Кіріспе
Фламандтық-итальяндық баспагер Даниэль Бомберг (шамамен 1483 – 1549 ж.ш.) еврей кітаптарын баспаға шығарған ең маңызды алғашқы баспагерлердің бірі болды. Венециядағы баспаханасында раввиндерді, ғалымдарды және діннен бас тартқандарды жұмысқа алған христиан-еврейші Бомберг алғашқы «Микраот Гдолот» (Раббилік Киелі кітап) пен толыққанды Вавилон және Иерусалим Талмудтарын басып шығарды. Ол бұл басылымдарды Сончино отбасы баспагерлері бастаған тәсілдер негізінде, Раши мен Тосфоттың түсіндірмелерімен бірге жасады. Бұл басылымдар қазірге дейін қолданылып келе жатқан стандарттарды белгіледі, әсіресе Вавилон Талмудының беттерін нөмірлеу жүйесін. Оның баспаханасы 200-ге жуық еврей кітабын, оның ішінде Сидурим, жауаптар, заң кодекстері, философия және этика жөніндегі еңбектер мен түсіндірмелерді басып шығарды. Ол Венецияда еврей тілінде кітап басып шығарған алғашқы баспагер және еврей емес адамдардың арасында еврей кітаптарын басып шығарған тұңғыш баспагер болды.
Daniel Bomberg (c. 1483 – c. 1549) was one of the most important early printers of Hebrew books. A Christian Hebraist who employed rabbis, scholars and apostates in his Venice publishing house, Bomberg printed the first Mikraot Gdolot (Rabbinic Bible) and the first complete Babylonian and Jerusalem Talmuds, based on the layout pioneered by the Soncino family printers, with the commentaries of Rashi, and of the Tosfot in the margins. The editions set standards that are still in use today, in particular the pagination of the Babylonian Talmud. His publishing house printed about 200 Hebrew books, including Siddurim, responsa, codes of law, works of philosophy and ethics and commentaries. He was the first Hebrew printer in Venice and the first non Jewish printer of Hebrew books.
Өмірбаян
Бомберг 1483 жылы Брабант аймағының Антверпен қаласында Корнелиус ван Бомберген мен Агнес Вранкстың отбасында дүниеге келді. Ван Бомберген – саудагер болған және отбасылық ісіне көмектесу үшін ұлын Венецияға жіберді. Сонда Даниэль яһуди дінінен христиан дініне ауысқан Феликс Пратенсис (Феликс да Прато) атты августиндік монахпен танысты, және осы монахтың Бомбергті еврей кітаптарын басуға ынталандырғаны айтылады. Бомберг Венецияда алғашқыда сәтті болған баспахана ашты, оған шамамен 4 миллионнан астам дукат инвестиция салған. Басқа деректерде одан да көп соманы жоғалтқаны айтылады, бірақ бұл да әсте болса керек. 1539 жылы Антверпенге қайтып келді, бірақ оның баспаханасы 1548 жылға дейін жұмыс істеді, және ол осы баспахананың жұмысына белсенді қатысқан сияқты. Оның 1549-1553 жылдар аралығында қайтыс болғаны туралы мәліметтер аз.
Пятикнижәне Микроот Гдолоттың (151719) жариялануы
Бомберг 1517 жылы «Микроот Гдолот» (раббилердің Киелі кітабы) атты алғашқы басылымымен баспашылық қызметін бастады. Оның басылымы Рим папасы Лев X-тің бекітуімен жасалды, ал түзетулерін христиан дініне өткен Феликс Пратенсис қадағалады. Яков б. Хаим Адония редакциялаған екінші басылымда жүздеген қателер түзетілді, және сынға ұшыраса да, ол «Микроот Гдолоттың» келешек басылымдары үшін стандартқа айналды. Бүгінде бұл жаңалық кеңінен таралғандықтан, сол кезде қаншалықты ерекше болғанына сену қиын. Вульгата 13 ғасырда тарауларға бөлінген, еврейлер 14 ғасырдың ортасынан бастап конкорданстарда қолданылатын нөмірлерді пайдалана бастады, бірақ Бомбергке дейін еврей Киелі кітабында тарау нөмірлері кітаптың құрамына енген емес. Мысалы, раввин Давид Кимчидің (Радак) түсіндірмесі христианға қарсы poleмикалық мәлімдемелер болғандықтан, айтарлықтай цензураланды. Бұл мәлімдемелер кейін жеке кітап ретінде, Бомбергтің шектеулі таралыммен басылған нұсқасында жарық көрді.
Вавилон Талмудының басылуы (151923)
Бомбергтің ең үлкен жетістігі – төрт жылдың ішінде толық Вавилон Талмудының editio princeps (алғашқы басылған нұсқасын) жариялағандығы. Аталған жобаны бас редактор раввин Чия Мейр б. Давид, рош ешива және Венеция раввиндік сотының даяны (қазысы) қадағалады. Беттегі Раши және Тосфоттан өзге, Бомберг кітаптың соңына Раббину Ашер (Рош), Маймонидтің Мишнаға және Пискей Тосфотқа түсіндірмелерін де қосты.
Стандарттау
Талмудтың Бомберг басылымы беттік безендірілісі және бет номерлеуі тұрғысынан стандартты белгіледі (Берахот трактаты Бомбергтің екінші басылымын қоспағанда). Бүгінгі күні Талмудтың барлық дәстүрлі басылымдарында қолданылатын стандартты беттік безендіріліс (Талмудқа сілтеме жасаудың қабылданған тәсілі) 1523 жылғы Бомберг басылымының бет номерлеуіне сәйкес келеді.
Бастапқылық
Ең алғашқы басылған Талмудтарды Сончино әулеті Бомбергтің Талмудынан ондаған жыл бұрын жариялаған. Сончинолар бар болғаны он алты трактат басып шығарғанмен, Бомберг өзінің басылымын олардың үлгісіне сүйенгені анық. Гершон Сончиноның мәлімдемесінше, Бомберг олардың беттеуін ғана емес, Сончино Талмудының мәтіндерін де көшірген. Бомбергтің Талмуд басылымы қадірлі және көптеген кітапханашылар мен тарихшылар мәтіннің жоғары дәлдігін жоғары бағалаған.
Баспаға шығару құқықтары
1518 жылы Бомберг Венеция Сенатынан Талмудты басып шығаруға эксклюзивті құқықтарды сұрап, алды, сондай-ақ Папа Лев X ресми қолдау көрсетті. 1525 жылы Бомберг 100 дукат төлеп лицензиясын жаңартуға тырысқанда, Венеция Сенаты оның еврей басылымдары католик дініне шабуыл жасайды деп айыптап, рұқсат бермей қойды. Бірнеше айдан кейін 500 дукат төлеген соң, олар оның шағымын қабылдап, лицензиясын жаңартты. 1548 жылы Папа Пауль III Венециядағы еврей басылымдарын сынау үшін елшісін жіберді, бірақ Бомберг ежелгі қолжазбаларды өзгертуге болмайтынын дәлелдеп, Папаның қысымына сәтті қарсы тұрды.