Кіріспе

Тунистің және Ливияның бірігуі 1974 жылы Ливия мемлекет басшысы Муамар Каддафи мен Тунис президенті Хабиб Бургиба келісімге келген Араб Ислам Республикасы (الجمهورية العربية الإسلامية al Jumhûriyya al Arabiyya al İslâmiyya) – Тунис пен Ливияны біріктіру жобасы болатын. Кейіннен Марокко және Алжир елдері де ұсынысқа қосылды, бірақ бұл жоба ешқашан іске асырылмады.

Өңірлік контекст

Тунис пен Ливия арасындағы бірігуге жасалған тырабы тарихи және аймақтық контекстте өтті. Магриб аймақтық саясаты Тунис, Марокко және Алжирде маңызды рөл атқарды. Тунисте, Мароккода және Алжирде Магриб бірлігінің идеясы қалыптасқан, бірақ бұл идеяға Марокко мен Алжирдің, аймақтың екі ірі державасының бәсекелесетін мүдделері қайшы келеді. Тунистік ғалым Хабиб Слимнің айтуынша, «егерде тек Алжир болса, Марокко болмаса, немесе Марокко болса, Алжир болмаса, Мағриб ешқашан тумас еді. Үлкен держава біздің бәрімізді жұтып қояр еді. Мағрибке қол жеткізу үшін аймақта бір-бірімен бәсекелесетін екі күш қажет». Осылайша, Магрибте бірігуге жасалған тырабы көбінесе аймақтың бірі немесе екі ірі державасының ықпалын теңгерту құралы болды. Сонымен қатар, панарабизм Араб әлемінің саясатына әсер етті. Муамар Каддафи осы идеологияның белгілі жақтаушысы болды және Мысыр, Сирия, Судан және Тунис сияқты бірнеше Араб мемлекеттерімен одақ құруға ұмтылды. Ол Чадпен де одақтасуға тырысты. Тунис бастапқыда Каддафидің ниетіне күдікпен қарады, бірақ Ливия басшысы 1971 жылдың ақпанында және 1972 жылдың желтоқсанында Туниске сапар шекті. Соңғы сапарында ол қалада өткен митингте Ливия мен Тунис арасындағы одақты қолдау туралы айтты. Президент Бургиба радиодан үйінде тікелей эфирде Каддафидің сөзін тыңдап, дереу митингке асығып барды. Каддафи сөзін аяқтағаннан кейін ол сахнаға шығып, «арабтар ешқашан біріккен емес» деген пікірді айыптап, [Каддафидің] Араб бірлігі туралы барлық идеяларын жоққа шығарды, тіпті ливиялықтарды ұлттық бірліксіздік пен артта қалуы үшін сынға алды. Алжирде өткен Бейтараптық қозғалысының төртінші жылдық конференциясында Бургиба Алжир, Тунис және Ливияны біріктіріп, «Солтүстік Африканың Біріккен Штаттарын» құруға шақырды. Ол бұл қадамды «белгісіз мерзім ішінде» кезең-кезеңмен жүзеге асыруды ұсынды.

Джерба декларациясы

1974 жылдың 11 қаңтарында Бургиба мен Каддафи Джерба декларациясына қол қойды, онда екі мемлекеттің бірігіп, Араб Ислам Республикасы болып құрылуы міндеттелді. Келісім Джерба аралында жасалғандықтан, ол Джерба декларациясы деп те белгілі. Ливия мен Тунис арасындағы одақты бастаушы Бургиба болған болуы мүмкін, себебі ол өңірлік одақтас іздеген және сонымен қатар «Ливияны Мысырдың ықпалынан шығаруды» көздеген. Бұл келісім бақылаушыларды таңқалдырды, өйткені бұған дейін Бургиба бұл идеяны қолдамайды деп есептелген, себебі 1972 жылдың желтоқсанында Тунисте Каддафи сөйлеген сөз келіспеушіліктер тудырған. Бұл қолдаудың өзгеруіне Ливияда жұмыс істейтін және Тунис экономикасына үлкен үлес қосып жатқан 30 мың тунистіктің болуы да ықпал еткен болуы мүмкін. Бургибаның одаққа келісуіне не себеп болғаны толыққанды белгісіз, бірақ Джерба келісіміне тунистіктер мен алжирліктер, сондай-ақ аймақтық және халықаралық деңгейдегі басқа мемлекеттер күдіспен қарағаны мәлім. Келісімге сәйкес, Бургиба президент болар еді, бірақ Каддафи Қорғаныс министрлігін өз бақылауында ұстап тұруды қалады. Джерба декларациясына дейін екі мемлекет арасында «сауда, кедендік баждар, инвестициялар, көшпенді жұмысшылардың мәселелері, әлеуметтік қамсыздандыру және бірлескен теңіз кемелер компаниясын құру» сияқты жеке-жеке мәселелер бойынша бірнеше келісімдер жасалған болатын. Алайда, Тунис келісімге қол қойғаннан кейін көп ұзамай оны қайта қарастырды, себебі одақтан күтілген экономикалық пайдаға қолдау көрсеткенмен, Тунис егемендігінен бас тартуға дайын болмады. Сондықтан, Тунис социалистік PSD партиясы одақ жоспарларына қарсылық танытты, себебі олардың пікірінше, келісім жеткілікті түрде нақты емес және саяси институттардың қалай құрылатыны нақты көрсетілмеген. Осы себептерге байланысты Бургиба Араб Ислам Республикасын құру туралы шешімінен бас тартты. Бургибаның Тунисті келісімнен шығаруынан кейін, одақтың ең белсенді жақтаушысы болған Тунис Сыртқы істер министрі Масмуди қызметтен босатылды. Одақтың құрылуы мен сәтсіз аяқталуынан кейін, Бургибаның Ливиямен одақ құру туралы жариялағаннан кейін басшылық қабілетіне күмән туды. Тунистік журналист Бехир Бен Яхмед: «Мен үшін ол [Бургиба] 1974 жылдың қаңтар айында Джербада, Каддафимен бетпе-бет кездескенде, қонақ үйдің қағазына, одақтың танымал хартасына қол қойды, сол сәтте ол үшін өмір аяқталды» деді.

Джерба декларациясының сәтсіздігі

Идеологиялық айырмашылықтардың салдарынан бірігудің қалай жүзеге асуына қатысты да маңызды даулар туды. Бургибаның пікірінше, мемлекеттер жойылмайды, бірақ олардың шекаралары «функционалдық интеграция» арқылы «бірлесіп өткізгіш» болады, бұл қазіргі Араб Магриб одағына ұқсас, ол он жылдан кейін құрылған. Ал Каддафи Ливия мен Тунистің Араб Ислам Республикасына толық бірігуіне көбірек мүдделі болды. Ол Ливияны аумақтық мемлекет емес, революциялық қозғалыс ретінде қарастырды. Каддафи олардың бір халық екенін, ал шекаралардың билеуші элита мен жаулап алушы империалистердің бөлінісінің нәтижесі екенін айтты. Сондықтан, Республика жарияланғаннан кейін жиырма төрт сағат ішінде Алжир Тунисті егер бірігуді жалғастырса, әскери араласумен қорқытты. Сонымен қатар, Ливияның Тунис сыртқы істер министрлеріне пара бергені туралы айыптаулар да болды. Қалай болғанда да, Ливиямен бірігу орын алмады және екі елдің қарым-қатынасы үнемі нашарлап отырды.