Кіріспе

XVI ғасырдағы Париж баспашысы Роберт I Этьенн (etjɛn; 1503 жылдың 7 қыркүйегі – 1559 жылдың 7 қыркүйегі), латын тілінде Роберт Стефан деп, ал кейде Роберт Стивенс деп аталды, XVI ғасырдағы Париж баспашысы. Ол әкесі, Этьен баспаханасын құрған Анри Этьеннің қайтысынан кейін баспахананың иесі болды. Этьенн көптеген классикалық мәтіндерді, сондай-ақ Киелі кітаптың грек және латын тіліндегі аудармаларын басып шығарды және қайта басып шығарды. Латын, еврей және грек тілдерінде "Корольдің баспагері" деп танылған Этьеннің ең маңызды еңбегі – қазіргі латын лексикографиясының негізі саналатын Thesaurus linguae latinae еді. Сонымен қатар, ол Жаңа өсиетті стандартты нөмірленген тармақтарға бөлген алғашқы баспагер болды. Католик болып өскен ол өмірінің соңында протестантқа айналды. Оның басып шығарған көптеген Киелі кітаптарында Этьеннің еңбегін цензуралауға тырысқан Сорбоннаның католик теологтарын ренжіткен түсіндірмелер болды. Сорбоннаның қысымына көнбеген Этьенн отбасымен бірге Женеваға қашып, цензурасыз басылымдарын жалғастырды, Джон Кальвиннің көптеген еңбектерін жариялады. 1556 жылы ол Женева азаматы болды және 1559 жылдың 7 қыркүйегінде қайтыс болды. Этьеннің төрт ұлының екеуі шебер баспагерлер болды, олардың бірі – атасы Этьеннің баспаханасының дәстүрін жалғастырған Анри Этьен. Этьенн басқа баспагерлермен бірге "француз типографиясының алтын ғасырына" үлес қосты.

Ерте өмір

Роберт Этьен 1503 жылы Парижде дүниеге келді. Ол атақты гуманист баспашы Анри Этьеннің екінші ұлы болып, латын, грек және еврей тілдерін жақсы білген. 1520 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін, Этьеннің баспасын оның әкесінің бұрынғы серіктесі Симон де Колинс басқарды. Этьен әкесі қайтыс болған кезде әлі кәмелетке толмағандықтан, Колинс пен Жиль Непву (қарындасы Никольдің күйеуі немесе никесіне тұрған жігіті) оның заңды қамқоршылары болды. Этьен мен Колинс Этьеннің баспаханасында біраз уақыт бірлесіп жұмыс істеген болуы мүмкін. Колинс өте әдемі әріптер жасауымен, ал Этьен дәлдігімен танымал болды. 1526 жылы Роберт Этьен әкесінің баспаханасын басқаруға көшті, ал Колинс жақын жерде өз фирмасын құрды. Олар үйді, баспа жабдықтарын және баспа материалдарын тең бөлісуге келісті. Колинс дүкенін Этьеннің дүкенінен төменгі көшеге көшірді. Олардың қарым-қатынасының мәнісі кейін көбінесе белгісіз болғанымен, ғалымдар олардың бір-біріне құрметпен қарағанын және қаріптер мен материалдарды бөлісіп, бірлесіп жұмыс істеуді жалғастырған болуы мүмкін екенін айтады. Этьен 1526 жылы әкесінің баспаханасын қайта іске қосса да, оның алғашқы тәуелсіз жобасы 1524 жылға дейін жетеді. Ол Парижді аралап қолжазбаларды іздеп, Киелі кітаптың латын тіліндегі нұсқасын басып шығаруға кіріскен. Ол Жаңа өсиетті басып шығарған еді, ал мәтінге енгізген шағын өзгерістері теология факультетінің наразылығын тудырды. Бұл оның аталған ұйыммен арасындағы ұзақ даулардың бастауы болды. Осы шамада ол Реформация шіркеуіне қосылған. Этьен 1526 жылы Перрет Бадиусқа үйленді, оның әкесі Жозе Бадиус Асенсиус баспахананың иесі болды, бұл Этьенге әкесінен жетпеген баспа ресурстарын ұсынды. 1535 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін, Этьен Этьен мен Бадиус баспа бизнесін біріктірді. Оның алғашқы "Библиясы" немесе "Вулгата" нұсқасы 1527 жылы жарық көрді. Киелі кітапты зерттеумен айналысқан кезінде ол кірісін арттырып, беделін нығайту үшін Цицерон және Луциан сияқты ғалымдардың шағын, арзан бағалы оқулықтарынан тұратын октаволар сериясын басып шығарды. Этьеннің негізгі кәсібі – кітап баспасы және сату болды, ол өзінің баспаларын шығарса да, сол кездегі баспагерлер үшін қалыпты болғандай, басқа баспагерлермен серіктестікке түспеді.

Латын классикасы

"Патшалық типограф" атағымен Роберт Этьен, көптеген грамматикалық еңбектер мен басқа да оқулықтардың (соның ішінде Меланхтонның көптеген еңбектері) және классикалық және Патристикалық авторлардың, мысалы Дио Кассиус пен Созоменнің көптеген басылымдары арқылы Этьен баспаханасын дамытты. Мансабының алғашқы он бес жылында Этьен өзінің баспасын бес латын классикалық авторға – Цицеронға, Теренциге, Плаутқа, Плинийге және Вергилийге арнады. Ол Гораций мен Персийдің еңбектерін де басып шығарды, бірақ оларды Вергилий сияқты жиі басып шығармады. 1541-1545 жылдар арасында жарық көрген авторлардың шығармаларының санын үш есеге жуық арттырды. Ғалымдар Этьеннің басылып шыққан Библиялары мен Католик шіркеуімен болған қиындықтар оны латын классиктерінің авторларын көбірек жариялауға итермелегенін болжайды. Этьеннің көптеген классикалық шығармалары, әсіресе грек тіліндегі басылымдары (Клод Гарамонд жасаған қаріптермен басылған), типографиялық әсемдігімен ерекшеленді. Этьеннің баспасынан шыққан *editiones principes* сегіз томдық болды. Ол 1544 жылы шыққан «Historia ecclesiastica» еңбегімен басталып, 1551 жылы шыққан «Аппиан» еңбегімен аяқталды. Соңғысы Этьеннің Паристен кеткеннен кейін оның інісі Шарль аяқтады және Шарль атымен жарық көрді. Этьен латын классикасының көптеген басылымдарын да басып шығарды, олардың ішінде 1532 жылы шыққан Вергилийдің фолиосы ең танымал болды. Ол көптеген латын грамматикаларын және басқа да оқулықтарды басып шығарды, олардың көпшілігін оның досы және гуманизм ісіндегі серігі Матурин Кордье жазған. Ол қаріп кесуші ретінде білім алған, бірақ оның жасаған қаріптерінің ешқайсысы анықталған жоқ. Дегенмен, Этьен сол кездегі ең жақсы қаріп кесушілердің, мысалы Клод Гарамонд пен Гийом Ле Бедің жұмысын бақылады. Этьеннің басшылығымен Гарамон Франция королі қолданған грек қаріпін жасады, ол Рим тарихының алғашқы басылымын басып шығару үшін пайдаланылды. Осылайша, Этьен патшаның грек қаріптерін пайдалануға рұқсат алған алғашқы баспагер болды. 1530 жылдары Этьеннің баспасында Францияда апострофтар мен жіңішке және қалың дауыс белгілерінің алғаш рет қолданылуы байқалды. Сонымен қатар, Этьен Францияда Альдин роман қаріпін бейімдеуге жауапты баспагерлердің бірі ретінде танымал болды.

Сөздіктер

Өз заманының ең үздік баспагерлерінің бірі Роберт Этьеннен ең үздік латын авторларынан сөздік құрастыру немесе оны өзі жасау сұралды; 1531 жылы ол *Thesaurus linguae latinae* жариялады, оны кейбір ғалымдар қазіргі латын лексикографиясының негізі деп санайды. Бұл сөздік Этьенді «француз лексикографиясының әкесі» деп таныстырды. Ол осы сөздік бойынша тек Бовестің Тьеррисінің көмегімен екі жыл бойы жұмыс істеді. Сөздік 964 беттен тұрды және 1536 және 1543 жылдары үш томдық түрінде жаңартылды. Ол «латын ғылымының ең ұлы ескерткіші» саналды, ал 1543 жылғы басылымы үшін Андреас Грунтлеус, Герард Клерикус және Адам Нодиус секілді зерттеушілерді тартты. *Thesaurus linguae latinae* еңбегінен ол 1538 жылы *Dictionarium latino gallicum* және 1540 жылы *Dictionaire francoislatin* сөздіктерін жариялады. Бұл сөздіктер сол кездегі басқа сөздіктерден артық болды, себебі классикалық емес элементтер алынып тасталды; сөздердің дұрыстығы мен мағыналық қолданылуы тексерілді; ал цитаталар классикалық авторлардан ғана алынды. Сонымен қатар, сөздердің ретіне қатысты бірқатар келіспеушіліктер болғандықтан, сөздерді әліпби бойынша немесе этимологиялық тәртіппен реттеу туралы мәселе шешілді. Этьеннің сөздігі сөздің алғашқы үш әрпіне сүйенген алфавиттік принцип бойынша, содан кейін этимологиялық топтамаларға бөлінді. 1540 жылдары ол ықшамдатылған мектеп сөздіктерін жариялауды бастады. Осы сөздіктердің көптеген түрлері неміс және фламанд тілдеріне аударылды. 1528 жылдан 1580 жылға дейін ол *Alphabetum graecum* атты бірнеше басылымдарды жариялады, ол Ренессанс дәуіріндегі грекше жазудың үлгісін көрсетеді.

Діни мәтіндер

Роберт Этьен 1528 жылы латын тіліндегі Киелі кітаптарды басып шығарғанмен, 1546 жылы грек тіліндегі Жаңа Ғаһидатты басып шығарды. Этьен бұл еңбек Эразмның еңбектеріне ұқсағанына қарамастан, Эразмның еңбегін бағаламады, керісінше, ежелгі кодекстердің ықпалында болғанын мәлімдеді. Алғашқы екеуі грек тілінде жазылған әдемі мәтіндер, олар O mirifica деп аталады. Үшінші және ең маңыздысы 1550 жылы король Генри II үшін басылып шыққан Editio Regia немесе "Royal Edition" деп аталады. Типографиялық жағынан бұл маңызды, өйткені Гарамонд жасаған грек қаріпі еуропалық баспагерлер үшін ең көп қолданылатын грек қаріпі болды. Онда ол 15 грек дереккөзін біріктіріп, шетке сілтеме жасады. 1550 жылы шыққан бұл нұсқа көп жылдар бойы қолданылып келген "Текстус Рецептус" деп аталды. 1551 жылы шыққан басылымда Эразмның латын аудармасы мен Вульгата кіреді. Ғалымдар оның Вульгатаны құрастыруы орташа, күш-жігерсіз әрі терең емес деп сипаттады. Бұл нұсқада Этьен алғаш рет Жаңа Ғаһидатты тараулар мен тармақтарға бөлді. Ол "Вульгата" аудармасын аяқтаған соң, өз стилін дамыта бастады. Ол аудармалардың орнына түпнұсқа мәтіндерді зерттеуге қызығушылық танытты. Сонымен қатар, ол қарапайым оқырманға академиялық мәтіндерді өз түсініктерін қосу деңгейіне дейін түсінуге көмектесетін түсініктемелер жазуға қызығушылық танытты. Оның үстіне, Этьеннің грек тіліндегі Жаңа Ғаһидаттың төртінші басылымындағы түсіндірмелері Сорбоннаның Этьенге қарсы шығуына себеп болды. Ол еврей Киелі кітаптарының екі басылымын шығарды: біріншісі 13 томдық, екіншісі 10 томдық болып шықты. Этьен Парижде болған кезінде Вульгатаның қолжазбаларын сатып алып, өмір бойы бірнеше басылымдарын басып шығарды. Негізгі басылымдар - 1527, 1532, 1540 (оның баспасының әшекейлерінің бірі) және 1546 жылғы басылымдары. 1532 жылы шыққан басылымда ол көптеген Киелі кітаптарда әдеттегідей Елшілердің істері кітабы Пауылдың хаттарының арасына орналастырылды. Бұған дейін Елшілердің істері әдетте соңында жазылатын. Сондай-ақ, баспагер және баспа тарихын зерттеуші Стэнли Морисонның айтуынша, Этьеннің 1532 жылы шыққан "Фолио" Киелі кітабында "бәлкім, [Гарамонд] әрпіне қатысты ең жақсы қолданыс болған шығар". Этьен бұл басылымды үлкен фолио түрінде басып шығарды; оны университет оқытушылары мен студенттері емес, ақсүйектер мен байлар сатып алмақ еді. 1543 жылы оның стилі секстедецимо форматына ауысып, латын, грек және еврей тілдеріндегі Киелі кітаптарды басып шығарды, бұл сатып алушылар студенттер мен профессорлар деп болжайды. Оның басылымдары, әсіресе 1546 жылы шыққан, Вульгатаның жанына жаңа аударма қосылған басылымы дін қызметкерлерінің қатты сын-пікірлеріне ұшырады. 1539 жылы ол латын және еврей тілдерін, ал кейіннен грек тілдерін басып шығаратын "патша баспашысы" деген атақ алды. Бұл Сорбоннаның ашуын туғызды, өйткені Этьен католицизмнен протестантизмге айналды. Сорбонна сол кездегі гуманистік идеалдарға қарсы болды және Этьеннің баспа фирмасын цензуралауға тырысты. Оның 1556 жылы шыққан латын тіліндегі Киелі кітабында Сантес Пагнинус аударған Ескі Ғаһидат және Теодор Безаның латын тіліндегі Жаңа Ғаһидаттың алғашқы басылымы бар. 1556 жылы Женева Республикасының азаматы болды, ол 1559 жылы 7 қыркүйекте қайтыс болды. Этьеннің басқа ұлдары Генри II және Франсуа Этьеннің өлімінен кейін Женевадағы дүкенді басқаруға көмектесті. Роберт Этьенн Этьенн отбасындағы ең табысты баспашылардың бірі және сол кездегі ең үздік ғалымдардың бірі болды. Франциск I билігінің "Француз типографиясының алтын дәуірі" деп саналуының бір себебі Этьеннің еңбегі болды.

Баспа белгілері

Роберт Этьен өзінің баспаларында бірнеше баспа белгілерін немесе құрылғыларды қолданды. Этьеннің найзаның айналасына зәйтүн бұтағы мен жылан оралған басылым белгісі алғаш рет 1544 жылы Preparatio Evangelica кітабының бет парағында пайда болды. Бұл соғыс және бейбіт уақыттағы даналықтың символы еді. Оның астындағы ұран "нағыз дана патша мен батыр жауынгерге" деп аударылады. Тағы бір құрылғы Римдіктерге 11:20-дегі сөздермен Oliva Stephanorum немесе Стивенстер отбасының зәйтүн ағашы деп аталды: Noli altum sapere ("Мақтанба") және кейінірек Noli altum sapere, sed time ("Асқақ болма, бірақ сақтанушы бол"). Құрылғыда зәйтүн ағашының жанында тұрған адам бейнеленген. Ғалымдар бұл адамның сенімнің маңыздылығын айтқан апостол Пауыл екенін айтады. Бұл Этьеннің протестанттық реформациямен байланысына сай келеді. Зәйтүн ағашы білім ағашын көрсетеді. Бұл құрылғы Сорбоннадағы католик теологтарының "кішіпейілділік танытпауына" жасалған сырттай шабуыл болуы мүмкін. Баспа белгілері бірден танылғанда тиімдірек, бірақ ғалымдар Этьеннің баспа белгілерін оңай танылмайтындықтан сынға алады.

Отбасы

Роберт Этьен төрт ұлын оқып, кәсібін жетілдіруге ынталандырды. Оның өсиеті бойынша, барлық ұлдары осы мамандықпен айналысуын тіледі. Роберттің екі ұлы – Генри мен Роберт сәтті баспагерлер болды. Франсуа (1540 жылы туған) 1562-1582 жылдары Женевада кітап басып шығарды. Ол латын және француз тілдеріндегі Киелі кітаптардың басылымдарын шығарумен қатар, Кальвиннің еңбектерінің бір бөлігін де жариялады. Роберт Этьен II (1530–1570) әкесінің кеңесі бойынша еврей тілін оқыды. Реформацияға қызығушылық танытпағандықтан, ол 1556 жылы Парижде жеке баспаханасын ашып, әкесімен Женеваға бармады. 1563 жылы ол "Typographus regius" атағын алды. Ол 1568–1569 жылдарғы Жаңа өсиетті басып шығарды, ол әкесінің алғашқы басылымының қайта басылымы болды. 1566 жылы ол еврей және арамей тілдерінде Он қазынаны басып шығарды. Сонымен қатар, Этьен Париж университетінің профессорлары үшін еврей тілінде кітаптар басып шығарды, бірақ 1569 жылы ағылшын клиенттері үшін жұмыс істегендіктен Женеваға қашып кетті. Ол 1570 жылы қайтыс болды.