Герман ботанігі Георг Эберхард Румфиус және Индонезия флорасы

Кіріспе

Неміс ботаник (1627–1702)

Георг Эберхард Румфиус (алғашқы аты: Румпф; шамамен 1 қараша 1627 күні крещениеден өткен – 15 маусым 1702) – қазіргі Индонезияның шығысында Голландтың Шығыс Индия компаниясының қызметкері болған неміс ботаник. Ол, әсіресе, «Herbarium Amboinense» еңбегімен танымал. Бұл еңбек ауыр жеке трагедияларға қарамастан жарық көрді: жер сілкінісінде әйелі мен қызының қаза болуы, глаукома салдарынан көзінің жоғалған, ірі өртте кітапханасы мен қолжазбаларының өртенуі, сондай-ақ кітабының алғашқы даналары тасымалдаған кеме суға батқанда жоғалуы.

Ерте өмір

Румфиус – Ханау қаласындағы құрылысшы және инженер Август Румпф пен голланд тілінде сөйлейтін Клеве (Клевес) округінің губернаторы Иоганн Эберхард Келлердің қарындасы Анна Элизабет Келлердің үлкен ұлы. 1627 жылдың 1 қарашасы шамасында ол Вёльферсхаймда Георг Эберхард Румпф деп шомылдырылды, бұл оның 1627 жылдың қазанында туғанын көрсетеді. Ол Вёльферсхаймда өсіп, Ханаудағы гимназияда оқыды. Германияда туып өскеніне қарамастан, ол кішкентай кезінен-ақ голланд тілінде сөйлеп, жазды, бұл оның анасынан алған білімі болуы мүмкін. Ол Батыс Индия компаниясына, көрінеу Венеция Республикасына қызмет ету үшін алынды, бірақ 1646 жылы "De Swarte Raef" ("Қара қарға") кемесіне Бразилияға жіберілді, онда голландтар мен португалдар аумақ үшін таласып жатты. Кеме апатқа ұшыраған немесе тұтқындалғандықтан ол Португалияға жетіп, онда шамамен үш жыл болды. 1649 жыл шамасында ол Ханауға оралып, әкесінің бизнесіне көмектесті.

Амбон саудагері

Анасының жерлеуінен бір апта өткен соң (1651 жылғы 20 желтоқсанда) ол соңғы рет Ханаудан кетіп қалды. Әлдебір байланыстар арқылы, анасының туыстарының көмегімен, ол Голландиялық Шығыс Үндістан компаниясына (Жевриан Эверхард Румпф ретінде) қабылданып, 1652 жылғы 26 желтоқсанда «Мюйден» кемесімен Голландиялық Шығыс Үндістанға жол тартты. 1653 жылғы шілдеде Батавияға жетіп, 1654 жылы Амбон архипелагына барды. 1657 жылға қарай оның ресми лауазымы «инженер және прапорщик» болды, сол кезде ол компанияның азаматтық бөліміне ауысуды сұрады және Амбонның солтүстігіндегі Хиту аралында екінші саудагер («ондеропман») болып қызмет етті. 1662 жылы ол саудагер («koopman») дәрежесіне көтерілді. Содан кейін ол бұл Дәмдеуіш аралдарының флорасы мен фаунасын зерттеуді бастады. 1666 жылы ол Батавиядағы генерал-губернатор Джоан Мэтсуйкердің тікелей басшылығымен Амбонда «секунда» болып тағайындалды, кейіннен ол осы зерттеуді аяқтау үшін оған әдеттегі міндеттерінен босатылды. Мэтсуйкер заңгер және ғылымды қолдаушы болды. Румфиус «Индияның Плинийі» (Plinius Indicus) деген атпен танылды. Осы кітапты басып шығаруға губернатор Йоханнес Кампхуйс мүмкіндік берді. Астроном-әуесқой Кампхуйс қолжазбаны жеке өзі қарап шығып, оның көшірмесін жасап, Еуропаға баспаға жіберді. Румфиус 350 өсімдіктің номенклатуралық типтері үшін суреттер мен сипаттамалар ұсынды, ал оның материалдары Линнейдің кейінгі биномиалдық ғылыми жіктелуін дамытуға үлкен үлес қосты. Алыс болғанына қарамастан, ол Еуропадағы ғалымдармен байланыста болды, Венадағы ғылыми қоғамның мүшесі болды және тіпті Тосканадағы Медичиге Молукка теңіз қабықшаларының жинағын жіберді. 1670 жылы глаукома салдарынан соқыр болғаннан кейін, Румфиус алты томдық қолжазбасын басқалардың көмегімен аяқтауды жалғастырды. Оның әйелі мен қызы 17 ақпанда болған күшті жер сілкінісі мен цунами кезінде құлаған қабырғаның астында қалып қайтыс болды. 1687 жылғы 11 қаңтарда жоба аяқталуға жақын тұрғанда, қаладағы үлкен өрт оның кітапханасын, көптеген қолжазбаларын, «Herbarium Amboinense» үшін түпнұсқа суреттерін, «Hortus Malabaricus» томдарын және Якобус Бонтиус еңбектерін жойды. Румфиус 1702 жылы қайтыс болды, сондықтан ол өзінің еңбегінің жарық көргенін көре алмады; 1704 жылы тыйым алынды, бірақ оны басуға біреуді таба алмады. Ол тек 1741 жылы, Румфиус қайтыс болғаннан кейін отыз тоғыз жыл өткен соң, Иоганнес Бурманның (1707–79) латын тіліне аудармасында жарық көрді. Франсуа Валентиннің «Oud en Nieuw Oost Indiën» («Ескі және жаңа Шығыс Үндістан») еңбегіндегі табиғат тарихының көп бөлігі Румфиусқа тиесілі болды және олар жақын достар болды. «Het Amboinsch Kruidboek» (MS BPL 314) түпнұсқа қолжазбасы Лейден университетінің кітапханаларында сақталады және оның цифрлық нұсқасы цифрлық жинақтарында қолжетімді. 1741 жылы жарық көрген «Herbarium Amboinense» алты үлкен томдық фолиодан тұрады. Соқыр болғандықтан, Румфиус оны жасау үшін басқалардың көмегіне мұқтаж болды. Оның әйелі Сузанна ертедегі көмекшілердің бірі болды және ол Румфиус сипаттаған Flos Susannae ақ орхидеясында (қазіргі Pecteilis susannae) еске алынды. Оның ұлы Пауль Август көптеген өсімдіктердің суреттерін салды, сондай-ақ Румфиус туралы жалғыз белгілі портретті жасады. Басқа көмекшілерге суретші Филипс ван Эйк, Даниэль Круль, Питер де Рюйтер, Ван Эйк оқытқан сарбаз, Йохан Филип Сипман, Кристиан Гиераертс Дж. Хугебум кірді. Гербарийде сипатталған көптеген түрлердің ішінде упас ағашы (Antiaris toxicaria) болды; ағаштың уыттылығы күшейте түсіп, еуропалықтардың қызығушылығын тудырды. Басқа өсімдіктер арасында - шырша, жұлдыз жемісі және дуриан сияқтылары бар. Румфиус көп атаулы атауларды қолданды, ал оның сипаттамалары Линней «Species Plantarum» жұмысын аяқтағаннан кейін ғана қолға тиғандықтан, көп жағдайда назардан тыс қалды. Оның тағы бір маңызды еңбегі «D'Amboinsche Rariteitkamer» («Амбоинше қызығушылықтар кабинеті»), 1701 жылы Делфт қаласындағы доктор Хендрик Д'Аккеге жіберген қолжазбасы, негізінен қабықшалар мен крабтардың суреттерінен тұрады. Румфиус қайтыс болғаннан кейін оның ұлы Пауль Август әкесі атқарған лауазымға, «Амбоина саудагері» болып тағайындалды. Амбоинада Румфиусқа ескерткіш орнатылды, бірақ оны ағылшыздар оның астында алтын іздеп тапқандықтан қиратты. 1824 жылы генерал-губернатор ван дер Капелен екінші ескерткіш салдырды, бірақ ол Екінші дүниежүзілік соғыста бомбадан зардап шекті.

A week after his mother's funeral (20 December 1651) he left Hanau for the last time. Perhaps through contacts of his mother's family, he enlisted with the Dutch East Indies Company (as Jeuriaen Everhard Rumpf) and left as a midshipman on 26 December 1652 aboard the ship Muyden for the Dutch East Indies. He arrived in Batavia in July 1653, and proceeded to the Ambon archipelago in 1654. By 1657 his official title was "engineer and ensign", at which point he requested a transfer to the civilian branch of the company and became second merchant ("onderkoopman") on Hitu island, north of Ambon. He became a merchant ("koopman") in 1662. He then started to undertake a study of the flora and fauna of these Spice Islands. In 1666 he was appointed as "secunde" at Ambon directly under Joan Maetsuycker, the governor general in Batavia, who would later give him dispensation from his ordinary duties to complete this study. Maetsuycker was a barrister at law and a patron of science. Rumphius would become known as Plinius Indicus (the Pliny of the Indies). The publication of this book was possible because of the governor Johannes Camphuys. Camphuys, an amateur astronomer, personally reviewed the manuscript and ensured a copy was made before the ill fated manuscript was sent off to Europe for printing. Rumphius provided illustrations and descriptions for nomenclature types for 350 plants, and his material contributed to the later development of the binomial scientific classification by Linnaeus. Despite the distance, he was in communication with scientists in Europe, was a member of a scientific society in Vienna, and even sent a collection of Moluccan sea shells to the Medicis in Tuscany. After going blind in 1670 due to glaucoma, Rumphius continued work on his six volume manuscript with the help of others. His wife and a daughter were killed by a wall collapse during a major earthquake and tsunami on 17 February 1674. On 11 January 1687, with the project nearing completion, a great fire in the town destroyed his library, numerous manuscripts, original illustrations for his Herbarium Amboinense, volumes of the Hortus Malabaricus, and works by Jacobus Bontius. Rumphius died in 1702, so he never saw his work in print; the embargo was lifted in 1704, but then no publisher could be found for it. It finally appeared in 1741, thirty nine years after Rumphius's death, in a Latin translation by Johannes Burman (1707–79). Much of the natural history in Oud en Nieuw Oost Indiën ("Old and New East India") by François Valentijn was by Rumphius and they were close friends. The original manuscript of Het Amboinsch Kruidboek (MS BPL 314) is held at Leiden University Libraries and a digital version is available in its Digital Collections. The Herbarium Amboinense as published in 1741 consisted of six large folio volumes. Being blind, Rumphius required the assistance of others to produce it. His wife, Suzanna, was one of the early assistants and she was commemorated in Flos Susannae a white orchid (now Pecteilis susannae) described by Rumphius. His son Paul August made many of the plant illustrations as also the only known portrait of Rumphius. Other assistants included Philips van Eyck, a draughtsman, Daniel Crul, Pieter de Ruyter a soldier trained by Van Eyck, Johan Philip Sipman, Christiaen Gieraerts J. Hoogeboom

Among the many species described in the Herbarium was the upas tree (Antiaris toxicaria); the toxicity of the tree was exaggerated and caught the fancy of Europeans. Other plants included a description of the clove, the starfruit and durian. Rumphius used multinomial names and his descriptions were largely missed by Linnaeus as he received it after he had worked on Species Plantarum. The other major work D'Amboinsche Rariteitkamer ("Amboinese Cabinet of Curiosities"), a manuscript he had sent to Dr Hendrik D'Acquet of Delft in 1701 consisted mainly of plates of seashells and crabs. After Rumphius' death, his son Paul August was appointed "merchant of Amboina", the position his father had held. A monument was erected to the memory of Rumphius at Amboina but this was destroyed by the English who believed they would find gold under it. In 1824 a second monument was built by Governor General van der Capellen but this was destroyed by a bomb in World War II.