Кіріспе

Католик шіркеуінің тыйым салған кітаптары (16-шы – 20-шы ғасырлар)

нақты әлем басылымы

Index Librorum Prohibitorum (ағылшын тілінде: Тыйым салынған кітаптар тізімі) – бұл Индекс қасиетті конгрегациясының (бұрынғы Рим Куриясының Дикастериясы) еретик немесе моральға қайшы деп санайтын басылымдардың өзгеретін тізімі; католиктерге оларды басып шығаруға немесе оқуға тыйым салынды, бұл жергілікті епископтың қаулысына бағынды. Католик мемлекеттері тізімді бейімдеуге немесе қабылдауға және оны күшіне енгізуге құқылы болды. Индекс 1560 жылдан 1966 жылға дейін қолданыста болды. Ол мыңдаған кітап атауларын тыйым салып, Еуропаның зиялы элитасының еңбектері де бар, басылымдарды қара тізімге енгізді. Индекс діни және дүниелік мәтіндерді де айыптады, олардың шіркеу үшін сол кезде қаншалықты жағымсыз немесе қауіпті деп саналғандығына қарай бағалады. Тізімнің мақсаты – шіркеу мүшелерін теологиялық, мәдени немесе саяси тұрғыдан бұрмалаушы кітаптарды оқудан қорғау болды. Кейде мұндай кітаптарға теолог Роберт Беллармин және философ Антонио Росмини Сербати сияқты әулиелердің еңбектері, астроном Иоганн Кеплердің "Коперник астрономиясының тұжырымы" (Epitome astronomiae Copernicanae) сияқты ғылымдар өкілдерінің еңбектері (1618–1621 жылдары үш томдық сериямен жарық көрген), ол 1621 жылдан 1835 жылға дейін тізімде болды; философ Иммануил Канттың "Таза акылдың сын тұжырымы" (1781) және бекітілмеген Библияның басылымдары мен аудармалары кірді. Индекс басылымдарында кітаптарды оқу, сату және алдын ала цензуралау қағидаларына қатысты шіркеу ережелері де қамтылған.

Баспаға шығару құқығының еуропалық шектеулері

Индекс пайда болған тарихи контекст Еуропада баспаға қатысты алғашқы шектеулерді қамтиды. Шамамен 1440 жылы Иоганн Гутенбергтің жылжымалы қаріптерді және баспа станогын жетілдіруі кітап шығарудың мәнін және ақпаратты халыққа тарату механизмін өзгертіп жіберді. Бұрын сирек кездесетін, аз ғана кітапханаларда сақталатын кітаптар енді көптеп өндіріліп, кеңінен таратылатын болды. 16 ғасырда Еуропаның көптеген елдеріндегі шіркеулер мен үкіметтер баспаны реттеуге және бақылауға тырысты, себебі ол идеялар мен ақпараттың жылдам және кең таралуына мүмкіндік берді. Протестанттық реформация католик және протестанттық лагерьлерде және олардың ішінде көптеген даулы жазбаларды тудырды, ал діни мәселелер көбінесе бақылаудың ең көп ұшырасатын саласы болды. Үкімет пен шіркеу баспаны түрлі жолдармен қолдап, Киелі кітаптар мен үкіметтік ақпаратты таратуға мүмкіндік бергенімен, наразылық пен сын-ескертулер де жылдам таралуы мүмкін еді. Осының салдарынан үкіметтер Еуропа бойынша баспаханаларға бақылау орнатып, кітаптарды сату және өндіру үшін ресми лицензия алуларын талап етті. Тыйым салынған кітаптар тізімінің алғашқы нұсқалары 1529 жылдан 1571 жылға дейін пайда бола бастады. Сол кезеңде 1557 жылы ағылшын тәжі ағылшын патшасы наразылықты тоқтату үшін «Кітап сатушылар компаниясын» құрды. Баспа құқығы екі университетке (Оксфорд пен Кембриджге) және Лондон қаласындағы 21 баспаханаға берілді, олардың барлығында 53 баспа станогы болды. 1557 жылғы Компиень жарлығы дінге қарсыларға өлім жазасын қолданды және бір ақсүйек әйелді тірідей өртеді. Баспагерлер радикалды және бүлікшіл деп есептелді, 800 автор, баспагер және кітап сатушы Бастилияда түрмеге қамалған. Шіркеу мен мемлекеттің тыйымдары кейде бірінен соң бірі келді, мысалы, Рене Декарт 1660 жылдары тыйым салынған кітаптар тізіміне енгізілді, ал француз үкіметі 1670 жылдары мектептерде картезиандық ілімді оқытуға тыйым салды. 1710 жылғы Ұлыбританиядағы авторлық құқық туралы заң және кейін Франциядағы авторлық құқық туралы заңдар бұл жағдайды жеңілдетті. Тарихшы Экхард Хёффнер авторлық құқық туралы заңдар мен олардың шектеулері сол елдерде бір ғасырдан астам уақыт бойы прогреске кедергі келтірді деп мәлімдейді, өйткені британдық баспагерлер пайда табу үшін құнды білімді шектеулі көлемде басып шығара алды. Сол уақытта Германия экономикасы дамыды, себебі шектеулер болған жоқ.

Ертедегі индекстер (1529-1571)

Мұндай алғашқы тізім Римде емес, католик Нидерландында (1529) жарияланды; Венеция (1543) және Париж (1551) Шато-Убриан эдиктының шарттары бойынша осы үлгіге ілесті. Ғсырдың ортасына қарай, Германия мен Франциядағы дін соғыстарының қаулы атмосферасында, протестант және католик биліктері баспаға бақылау орнатудың, соның ішінде тыйым салынған еңбектердің тізімін жасаудың, шіркеу және үкіметтік органдармен келісілген түрде, ерестің таралуын тоқтатудың жалғыз жолы екенін санады. Пол Ф. Грендлер (1975) 1540-1605 жылдардағы Венециядағы діни және саяси ахуалды талқылайды. Венеция баспасын цензуралауға көптеген әрекеттер жасалды, ол сол кезде баспагерлердің ең ірі орталықтарының бірі болатын. Дін және үкімет цензураға сенеді, бірақ баспагерлер кітаптарды тыйым салу және басылымды тоқтату әрекеттеріне қарсы тұра берді. Венециядағы тыйым салынған кітаптар тізімі бірнеше рет басылудан тоқтатылды немесе күшін жойды, себебі түрлі адамдар оған қарсылық көрсетті. Бірінші Рим тізімі 1557 жылы Папа Павел IV (1555–1559) басшылығымен басылды, бірақ кейін себептері белгісіз болғандықтан кері тартылды. Олар Пьетро Аретино, Макиавелли, Эразм және Рабле шығармаларының барлығын қамтыды.

Индекстің қасиетті қауымы (15711917)

1571 жылы арнайы қауым құрылды, Индекстің қасиетті қауымы, Римде қателіктерден босатылмаған деп айыпталған жазбаларды зерттеу, Папа Пий IV тізімін үнемі жаңарту және жазуды мүлдем айыптамаған жағдайда, бірақ түзету қажет болған жағдайда, қажетті түзетулердің тізімін жасау; содан кейін ол жеңілдететін тармақпен (мысалы, түзетілгенге дейін тыйым салынған – *donec corrigatur*) немесе тазартылғанға дейін тыйым салынған – (*donec expurgetur*) тізімделген. Қауым жылына бірнеше рет жиналыстар өткізді. Кездесулер барысында олар әр түрлі жұмыстарды қарап шығып, талқылауларды құжаттады. Кездесулердің арасында талқыланатын жұмыстар мұқият қарастырылды және әр жұмысты екі адам зерттеді. Кездесулерде олар осы еңбектерді индекске қосу-қоймау туралы шешім қабылдады. Ақырында, «Индекске» қандай кітаптарды қосуға не алып тастауға паптан рұқсат алу керек болды. Осы қауымның кездесулерінен алынған құжаттар папка шешім қабылдауға көмектесті. Кейде бұл түзетулердің өте ұзақ тізімдеріне әкеліп соқты, олар Index Expurgatorius-та жарияланды. 1627 жылы Томас Джеймс оны «Бодлей кітапханасының мұрағаттары жинауға аса лайық шығармаларды тізімдегенде қолданатын баға жетпес анықтамалық еңбек» деп атады. Басқа қауымдар (негізінен Киелі Офис) жасаған тыйым салулар тек Индекс қауымына берілді, онда соңғы жарлықтар әзірленді және жарияланды, Папаның мақұлдауынан кейін (ол әрқашан авторды жеке айыптауға мүмкіндік алды). Индексті жаңадан жаңартуды 1897 жылы Папа Леон XIII Officiorum ac Munerum атты апостолдық конституциясында жасаған, ол Index Leonianus деп аталады. Кейінгі басылымдардағы индекстер әлдеқайда күрделі болды; олар авторларды олардың уыттылығы деңгейіне сәйкес бағалады және бүкіл кітаптарды айыптаудың орнына, нақты үзінділерді жоюға белгіледі. Рим-католик шіркеуінің Инквизициясының қасиетті қауымы кейіннен Киелі Офис болды, ал 1965 жылдан бастап Дін ілімі қауымы деп аталады. Индекс қауымы 1917 жылы Папа Бенедикт XV-нің motu proprio Alloquentes Proxime-імен Киелі Офиске қосылды; кітаптарды оқу ережелері жаңа Codex Iuris Canonici-де қайта әзірленді. 1917 жылдан бастап Индексті (қайта) Киелі Офис қарастырды. [[Файл:Mein Kampf шаң жамылғысы.jpeg|thumb|upright=0.6|Нацистік идеолог Альфред Розенбергтің «Егеренінші ғасырдың мифы» кітабы Индекске енгізілгенімен, Адольф Гитлердің «Менің күресім» кітабы енгізілмеді.] Индекс 4000 атауды қамтыды, түрлі себептермен цензураланған: ерестік, моральдық кемшілік, жыныстық ашықтық және т.б. Шопенгауэр мен Ницше сияқты кейбір атеистердің кірмеуі еретикалық шығармаларға (яғни католик догмасына қайшы келетін шығармаларға) ipso facto тыйым салынады деген жалпы (Триденттік) ережеге байланысты болды. Кейбір маңызды шығармалар жоқ, өйткені ешкім оларды айыптаудың қамын жасамады. Көптеген қауымдардың іс-әрекеттері саяси мазмұнды болды. Сол кезеңдегі айыптайтын еңбектердің арасында нацистік философ Альфред Розенбергтің «Католик шіркеуінің барлық догмаларын және христиан дінінің негіздерін» менсінбей, жоққа шығарғаны үшін «Егеренінші ғасырдың мифы» болды. Ал «Индекске» Адольф Гитлер жазған «Менің күресім» кітабы қосылмаған. Ватиканның Апостольдық архивіне кіргеннен кейін шіркеу тарихшысы Хуберт Вольф «Менің күресім» үш жыл бойы зерттеліп, бірақ Киелі кеңсе автор мемлекет басшысы болғандықтан, оны индекске енгізуге болмайды деп шешті. Бұл шешімді Киелі Офис елші Пауылдың Римдіктерге жазған хатының 13 тарауында Құдайдан келген билік туралы айтылған сөздермен дәлелдеді. Индекс жаңадан құрылған қауымның құзыретіне кірмейтіндігі туралы айтылмаған, сондықтан ол әлі де солай болып отыр ма деген сұрақ туындайды. Бұл сұрақ қауымның пропрефекті кардинал Альфредо Оттавианиге қойылды, ол теріс жауап берді. Кардинал өзінің жауабында Индексте жақында өзгеріс болатынын да көрсетті. 1966 жылдың маусым айында Иман ілімі қауымының хабарламасында Индекс өзінің моральдық күшін сақтап тұрса да, ол табиғи заңның өзі талап еткендей, мәсіхшілерді сенім мен моральға қауіп төндіретін жазбалардан сақ болуға үйретті, бірақ ол енді шіркеудің нақты заң күшімен байланысты жазалармен бірге жоқ деп жариялады. Латын шіркеуінің канондық заңы әлі де болса, егер олар қасиетті жазбаларға, теологияға, канондық заңға, шіркеу тарихына, дінге немесе адамгершілікке қатысты болса, онда еңбектер жергілікті ординардың (әдетте, епископтың) үкіміне берілуі керек деп ұсынады. Жергілікті ординар шешім шығаруға құзыретті деп санайтын адаммен кеңес алады, ал егер ол адам nihil obstat («ештеңе тыйым салмайды») берсе, жергілікті ординар имприматур береді («басып шығарылсын»). Басқа аудандарда тыйым салынған кітаптардың өз тізімі қабылданды. Киелі Рим империясында кітап цензурасы, Индекс жарияланғанға дейін, 16 ғасырдың соңында иезуиттердің бақылауына өтті, бірақ немқұрайлы болды, өйткені Германия князьдықтары империя ішінде өз жүйелерін құрды және Шіркеудің Индексі мойындалмады. Испания өзінің Index Librorum Prohibitorum et Expurgatorum тізімін құрды, ол Шіркеудің тізіміне ұқсас болды, бірақ сонымен қатар тыйым салынған бөлігі (кейде бір ғана сөйлем) алынып тасталған немесе «expurgated» кітаптардың тізімін де қамтыды.

Ұдайы моральдық міндет

1966 жылғы 14 маусымда Иман туралы доктрина жөніндегі Конгрегация, Индексте тізімделген кітаптарға қатысты сақталатын моральдық міндеттемелер туралы түскен сауалдарға жауап берді. Жауапта бұл кітаптар иман мен ізгілікке қауіпті мысалдар ретінде қарастырылды, олардың барлығы – бір кезде Индексте болғандары ғана емес, оларға қарсы жазбаша заң болмаса да, олардан аулақ болу қажет. Конгрегация мәлімдеме жасады, Индекс (quatenus) христиандардың санасын иман мен ізгілікке қауіп келтіретін жазбалардан сақ болуға үйретеді, бірақ бұл Индекс (Тыйым салынған кітаптар Индексі) енді шіркеу заңдарының күшімен және олармен байланысты жазалау шараларымен қолданылмайды. Осылайша, Конгрегация әрбір христианның санасына иман мен ізгілікке қауіпті барлық жазбалардан аулақ болу жауапкершілігін жүктеді, сонымен бірге бұрынғы шіркеу заңын және оған байланысты жазалау шараларын жойды, бірақ бұл Тыйым салынған кітаптар Индексінің әртүрлі басылымдарында тізімделген кітаптар қателіктер мен қауіптен құтылды дегенді білдірмейді. 1985 жылғы 31 қаңтарда кардинал Джузеппе Сириге жолданған хатында «Адам-Құдай поэмасы» кітабына қатысты кардинал Джозеф Ратцингер (сол кезде Конгрегация префекті, кейіннен Папа Бенедикт XVI болған) Конгрегациятың 1966 жылғы хабарламасына былай сілтеме жасады: «Индекс таратылғаннан кейін, кейбір адамдар бұл еңбекті басып шығару мен таратуға рұқсат етілген деп ойлаған кезде, L'Osservatore Romano (15 маусым 1966) қайтадан еске салды, Acta Apostolicae Sedis (1966) жариялағандай, Индекс таратылғанына қарамастан, оның моральдық күші сақталады. Жіңішке айыптауларсыз тыйым салынған еңбекті тарату және ұсыну туралы шешім қайта қарастырылуы мүмкін, бірақ мұндай жариялым қарапайым сенушілер арасында келтіретін зиянды бейтараптандыратын терең өзгерістерден кейін ғана».

Сот шешімдерін өзгерту

"Index Librorum Prohibitorum" кітабының мазмұны ғасырлар бойы өшіріліп, жаңа қосымшалар енгізілді. Антонио Росмини Сербатидің еңбектері 1849 жылы тізімге қосылған, бірақ 1855 жылы алынып тасталды, ал Папа Иоанн Павел II Росминидің шығармаларын "сенім деректерімен толығу арқылы дамыған философиялық ізденіс процесінің" маңызды мысалы ретінде атады. 1758 жылғы тізімнің нұсқасы гелиоцентризмді факт ретінде дәлелдеген еңбектерге қойылған жалпы тыйымды жойды. Тізімнің алғашқы нұсқаларындағы кейбір ғылыми теориялар католик университеттерінде ұзақ жылдар бойы оқытылып келеді. Мысалы, гелиоцентризмді қолдайтын кітаптарға қойылған жалпы тыйым 1758 жылы тізімнен алынып тасталды, бірақ екі францискандық математик Исаак Ньютонның "Философиялық принциптері" (1687) еңбегін 1742 жылы түсіндірмелермен және алғы сөзбен бірге жариялады, онда бұл еңбек гелиоцентризмді қабылдайды және онысыз түсіндіру мүмкін емес екені айтылды.

Тізімделген шығармалар мен авторлар

1663 жылы Рене Декарт Индекске енді. Индекске кірген маңызды тұлғалар: Симон де Бовуар, Николас Малебранш, Жан-Поль Сартр, Мишель де Монтень, Вольтер, Денис Дидро, Виктор Гюго, Жан Жак Руссо, Андре Жид, Никос Казанцакис, Эммануэль Сведенборг, Барух Спиноза, Дезидерий Эразм, Иммануил Кант, Дэвид Юм, Рене Декарт, Фрэнсис Бэкон, Томас Браун, Джон Мильтон, Джон Локк, Никола Коперник, Никколо Макиавелли, Галилео Галилей, Блез Паскаль және Гюго Гроций. Тізімге алғаш рет әйел кіргізілген 1569 жыл, ол Магдалена Хаймайрус болды, оның балалар кітабы Die sontegliche Episteln über das gantze Jar in gesangsweis gestellt (Жыл бойына арналған жексенбілік хаттар, әндер түрінде) үшін тізімге енгізілді. Басқа әйелдердің арасында Анн Аскеу, Олимпия Фулвия Мората, Мюнстербергтік Урсула (1491–1534), Вероника Франко және Паола Антония Негри (1508–1555) бар. Көптеген адамдардың қате пікіріне қарамастан, Чарльз Дарвиннің еңбектері ешқашан тізімге енген жоқ. Көп жағдайда автордың opera omnia (толық шығармалары) тыйым салынды. Дегенмен, Индексте біреудің opera omnia-сына тыйым салу, дінге қатысы жоқ және Индекс ережелерімен тыйым салынбаған шығармаларын да жоққа шығармайтыны айтылған. Бұл түсіндірме 1929 жылғы басылымнан алынып тасталды, ал 1940 жылы ресми түрде opera omnia автордың барлық шығармаларын қамтиды деп түсіндірілді. Кардинал Оттавиани 1966 жылдың сәуір айында заманауи әдебиет тым көп екенін және Иман туралы доктрина жөніндегі қасиетті конгрегация оны қадағалай алмайтынын мәлімдеді.