Кіріспе
Ағылшын тіліндегі Киелі кітаптың аудармасы – Бишоптардың Киелі кітабы. Бұл 1568 жылы Англия шіркеуінің ресми өкілдігімен жасалған Киелі кітаптың ағылшын тіліндегі басылымы. 1572 жылы оған маңызды түзетулер енгізілді, ал 1602 жылғы басылымы 1611 жылы аяқталған Король Джеймс нұсқасының негізгі мәтіні ретінде пайдаланылды.
The Bishops' Bible is an English edition of the Bible which was produced under the authority of the established Church of England in 1568. It was substantially revised in 1572, and the 1602 edition was prescribed as the base text for the King James Version that was completed in 1611.
Тарих
1539 жылы шыққан ағылшын тіліндегі алғашқы ресми Киелі кітап – "Бішпостың Киелі кітабы" және 1560 жылы сэр Роуленд Хилл басып шығарған "Женева Киелі кітабы" –ның орнын басты. Женевалық Киелі кітаптың (аударманың өзінен гөрі шеткі жазбаларында айқын көрінеді) толыққанды кальвинизмі Англия шіркеуінің жоғары шіркеу партиясын ренжітті, оған оның барлық епископтары қол қойды. Англияның негізгі дінбасылары Кальвиннің теологиясының көп бөлігін қабылдаса да, басым көпшілігі оның епископтар (эпископальдық) арқылы шіркеуді басқаруды ақсақалдар арқылы басқаруға тырысқан пресвитериандық деп аталатын шіркеу саясатын мақұлдамады. Алайда олар 1539 жылғы Ұлы Киелі кітаптың – сол кездегі ағылшын ғибадатханасында қолдануға заңды түрде рұқсат етілген жалғыз нұсқаның – ерекшелігі Ескі Келісімнің және Апокрифтердің көп бөлігі түпнұсқа еврей және арамей тілдерінен емес, латын Вульгатасынан аударылғанын білетін. Олар Женевадағы сынға ұшыраған аударманың орнын толтыру үшін, өздерінің "Епископтар Киелі кітабы" деп аталатын аудармасын таратып жіберді. Бұл жобаның бастамашысы және аудармадағы жетекші тұлға – Кентерберия архиепискобы Мэтью Паркер. Паркер мен оның серігі епископтар аударған әртүрлі бөлімдерге алғашқы басылымдарда олардың инициалдары қойылған. Мысалы, Заңды қайталау кітабының соңында "W. E." деген әріптер кездеседі. Паркердің сэр Уильям Сесилге жазған хатына сәйкес, бұл әріптер Эксетер епискобы Уильям Аллидің атымен жазылады. Паркер Сесилге бұл жүйе "аудармашылардың іс-әрекеттеріне жауап бере алатындай, оларды көбірек ынталы етуге" көмектескенін айтады. Паркер әртүрлі аудармашылардың аяқтаған жұмысы үшін қадағалаушы редактор ретінде әрекет етуге ешкімді тапсырмады және оны өзі істеуге тым бос болды, сондықтан аударма практикасы кітаптан кітапқа өте өзгеше. Сондықтан Ескі Келісімнің көп бөлігінде (ағылшын тіліндегі аудармаларда) тетраграмматон YHWH "Тәңір" деп, ал еврейше "Элохим" "Құдай" деп аударылады. Ал Забур жырларында бұл керісінше. Паркердің өзі жазған кітаптар Ұлы Киелі кітаптың мәтінінен өте аз өңделген, ал Лондондық Гриндалдың қолға алған кітаптары Женева мәтініне әлдеқайда жақын. Апокрифтерді қайта қарауға тағайындалған епископтар, әрине, аз нәрсе жасады, өйткені бұл кітаптардағы мәтін Ұлы Киелі кітаптағы мәтінмен бірдей. Ұлы Киелі кітаптың апокрифтері латын тіліндегі "Вульгатадан" аударылғандықтан, "Епископтардың Киелі кітабы" түпнұсқа тілдерден толық аударылды деп тұжырымдай алмайды. "Бішпостың Киелі кітабы" алғаш рет 1568 жылы жарық көрді, бірақ содан кейін 1572 жылы кеңінен қайта қаралған түрде қайта шығарылды. Жаңа Келісімде "егершілдік" тілге (мысалы, "махаббат" деген терминді 1 Коринфтерге 13-ке енгізу) қатысты бірқатар өзгерістер жасалды, бірақ мәтінді Женевадағы Киелі кітапқа сәйкес келтіру үшін; және Ескі Келісімде Забурлар Жаңа аудармадағылармен бірге басылды, олар ән айту мүмкін емес болып шықты. Жаңа Забур аудармасы тек бір рет (1585 жылы) басылып шықты, ал басқа жағдайда мүлдем жойылды; ал кейінгі басылымдарда Жаңа Келісім мәтініне қосымша өзгерістер енгізілді. Киелі кітаптың патшалық жарлығы болды және ол шіркеу қызметінде дауыстап оқуға тағайындалған екінші нұсқа болды (сағ. Ұлы Киелі кітап, Король Джеймс Киелі кітабы). Ол үйде оқылатын үй Киелі кітап ретінде Женева Киелі кітабын алмастыра алмады, бірақ оның мақсаты олай болған жоқ. Оның мақсаты – шіркеуде қолданылуы. Бұл нұсқа Женевалық Киелі кітапқа қарағанда, үлкен сөздермен жазылған. Алғашқы басылым ерекше үлкен болып, 124 толық бетті суреттермен қамтылған. Екінші және одан кейінгі басылымдар кішірек болды, шамамен Король Джеймс Киелі кітаптың алғашқы басылымымен бірдей мөлшерде болды және көбінесе алдыңғы бет пен карталардан басқа суреттер жоқ еді. Бұл мәтінде көптеген қайшылық тудыратын теологиясы бар Женевалық Киелі кітаптағы жазбалар мен айнымалы сілтемелер жоқ еді, бірақ олар Киелі кітаптың өз тілінде тарала бастаған адамдарға пайдалы болды. 1602 жылы толық Киелі кітаптың соңғы басылымы жарық көрді. Алайда, "Білімнің он сегізінші – жиырма бірінші ғасырлардағы жетіспеушілігін ескере отырып, бұл ағылшын халқының тыйым салынған Киелі кітапты оқудан Киелі кітапты оқып жатқан халыққа айналуының маңызды кезеңі болды. Олар Құдай халқының ауызша түсініп, түсінуіне көмектесу үшін көп күш салды. "Кинг-Джеймс" аудармашылары жаман аударманы жақсы аудармаға айналдырамыз деп ойламады, керісінше жақсы аударманы одан да жақсырақ етуді көздеді." Тиндалдың аудармалары мен Женева Киелі кітабынан айырмашылығы, "Бішпостың Киелі кітабы" сирек қайта басылды; алайда, оның көшірмелері қолжетімді. Оның Жаңа Келісім бөлігінің (шеткі жазбалары жоқ) ең қолжетімді қайта басылымын Лютер Вигл басқарған Жаңа Келісімнің Октапласының төртінші бағанында табуға болады. "Бішпостың Киелі кітабы" сондай-ақ "Трекл Киелі кітабы" деп белгілі, себебі оның Иеремия 8:22 аудармасы "Гилеадта трекл жоқ па?" деп айтылады, бұл аударма бұрынғы бірнеше нұсқаларда да, мысалы Ұлы Киелі кітапта да кездеседі. 1611 жылғы Рұқсат етілген нұсқада "трекл" сөзі "балзамға" ауыстырылды, Гилеад балзамына сілтеме жасалды.