінезі мен билігі туралы жалпы пікірлерді қосады. Ассердің прозалық стилі әлсіз синтаксисі, стильдік талаптары және дұрыс емес баяндамасы үшін сынға ұшырады. Оның архаикалық және ерекше сөздерді жиі қолдануы оның прозасына барокколық дәм береді, бұл кезеңдегі аралдық латын авторларында жиі кездеседі. Ол франк тіліндегі латын тіліндегі деректерге тән бірнеше сөзді қолданады. Бұл оның кем дегенде ішінара Францияда білім алғанын болжауға әкелді, бірақ ол бұл сөздікті соттағы Гримбальд сияқты франк ғалымдарынан алған болуы мүмкін. Ассердің «Өмірі» Альфредтің өзінің билігіндегі ішкі қақтығыстар мен келіспеушіліктер туралы ешқандай мәлімет бермейді, бірақ Альфредтің патшалыққа орайласуға асықпағандарды қатаң жазалағанын айтқанда, Альфредтің бағынуды күштеп жүзеге асырғанын көрсетеді. Ассердің өмірі Альфредтің бір жақты бейнесін көрсетеді, бірақ Альфредтің өмірде болған кезінде жазылғандықтан, онда ірі қателіктер болуы екіталай. Альфредтің өміріне арналған негізгі дерек ретінде, Ассердің еңбегі басқа да тарихи кезеңдер үшін де дерек көзі болып табылады, онда ол «Англосаксон хроникасының» аудармасына материалдар қосады. Мысалы, ол Оффаның қызы Эдбурх туралы әңгіме айтады. Эдбурх Уэстсаксон патшасы Беортрикке үйленген. Ассер оның «қатыгез билеуші» сияқты әрекет еткенін және соңында Беортрикті өлтіру әрекетінде басқа біреуді улап өлтіргенін айтады. Ол оның Павиада қаңғыбас ретінде қайтыс болғанын сипаттап аяқтайды.
"Альфред патшаның өмірі" атты қолжазбалар
thumb Бұл көшірмені 1722 жылы Фрэнсис Уайз қолжазбаны зерттеуге жалдаған антиквариум қызметкері Джеймс Хилл жасаған. "Альфредтің өмірі" атты алғашқы қолжазба орта ғасырларда кеңінен танымал болған жоқ. Қазіргі уақытта тек бір данасы ғана сақталған. Ол Cotton MS Otho A xii деп аталады және Cotton кітапханасының бір бөлігі болды. Ол шамамен 1000 жылы жазылған және 1731 жылы өртеніп қираған. Таратудың жетіспеушілігі Ассер қолжазбаны аяқтамағанынан және оны көшірмелеуге жібермегендіктен болуы мүмкін. Алайда, "Өмір" кітабындағы материалды басқа да еңбектерден тануға болады. Ертедегі жазушылардың Ассердің шығармаларының нұсқаларына қол жеткізгендігі туралы кейбір дәлелдер бар, мысалы: Рамсидің Бертферт оның үлкен бөліктерін "Патшалар тарихына" (Historia Regum) енгізді, бұл оныншы ғасырдың аяғында немесе он бірінші ғасырдың басында жазылған тарихи еңбек. Ол Cotton қолжазбасын қолданған болуы мүмкін. ("Патшалар тарихы" жақында ғана Симеон Дурхемдікке тиесілі деп саналған.) Энкомиум Эмманың (1040 жылдардың басында жазылған) анонимді авторы "Өмірмен" таныс болған, бірақ ол оны қалай білгені белгісіз. Автор Фландриядағы Сент-Бертин монастырінің монахы болған, бірақ ол Англияда осы еңбек туралы білген болуы мүмкін. Вурчестерлік Флоренс деп аталатын хроникашы 12 ғасырдың басында Ассердің "Өмірінен" кейбір бөліктерін өзінің хроникасына енгізді; ол да Cotton қолжазбасын қолданған болуы мүмкін. XII ғасырдың екінші ширегінде жұмыс істеген Бьюри Сент-Эдмундс қаласындағы анонимді хроникашы қазір "Сент-Неотс жылнамалары" деп аталатын жинақты шығарды. Ол Ассердің жұмысының нұсқасынан материал қолданды, ол кейбір жерлерінде Cotton қолжазбасынан өзгеше, ал кейбір жерлерінде толығырақ болып көрінеді, сондықтан қолданылған көшірме Cotton қолжазбасы емес болуы мүмкін. Гиральдус Камбренсис 1190 жылдары Херефордта жазған "Иерусалимдегі Әулие Этельберт өмірін" жазған. Ол 796 жылы қайтыс болған Меркиялық Оффаның тұсында болған Ассерден алынған оқиғаны келтіреді. Бұл оқиға қолжазбаның сақталған көшірмелерінде жоқ. Мүмкін, Гиральдустың Ассердің басқа бір еңбегіне қол жеткізген шығар. Сондай-ақ, ол Ассердің басқа шығармасынан үзінді келтіріп отырған болуы мүмкін, бұл басқаша белгісіз, немесе тіпті Гиралдус өз әңгімесін қолдау үшін Асерге сілтеме жасап отыр. Соңғысы, кем дегенде, мүмкін, өйткені Гиральдус әрқашан сенімді жазушы ретінде қарастырылмайды. Cotton қолжазбасының тарихы өте күрделі. Жоғарыда аталған ертедегі жазушылардың тізіміне сәйкес, бұл кітап кем дегенде екеуінде болған. Бұл 1540 жылдары антиквариат Джон Лиландтың меншігінде болған. Ол, әрине, көптеген діни үйлердің мүлкі тәркіленіп, сатылып кеткен монастырлар таратылғаннан кейін пайда болған. 1552 жылы Леланд қайтыс болды және ол 1575 жылы қайтыс болғанға дейін Мэтью Паркердің иелігінде болды. Паркер өзінің кітапханасының көп бөлігін Кембридждегі Корпус-Кристи колледжіне мұра етіп қалдырғанмен, Cotton қолжазбасы кірмеген. 1600 жылы ол Лорд Ламлидің кітапханасында болды, ал 1621 жылы қолжазба Роберт Коттонның қолында болды. 1712 жылы Cotton кітапханасы Вестминстердегі Cotton үйінен Страндтағы Эссекс үйіне, содан кейін 1730 жылы Вестминстердегі Эшбернхам үйіне көшірілді. 1731 жылы 23 қазанда өрт шығып, Cotton қолжазбасы жойылды. Бұл кітапты 1905 жылы ағылшын тіліне Альберт Кук аударды. Жақында жасалған маңызды аударма, ғылыми проблемалар мен мәселелер туралы толық жазбалармен, "Альфред Ұлы: Ассердің король Альфредтің өмірі және басқа да қазіргі заманғы көздер" Саймон Кейнс пен Майкл Лапидж жазған.
Byrhtferth of Ramsey included large sections of it into Historia Regum, a historical work he wrote in the late tenth or early 11th century. He may have used the Cotton manuscript. (The Historia Regum was until recently attributed to Symeon of Durham.) The anonymous author of the Encomium Emmae (written in the early 1040s) was apparently acquainted with the Life, though it is not known how he knew of it. The author was a monk of St Bertin's in Flanders, but may have learned of the work in England. The chronicler known as Florence of Worcester incorporated parts of Asser's Life into his chronicle, in the early 12th century; again, he may have also used the Cotton manuscript. An anonymous chronicler at Bury St Edmunds, working in the second quarter of the 12th century, produced a compilation now known as The Annals of St Neots. He used material from a version of Asser's work which differs in some places from the Cotton manuscript and in some places appears to be more accurate, so it is possible that the copy used was not the Cotton manuscript. Giraldus Cambrensis wrote a Life of St Æthelberht, probably at Hereford during the 1190s. He quotes an incident from Asser that occurred during the reign of Offa of Mercia, who died in 796. This incident is not in the surviving copies of the manuscript. It is possible that Giraldus had access to a different copy of Asser's work. It is also possible that he is quoting a different work by Asser, which is otherwise unknown, or even that Giraldus is making up the reference to Asser to support his story. The latter is at least plausible, since Giraldus is not always regarded as a trustworthy writer. The history of the Cotton manuscript itself is quite complex. The list of early writers above mentions that it may have been in the possession of at least two of them. It was owned by John Leland, the antiquary, in the 1540s. It probably became available after the dissolution of the monasteries, in which the property of many religious houses was confiscated and sold. Leland died in 1552 and it is known to have been in the possession of Matthew Parker from some time after that until his own death in 1575. Although Parker bequeathed most of his library to Corpus Christi College, Cambridge, the Cotton manuscript was not included. By 1600, it was in the library of Lord Lumley and by 1621 the manuscript was in the possession of Robert Cotton. The Cotton library was moved in 1712 from Cotton House in Westminster to Essex House in the Strand and then moved again in 1730 to Ashburnham House in Westminster. On the morning of Saturday, 23 October 1731, a fire broke out and the Cotton manuscript was destroyed. this was translated into English in 1905 by Albert S. Cook. An important recent translation, with thorough notes on the scholarly problems and issues, is Alfred the Great: Asser's Life of King Alfred and Other Contemporary Sources by Simon Keynes and Michael Lapidge.
Жалғандық туралы мәлімдемелер
19-20 ғасырларда бірнеше ғалымдар Ассердің Альфред патшаның өмірбаянының түпнұсқа емес, жалған екенін айтты. 1964 жылы белгілі тарихшы В. Галбрейт «Ассердің Альфред өмірін кім жазды?» атты мақаласында нақты мәлімдеме жасады. Галбрейт мәтіндегі уақытқа сай келмейтін деректердің болуын, яғни Ассердің өмір кезеңінде жазылмағанын дәлелдеді. Мысалы, Ассер Альфред туралы айтқанда «rex Angul Saxonum» («англосаксон патшасы») деген сөз тіркесін қолданады. Галбрейт бұл тіркестің 10 ғасырдың соңына дейін қолданылмағанын мәлімдеді. Галбрейт сондай-ақ «parochia» сөзін Эксетер қаласын атау үшін қолдануды уақытқа сай келмейтін дерек деп атады, оны «епархия» деп аудару қажеттігін және ол 1050 жылға дейін құрылмаған Эксетер епископтығына сілтеме жасайтынын айтты. Галбрейт нағыз авторын 1046 жылы Девон мен Корнуолл епискобы болған Леофрик деп тапты. Галбрейт пікірінше, Леофриктің мақсаты – Эксетердегі шіркеуін қайта құруын осыған дейінгі үлгілермен дәлелдеу болған. Дегенмен, «англосаксон патшасы» атағы 892 жылға дейінгі патшалық жарғыларда кездеседі, ал «parochia» сөзі міндетті түрде «епархия» деген мағынаны білдірмейді, кейде тек шіркеу немесе монастырь билігін көрсетеді. Сонымен қатар, Леофриктің жалған автор екеніне қарсы басқа да аргументтер бар. Леофрик Ассер туралы көп білмегендіктен, сенімді жалған өмірбаян жазуы қиын болған, сонымен қатар Котон қолжазбасының шамамен 1000 жылға жатқанына күшті дәлелдер бар. Ассердің материалдарын Леофриктен бұрынғы ерте туындыларда қолдану фактісі де Галбрейт теориясына қарсы келеді. Галбрейттің аргументтерін Дороти Уайтлок 1967 жылғы Стентон лекциясында «Genuine Asser» еңбегінде көптеген тарихшылардың қанағаттануына жеткізе толықтырып жоққа шығарды.
Басқа шығармалары мен қайтыс болған күні
Альфред патшаның өмірі туралы еңбектерден басқа, Ассер Альфредтің папа Григорий І-нің "Regula Pastoralis" (Пасторалдық күтім) еңбегін аударуға көмектескен бірнеше ғалымның бірі ретінде Альфредтің өзі мойындаған. 12 ғасырдағы тарихшы Вильям Малмсбери Ассердің Альфредке Боэцийді аударуға да көмектескенін айтқан. «Annales Cambriae» – Уэльс жылнамалары жинағы, бұл жылнамалар әдетте Сент-Дэвидте сақталған, Ассердің 908 жылы қайтыс болғанын тіркеген. «Англо-саксон жылнамасы» 909 немесе 910 жылдарға (хрониканың әртүрлі нұсқаларында) арналған жазбаның бір бөлігі ретінде былай деп жазған: «Осы жылы Фритустан Винчестер епископы болды, ал содан кейін Шерборн епископы болған Ассер дүниеден өтті». Жылнамада көрсетілген жыл нақты емес, себебі әртүрлі жылнама жазушылар жаңа жылды әртүрлі күндерде бастаған, ал Ассердің қайтыс болған күні әдетте 908/909 жылдары деп көрсетіледі.