Кіріспе
Ежелгі грек қаласы Ион (және Ион лигасының мүшесі) Микале тауларының етегінде, сол кездегі Маяндер өзенінің ағысынан солтүстікке қарай орналасқан (қазіргі Büyük Menderes немесе "Үлкен Маяндер" деп аталады). Бұл ежелгі Антея, ежелгі Анеон және ежелгі Милет қалаларынан пайда болған. Қала Эгей теңізінің бұрынғы Латмия шығанағына көз салып, теңіз жағалауында салынған. Ол тік беткейлерде және теңіз деңгейінен жоғары биіктікке дейін созылған террасаларда орналасқан. Өзеннің бірнеше ғасыр бойы шығанақты толықтырған шөгінділердің нәтижесінде қала қазір ішкі аймақта жатыр. Ол Түркияның Айдын провинциясының Сөке ауданындағы қазіргі Гүллубахче Турун ауылының батысында орналасқан. Приене жоғары сапалы эллиндік өнер мен сәулет өнерінің ортасы болғандығы мәлім. Қаланың Микале тауындағы бастапқы орны әлі табылмаған; алайда, ол екі порты бар жартыарал болған деп саналады. Приене қаланың салыстырмалы түрде кішкентай өлшемділігіне байланысты үлкен саяси маңызға ие болған емес, өйткені бұл аймақты шамамен төрт-бес мың адам қоныстанған деп есептеледі. Қала төрт ауданға бөлінген: біріншіден, саяси аудан, онда булеутерион және пританей орналасқан; мәдени аудан, онда театр болған; сауда ауданы, онда агора орналасқан; және соңында діни аудан, онда Зевс, Деметра және ең бастысы Афинаға арналған ғибадатханалар орналасқан.
the mollusk genus
Priene (Πριήνη; Prien) was an ancient Greek city of Ionia (and member of the Ionian League) located at the base of an escarpment of Mycale, about north of what was then the course of the Maeander River (now called the Büyük Menderes or "Big Maeander"). It was from ancient Anthea, from ancient Aneon and from ancient Miletus. The city was built on the sea coast, overlooking the former Latmian Gulf of the Aegean. It was developed on steep slopes and terraces extending from sea level to a height of above sea level at the top of the escarpment. Because of siltation from the river filling the bay over several centuries, the city is now an inland site. It is located at a short distance west of the modern village Güllübahçe Turun in the Söke district of Aydın Province, Turkey. Priene is known to have been the site of high quality Hellenistic art and architecture. The city's original position on Mount Mycale has never been discovered; however, it is believed that it was on a peninsula with two harbours. Priene never held a great deal of political importance due to the city's relatively limited size, as it is believed around four to five thousand inhabitants occupied the region. The city was arranged into four districts, firstly the political district, which consisted of the bouleuterion and the prytaneion; the cultural district containing the theatre; the commercial, where the agora was located; and finally the religious district, which contained sanctuaries dedicated to Zeus, Demeter and, most importantly, the Temple of Athena.
Алғашқы қалалар
Микале тауының беткейлері мен тіктеу жартастарында көрінетін қала толығымен б.з.д. 4-ші ғасырда жоспарлы түрде салынған. Алғашқы Приена Маэандр өзенінің сол кездегі сағасында орналасқан теңіз порты болған. Бұл жердің орналасуы өзен төсегінің баяу толуы және Эгей теңізіне қарай кеңеюі салдарынан шешілмейтін экологиялық қиындықтарға әкелді. Әдетте, порты лайланып, тұрғындар зиянды жәндіктер мен батпақтарда өмір сүрді. Маэандр өзені баяу шөгіп жатқан жарық аңғары арқылы ағып өтеді, нәтижесінде суға батқан жағалау қалыптасқан. Бұрын орманды болған беткейлерді және аңғарды адамдар пайдаланғанда ағаштар кесіліп, топырақ эрозияға ұшырады. Шөгінділер өзен сағасындағы ойысқа жиналып, батысқа қарай жылжыды, бұл шөгіңкіліктерді толық өтеді. Алғашқы Приенаның физикалық қалдықтары әлі анықталған жоқ. Олар көп қабатты шөгінділердің астында жатыр деп есептеледі. Қазіргі кезде оның үстінде құнды егістік жерлер өсіріледі. Порт ретінде жұмыс істеу үшін бірнеше ғасыр сайын суға жақындатылған қаланың орналасуын бағалау үшін кеңеюдің орташа қарқынын білу маңызды. Грек қаласы (Милеттегідей, басқа этностардың белгісіз қоныстары болуы мүмкін) б.з.д. 1000 шамасында ежелгі грек қаласы Фивадан келген колонистердің күшімен ежелгі Анеон маңында құрылды. Б.з.д. 700 шамасында болған бірқатар жер сілкіністері қаланы б.з.д. 4-ші ғасырдағы орнына көшіруге себеп болды. Б.з.д. 500 шамасында қала Наулохос портына қайтадан көшірілді.
4 ғасырдағы қала
Шамамен 350 ж.б.э. Персия империясының сатрапы Маусолус (кариялық) Микале тауларының тік беткейлерінде керемет жаңа қала салуды жоспарлады. Ол мұнда тұрақты, терең сулы порт орналасуы мүмкін деп үміттенді (мысалы, көптеген грек арал қалалары сияқты, олар теңіз жағалауындағы жартастарда салынған). Македондықтар аймақты Парсы империясынан басып алған кезде құрылыс басталды, ал Александр Македонский оның дамуына жеке жауапкершілік алды. Ол және Маусолус Приенді үлгілі қалаға айналдыруды ниеттенді. Александр белгілі сәулетші Пифейдің жобалары бойынша Афина храмын салуға төлеуге уәде берді, егер ол оны 323 ж.б.э. бағыштаса, ол да солай болды. Бағыштау жазуы Британ мұражайында сақталады. Жазудың аудармасы: «Патша Александр Афина Полиасқа арналған храмын бағыштады». Қаланың жетекші азаматтары да осы үрдіске қосылды: көптеген қоғамдық ғимараттар жеке қаражат есебінен салынды және оларға демеушілердің есімдері жазылды. Қаланың қираған орындары жалпы алғанда, толығымен сақталған ежелгі грек қаласының ең таңғажайып мысалы деп есептеледі; уақыттың зияны болмаса, толыққанды күйде сақталған. Ол кемінде 18 ғасырдан бері зерттеледі. Қала Микаледегі жақын жердегі карьерлерден алынған мәрмәрден және шатырлар мен едендер сияқты құрылыстарға қажет ағаштан салынды. Қоғамдық аймақ тік беткейлерде торлы жүйемен орналасқан және арналар жүйесімен дренаждалған. Су тарату және кәріз жүйелері сақталған. Іргетастар, тас төселген көшелер, баспалдақтар, ішінара есік жақтаулары, ескерткіштер, қабырғалар, террасалар құлаған бағаналар мен тастардың арасында кеңінен көрінеді. Ағаш сақталмаған. Қала Микаледен жоғары көтеріліп, жардың табанына дейін созылады. Тар жол акропольге дейін жетелейді.
Кейінгі жылдар
Күтулерге қарамастан, Приен терең сулы порт ретінде бірнеше ғасыр ғана сақталды. Біздің заманымыздың 2-ші ғасырында Паузанияс Мейандр өзенінің Мюс қаласы орналасқан шығанақты толып кеткенін, ал халықтың Милетке көшіп кеткенін хабарлайды. Милет сол кезде әлі де ашық порты болғанмен, соңғы геоархеологиялық зерттеулерге сәйкес, Приен шамамен б.з.б. 1-ші ғасырда портты және теңізге тікелей байланысты жоғалтқан. Оның саудагерлері, әдетте, тұрғындардың көп бөлігінен бұрын Милетке көшіп кеткен болуы мүмкін. 300 жылға қарай Милет шығанағының барлығы, Бафа көлінен басқа, толып кетті. Бүгінде Милет теңізден бірнеше шақырым қашықтықта жатыр. Приен құнарлы жазықтың шетінде орналасқан, қазір жеке меншіктегі егістік алқаптарына бөлінген. Халық азайғаннан кейін грек ауылы сақталып қалды. Біздің заманымыздың 12-ші ғасырынан бастап, аймаққа түркі халқының көші-қоны көбейді. 13-ші ғасырда Приен грек тілінде "Самсон" деп аталды, бұл атау Киелі кітаптағы Самсон батырының есімімен байланысты (түрік тілінде "Самсон қамалы"). 1204 жылы жергілікті билеуші Сабас Асиденос қаланың билігін өз қолына алды, бірақ көп ұзамай Никея империясының үстемдігін мойындауға мәжбүр болды. Аймақ 13-ші ғасырдың соңына дейін Византияның бақылауында болды. 1923 жылы Грекия мен Түркия арасындағы халық алмасу кезінде қалған грек халқы да шығарылды. Одан кейін түркі халқы "Гүлді бақша" (Güllü Bahçe) деп аталатын жақсырақ жерге көшіп кетті. Ескі грек қонысы, оның бір бөлігі әлі де қолданыста, бүгінде Гелебеч немесе Келебеш деп белгілі. Приеннің туристік орталығы содан қол жетімді.
Аумағы
Б.з.д. 4 ғасырда Приена терең сулы порт болды, Милет шығанағына және шығысқа қарай Маэандр дельтасының батпақтарына көз салды. Мұхит пен тік Микале тауының арасында ауыл шаруашылығы ресурстары шектеулі болды. Приенаның аумағына қаланың күшін беру үшін Маэандр аңғарының бір бөлігі кірген болуы мүмкін. Микаленің көп бөлігін бағындырып, солтүстікте Ефес және Микаледегі шағын мемлекет – Фибамен шекаралас болды. Приена – 6000 адам тұратын шағын қала-мемлекет, өте шектеулі аумақта орналасқан. Қоршалған аумақтың көлемі шамамен ... болды. Тұрғын ауданының халық тығыздығы гектарына 166 адамға бағаланады, гектарына 33 үй (акрға 13) шағын қалалық блоктарда орналасқан. Қала қабырғаларының ішіндегі кеңістік көп орын мен жеке өмірді ұсынбады: тығыздығы гектарына 108 адамды құрады. Барлық қоғамдық ғимараттар жаяу арақашықтықта болды, бірақ қашықтықтың тік бөліктеріне байланысты жаяу жүрудің өзі бір спорттық жаттығу сияқты болғанға ұқсайды.
Қоғам
Приена – мәрмәрден салынған әдемі үйлердің көптігі және мемлекеттік ғимараттарға жеке сыйлықтар жасау арқылы бай қала екенін көрсетеді. Сонымен қатар, Мавзолус пен Ұлы Александрдың оған қызығушылығы туралы тарихи деректер оның жоғары мәртебесін көрсетеді. Үйлердің үштен бірінде ішкі дәретханалар болған, бұл сол кездегі қоғам үшін сирек кездесетін жағдай еді. Көбінесе қалаларда сыртқы орындықтар тізіліп орналасқан қоғамдық орындар болған, ал ежелгі гректердің кең көйлектері осыған ыңғайлы жағдай жасаған. Ішкі сантехника жүйесіне кең ауқымды сумен жабдықтау және кәріз жүйелері қажет. Приенаның орналасқан жері осы талапқа сай болды: олар Микаледегі бұлақтар мен өзендерді пайдаланып, суды су құбырлары арқылы цистерналарға жеткізіп, содан үйлерге және бұлақтарға таратқан. Көптеген грек қалалары, мысалы Афина, суды қоғамдық бұлақтардан алуға мәжбүр болған (бұл үй шаруашылық қызметшілерінің жұмысы еді). Приен қоғамының үштен бірі ішкі суға қол жеткізе алды. Ионияның байлығының көзі – теңіз саудасы болды; Иония басқа гректер арасында зәулімдігімен танымал еді. Гераклит сияқты зиялылар олардың салтына жиі қарсы шықты.
Үкімет
Байлықты аристократиямен стереотиптік теңестіру Приена тарихының алғашқы кезеңінде қолданылған болса да, б.з.д. 4-ші ғасырда қала мемлекеті демократия болып табылды. Мемлекеттік билік "принейлік халық" деп аталатын Πριηνείς (Priēneis) органында шоғырланды, ол барлық жарлықтар мен басқа да мемлекеттік құжаттарды өз атынан шығарды. Приенада соғылған монеталардың бет жағында қап киген Афинаның басы, ал кері жағында меандр өрнегі бейнеленген; бір монетада дельфин мен ΠΡΙΗ (ПРИΗΝΕΩΝ) жазуы – "принейліктерге" деген сөздер де болған. Бұл символдар Принейдің Афинамен одақтас, бірақ Азияда орналасқан теңіз демократиясы екенін көрсетеді. Демократия механизмі афиналықтардың жүйесіне ұқсас, бірақ одан қарапайым болды (өйткені афиналықтардың халқы әлдеқайда көп еді). Азаматтар жиналысы белгілі бір уақыт аралығында жиналып, олардың қарауына ұсынылған маңызды шешімдерді қабылдады. Күнделікті заң шығару және атқарушылық жұмыстарды қала кеңесі (буле) жүзеге асырды, ол ағаш шатыры бар кішкентай театр сияқты кеңістіктегі булевтерионда отырды. Мемлекет басшысы ресми түрде притан болды. Ол және басқа да мамандандырылған судьялар мерзімді түрде сайланды. Афинадағыдай, халықтың барлығына сайлау құқығы берілмеген. Мысалы, ауылдық жерлерде тұратын, Принейге жатпайтын халықтың – педиейлердің ("жайлаушылардың") мүлік құқығы мен салық міндеттері заңмен анықталды. Олар, мүмкін, Прине аңғарда болған кезде қалған мұра еді.
Тарих
Приенді алғаш рет Иониялықтар, Белустың ұлы және король Кодрустың немересі Агипт басшылығымен б.з.б. 11 ғасырда қоныстандырғандығы айтылады. Кимерлер, Ардис басшылығындағы лидиялықтар және парсылардың бір-бірінен кейін жасаған шабуылдарынан кейін, ол б.з.б. 6 ғасырдың ортасында "ақылды" Биас басшылығымен аман қалды және гүлденді. Самоспен болған даулар және Александрдың өлімінен кейінгі қиындықтар Приенді құлдыратты. Рим 155 жылы оны Пергам және Каппадокия патшаларынан құтқаруға мәжбүр болды. Каппадокия патшасының бүлікші ағасы Орофрен, ол онда қазына сақтап, римдіктердің араласуымен оны қайта алғаннан кейін, Афина храмын алғыс айту ретінде қалпына келтірді. Рим және Византия билігінде Приен гүлденді. Ол 13 ғасырдың соңында мұсылмандардың қолына өтті.
Археологиялық қазбалар және қазіргі жағдай
Олар салынған тізбектей террасаларға құлаған қираған ғимараттар 1765 және 1868 жылдары ағылшын Дилетанттар қоғамы жіберген зерттеу экспедицияларының назарына ілікті. Оларды Берлин мұражайы үшін Теодор Виганд (1895–1899) қазба жұмыстары арқылы ашты. IV ғасырда жаңадан пайда болған бұл жерде дамыған қала тіктөртбұрышты жоспар бойынша салынған. Жанама беткейге қарай акрополь көтеріледі. Қала қалың қабырғамен және аралықта мұнаралармен, үш негізгі қақпасымен қоршалған. Акропольдің төменгі бөлігінде Деметрдің ғибадатханасы орналасқан. Қаланың алты басты көшесі бар, олар шамамен енді, шығыс пен батысқа қарай созылып жатыр, ал он бес көше шамамен енді, тік бұрыштармен қиылысып, бір-бірінен тең арақашықтықта орналасқан. Осылайша, қала шамамен 80 бөлікке (инсула) бөлінген. Әрбір инсулаға сегізден жеке үйлер бөлінген. Сумен жабдықтау және су ағызу жүйелері әлі де көрініп тұр. Үйлердің құрылысы Помпейдегі ең алғашқы үйлермен көптеген ортақ белгілерге ие. Қаланың батыс жартысында, басты көшенің солтүстігіндегі биік террасада, әдемі баспалдақпен көтерілетін Афина Полиас ғибадатханасы орналасқан. Бұл Иондық тәртіптегі алты бағаналы периптеральді құрылыс, оны ежелгі әлемнің жеті кереметінің бірі – Галикарнас Мавзолейінің архитекторы Пифей салған. 1870 жылы Афина мүсінінің негізінен қазба жұмыстары кезінде Ороферннің күміс тетрадрахмалары мен бірнеше әшекей бұйымдары табылған. Бұл заттар Каппадокиядағы қалпына келтіру кезінде сақталған болуы мүмкін. Сонымен қатар, менора бейнесі салынған ежелгі Приен синагогы да табылды. Агораның (басты алаң) айналасында, басты көшемен қиылысатын бірнеше залдар орналасқан. Қалалық ғимараттар – булеутерион мен пританейон агораның солтүстігінде жатыр. Одан әрі солтүстікке қарай Рим ванналарымен және жақсы сақталған эллиндік театрмен бірге жоғарғы гимназия орналасқан. Бұл және көптеген басқа да қоғамдық құрылыстар жоспардың орталық бөлігін құрайды. Асклепий және египеттік құдайлар Изида, Серапис және Анубис ғибадатханалары ашылды. Қаланың оңтүстік жағындағы ең төменгі нүктеде үлкен стадион орналасқан. Эллинистік дәуірде ол гимназиямен байланысты болған.