Кіріспе
Бастапқы егіс дақылдары – Оңтүстік-Батыс Азиядағы алғашқы шаруалар отандыққа келтірген және Еуразиядағы ауыл шаруашылығы экономикасының негізін құраған гүлді өсімдіктер тобы. Дэниел Зохари мен Мария Хопф алғаш рет анықтағандай, олар үш дәнді дақылдан (эмер бидай, бір тұқымды бидай және арпа), төрт бұршақтан (бұршақ, безнек, нұт және ащы вечь) және зығырдан тұрады. Кейінгі зерттеулер көптеген басқа да түрлерді бастапқы дақылдар деп санауға болатынын көрсетті. Бұл өсімдіктер әлемдегі алғашқы отандық өсімдіктердің бірі болып табылады.
The founder crops or primary domesticates are a group of flowering plants that were domesticated by early farming communities in Southwest Asia and went on to form the basis of agricultural economies across Eurasia. As originally defined by Daniel Zohary and Maria Hopf, they consisted of three cereals (emmer wheat, einkorn wheat, and barley), four pulses (lentil, pea, chickpea, and bitter vetch), and flax. Subsequent research has indicated that many other species could be considered founder crops. These species were amongst the first domesticated plants in the world.
Анықтама
1988 жылы израильдік ботаник Даниэль Зохари мен неміс ботанигі Мария Хопф негізін қалаушы дақылдар гипотезасын ұсынды. Олар сегіз өсімдік түрінің Оңтүстік-Батыс Азиядағы (Жергілікті жарты ай) ерте неолиттік шаруашылық қауымдастықтарымен қолданылғанын және Еуразияның көп бөлігінде – Оңтүстік-Батыс Азия, Оңтүстік Азия, Еуропа және Солтүстік Африканы қоса, бір процесте ауыл шаруашылығы экономикасының негізін құрғанын айтты. Негізін қалаушы дақылдар үш дәнді дақылдан (эмер бидай, бір бұршақты бидай және арпа), төрт бұршақтан (бұршақ, безнек, нұт және ащы ветч) және зығырдан тұрады. Олар әлемдегі алғашқы қолданылған өсімдіктердің қатарында болды. Бұл негізін қалаушы дақылдар 10 500 мен 7 500 жыл бұрынғы неолит дәуірінде қолданылды. Басқа отандық шаруашылық орталықтарында түрлі түрлер ертедегі ауыл шаруашылығы экономикасының негізін құрады. Мысалы, күріш алғаш рет Шығыс Азияның Янцзы өзені алабында неолит дәуірінің басында өсірілді. Сорго Неолиттің басында Сахарадан оңтүстік Африкада кеңінен өсірілді, ал жержаңғақ, қабақ және макасоны Америкада қолданылды.
Үйге үйрету
Соқпақ дақылдардың бәрі Оңтүстік-Батыс Азияға тән және неолиттікке дейінгі неолит дәуірінде қолдануға түсірілген. Көптеген басқа дақылдар неолит дәуірінде Батыс Азияда, сондай-ақ кейінірек, басқа жерлерде тәуелсіз түрде қолдануға түсірілді.
Дәнді дақылдар
Неолит дәуіріндегі негізгі егіндік дақылдар – дәнділер болды, оларды ашық далада өсіру оңай, құндылығы жоғары және ұзақ сақтауға болады. Ең маңыздылары – бидайдың екі түрі: эмер (Triticum turgidum subsp. dicoccum) және бір тұқымдық бидай (Triticum monococcum), сондай-ақ арпа (Hordeum vulgare). Олар әлемдегі алғашқы отандықтандырылған түрлердің қатарында болды. Үш дақылдың да жабайы ата-бабалары өздігінен тозаңданады, бұл оларды отандықтандыруды жеңілдетті. Жабайы бір тұқымдық бидай (Triticum monococcum subsp. boeoticum) Оңтүстік-Батыс Азияда ашық жазықтар мен далалық жерлерде өседі. Ол үш түрлі нәсілден тұрады, олардың тек біреуі – Оңтүстік-Шығыс Анатолиядағысы – отандық түрге жатады. Отандық бір тұқымдық бидайды жабайы түрден ерекшелендіретін басты ерекшелік – оның құлақтары қысымсыз сынбайды, сондықтан таралуы мен көбеюі үшін адамға тәуелді. Сондай-ақ, оның дәндері ірілеу болады. Жабайы бір тұқымдық бидайды Эпипалеолит кезеңінде Телл Абу Хурейра (шамамен 12 700–11 000 жыл бұрын) және Мурейбет (шамамен 11 800–11 300 жыл бұрын) сияқты жерлерден жинаған, бірақ отандық түрдің ең ерте археологиялық куәлігі Оңтүстік Түркиядағы Пре-Төңкерілген Неолиттің (PPNB) басындағы Чайөнү, Кафер-Хөйүк және, мүмкін, Невали-Чориден табылды. Генетикалық зерттеулер оның бірнеше аймақта тәуелсіз түрде отандықтандырылғанын көрсетеді. Жабайы эмер бидайы (Triticum turgidum subsp. dicoccoides) бір тұқымдық бидайдан аз таралған, ол құнарлы жарты айдың таулы беткейлеріндегі тас базальтты және әктас топырақтарында өседі. Ол сонымен қатар әртүрлі, отандық сорттары екі негізгі топқа бөлінеді: қабықталған немесе сынбайтын, онда бастыру арқылы бүкіл шұңқыр бөлінеді; және қабықсыз, онда жеке дәндер бөлінеді. Екі сорт та неолит дәуірінде болған болуы мүмкін, бірақ уақыт өте келе қабықсыз сорттар кеңірек таралды. Генетикалық зерттеулер көрсеткендей, эмер де бір тұқымдық бидай сияқты Оңтүстік-Шығыс Анатолияда отандықтандырылған, бірақ бір рет қана. Отандық эмердің ең ерте және сенімді археологиялық куәлігі Чайөнүдегі ерте PPNB деңгейлерінен (шамамен 10 250–9550 жыл бұрын) табылды, онда шұңқырлардағы ерекше іздер олардың отандық сорттан екенін көрсетті. Сириядағы Телл Асвадтан сәл ертерек (шамамен 10 500–10 200 жыл бұрын) табылған, бірақ олар дәннің мөлшеріне негізделген, сенімді емес әдіспен анықталды. Жабайы арпа (Hordeum spontaneum) екі бидай түрінен де кең таралған, ол Шығыс Жерорта теңізі, Оңтүстік-Батыс Азия және Тибетке дейін өседі, бірақ ең көп таралғаны – құнарлы жарты ай аймағы. Оның құрғақ жағдайларға және нашар топыраққа төзімділігі құрғақ дала мен шөлде өсуіне мүмкіндік береді. Жабайы арпаның екі қатары бар, қабықталған дәндері және сынық рахисі бар; отандықтандыру нәтижесінде сынық емес, қабықсыз және алты қатарлы түрлер пайда болды. Генетикалық куәліктер оның алғаш рет құнарлы жарты ай аймағында, ықтимал Левантта отандықтандырылғанын көрсетеді, бірақ басқа жерлерде де тәуелсіз отандықтандыру оқиғалары болған болуы мүмкін. Жабайы арпа Оңтүстік-Батыс Азияда 50 000 жыл бұрын Кебара үңгірінде және 23 000 жыл бұрын Охало II-де жиналған. Израильдегі Гильгал I-де, шамамен 11 700–10 550 жыл бұрынғы Пре-Төңкерілген Неолит кезеңіне жататын археологиялық қазбалар барысында мыңдаған жабайы арпа дәндері бар үлкен астық қоймасы табылды, бұл дәнді дақылдарды отандықтандыру алдында өсірудің тікелей дәлелі. Екі қатарлы отандық арпаның ең ерте белгілі қалдықтары Телл Асвадтан табылды және шамамен 10 200–9550 жылға жатады. Алты қатарлы арпа алғаш рет 9350–8950 жыл бұрын Чатал-Хөйүктe, ал қабықсыз сорттары 9350–8950 жыл бұрын Хациларда кездеседі.
Қалқан
Қайың (Linum usitatissimum) – азық-түлік емес, май және талшықтар алу үшін ең алдымен қолданыла бастаған түр. Оның жабайы түбірі – Батыс Еуропадан Кавказға дейін таралған Linum bienne. Адамдар жабайы қайың талшықтарын 30 000 жыл бұрын Грузиядағы Дзюдзуана үңгірінде пайдаланған, бірақ генетикалық мәліметтер үй зығырының бастапқыда майы үшін таңдалғанын көрсетеді. Оңтүстік-Батыс Азиядағы ең көне жабайы зығыр тұқымы Телл Мурейбиттен табылып, шамамен 11 800–11 300 жылға дейін соққан; содан кейін аймақтағы неолиттік дәуірдің B кезеңіне жататын керамикаға дейінгі қоныстарда жиі кездеседі. Бұл қалдықтар тұқымдар пісіп жетпес бұрын жиналған болуы мүмкін, себебі қайың талшықтары әдетте тұқымдар жетілгеннен кейін жиналады. Үй зығырының ерекшелігі – жарылмаған қапшықтары, ірі тұқымдары, жоғары майлылығы және жабайы түрлерімен салыстырғанда ұзын талшықтары. Ол археологиялық жазбаларда салыстырмалы түрде кеш, шамамен 9900–9550 жыл бұрын Телл-эс-Султан (Ерихон) қаласында кездеседі.
Өсіру және тарату
Эпипалеолит кезеңіндегі аңшы-жинақшылар "негізгі дақылдардың" жабайы ата-бабаларын отандыққа айналуына дейін мыңдаған жылдар бойы жинады, бұл шамамен 23 000 жыл бұрын болған болуы мүмкін, бірақ олардың диетасындағы үлесі шамалы болды. Егістікке енгізілгеннен кейін де негізгі дақылдар жабайы өсімдіктерге қарағанда басымдық танытқан жоқ және олар шамамен 10 700–9700 жыл бұрынғы Пре-Төңкеріс неолит кезеңіне дейін негізгі тағам ретінде орныққан жоқ. "Отандыққа келтіруге дейінгі егістіктің" бұл кезеңі кем дегенде мың жылға созылды, осы кезеңде ерте сорттар аймаққа таралып, отандық түрлеріне тән қасиеттерін біртіндеп дамытты.
Басқа да дақылдар
Неолит дәуірінде негізін қалаушы дақылдар ғана Оңтүстік-Батыс Азияда үйретілген емес, сонымен қатар бұл кезеңде ең маңыздысы да болмаған. Үйретілген қара бидай (Secale cereale) Телл Абу Хурейраның соңғы эпипалеолит қабаттарында кездеседі (үйретілген өсімдік түрлерінің ең ерте мысалы), бірақ бірнеше мың жыл өткен соң ғана Солтүстік Еуропаға егіншілік тарағаннан кейін кеңінен таралды. Неолитте өсірілген басқа өсімдіктердің ішінде тәтті бадам мен інжір де бар. 2018 жылға дейін көптеген ғалымдар "негізін қалаушылар туралы ұғыммен" келіспеді. 2012 жылы ғалымдар 8 ғана "негізгі дақыл" болғанын, оның ішінде 16-17 түрлі дәнді және бұршақ дақылдары мен інжір болғанын болжады. ДНК деректерінің көбеюі және жақсы талдау әдістері одан да күрделі картинаны көрсетеді. 2000 жылы Батыс Азия мен Еуропаның әртүрлі аймақтарында кездесетін өсірілетін бидайдың "жаңа" глюмдік бидай (NGW) түрі Мажарстан, содан кейін Түркия және 2023 жылы Германияның Бавариясы археологиялық қазбаларында табылды.