Кіріспе

Гүлді өсімдіктің түрі Раффлезия арнольди, өлік гүлі немесе алып падма, Раффлезия туысына жататын гүлді өсімдіктің түрі. Ол жер бетіндегі ең ірі жеке гүлді өндіруімен белгілі. Оның күшті және жағымсыз иісі шіріген етке ұқсас. Бұл өсімдік Суматра және Борнео жаңбырлы ормандарында өседі. Титан аруы (Amorphophallus titanum) және талипот пальмасы (Corypha umbraculifera) сияқты гүлдену мүшелері ірірек болған басқа өсімдіктер де бар, бірақ олар техникалық тұрғыдан көптеген гүлдердің жиынтығы болып табылады. Раффлезия арнольди – Индонезияның үш ұлттық гүлінің бірі, ал қалған екеуі – ақ жасмин (Jasminum sambac) және ай орхидеясы (Phalaenopsis amabilis). Ол 1993 жылғы №4 Президент жарлығымен ресми түрде ұлттық «сирек гүл» ретінде танылды.

Таксономия

Раффлезияны алғаш рет француз зерттеушісі Луи Огюст Дешамп тапты. Ол Азия мен Тынық мұхитына француз ғылыми экспедициясының мүшесі болды және үш жыл бойы Индонезияның Ява аралында голландтардың тұтқынында болды. 1797 жылы ол мұнда бір данасын жинады, бұл қазір R. patma деп белгілі. 1798 жылы қайтып келе жатқанда, оның кемесі Франциямен соғысқан британдықтар тарапынан басып алынды, нәтижесінде барлық қағаздары мен жазбалары тәркіленді. Джозеф Бэнкс ұрланған құжаттарды қайтаруға тырысты, бірақ бұл бекер болды: олар жоғалып, 1860 жылдары сатылымға шықты, Британдық табиғи тарих мұражайына жеткізілді, бірақ ол жерде де қайтадан жоғалып кетті. Олар 1954 жылға дейін жарық көрген жоқ, сол кезде мұражайда қайта табылды. Күтпегендей, оның жазбалары мен суреттері ол британдықтардан бұрын осы өсімдіктерді тауып зерттегенін көрсетеді. Британдықтар Дешамптың жазбаларын қасақана жасырып, өзіне "ашылудың" даңқы тиесін алғысы келген болуы мүмкін. Арнольд ашылудан кейін көп ұзамай қызбаға шалдығып қайтыс болды, сақталған материалдар Бэнкске жіберілді. Бэнкс материалдарды Пандам Гаданг ауданындағы ('кекаматан') берді, онда бұл өсімдік Минангкабау тілінде сендаван бирианг деп аталады.

Сипаттама

Раффлезия тамырлы өсімдік болғанымен, оған көзге көрінетін жапырақтары, сабақтары немесе тіпті тамырлары жоқ және хлорофилл де жоқ. Ол Tetrastigma туысына жататын жүзімдерде толық паразит ретінде тіршілік етеді. Саңырауқұлақтар сияқты, жекелеген өсімдіктер толығымен қоршаған жасушалардың ішінде орналасқан, олармен тығыз байланыста болып, су мен қоректік заттарды алатын жіп тәрізді тіндердің массасы ретінде өседі. Оны тек өсімдік көбейген кезде ғана көруге болады; Раффлезияның өсімдікке ұқсас бөлігі – гүлдері ғана, бірақ олар да ерекше, өйткені өте үлкенге жетеді, қызғылт қоңыр түсті болады және шіріген ет иісімен ерекшеленеді. Раффлезия арнольди гүлдерінің диаметрі шамамен 1 метрге жетеді. Бұл гүлдер көбінесе 30 см-дей болатын, капустаға ұқсас, қызыл қоңыр немесе қара қоңыр бүршіктерден шығады, бірақ ең ірісі (және ең үлкен гүл бүршігі) 1956 жылдың мамыр айында Суматрадағы Саго тауында табылған және 100 см диаметрге ие болған. Индонезиялық зерттеушілер мұндай бүршікті көбінесе "бұлақ" (knop) деп атайды. Бұл өсімдік Малайзия мен Индонезияның жаңбырлы ормандарында өседі.

Тіршілік ету ортасы

Раффлезия арнольди екінші және бірінші дәрежелі жаңбырлы ормандарда кездеседі. R. arnoldii-дің жалғыз қожайын өсімдігі – Батыс Суматрадағы Tetrastigma leucostaphylum. Tetrastigma өсімдіктерінің өзі бір түрлі паразиттер болып табылады, жарыққа жету үшін айналасындағы өсімдіктердің күшін және тік өсуін пайдаланады. Қожайын өсімдіктердің қожайын өсімдіктері – Tetrastigma жарыққа көтерілу үшін пайдаланатын ағаштар, түрлерінің саны салыстырмалы түрде шектеулі, бірақ олар әдетте жүзімнің ең жақын ағаштары болып табылады. Жасы кезінде, кем дегенде Батыс Суматрада зерттелген аймақтардағы алғашқы орман аумақтарында, жүзім бұталары Laportea stimulans және Coffea canephora бұталарының жас ағаштары мен бұталарына өрмелеп өседі. Субканопийде Campnosperma туысының бір түрі ең маңыздысы болып табылады, ал жүзім бұтасы өсетін жалғыз ірі ағаш – Laportea stimulans. Tetrastigma көбінесе қожайынды субканопий деңгейінде толығымен орап алып, жарықты соншалық деңгейде кемітеді, орман төбесінің астындағы орман топырағы мүлдем қараңғы болады – бұл, көрінеді, Rafflesia arnoldii-ге ұнайды, өйткені көптеген түйіндер орманның ең қараңғы жерлерінде табылады. Rafflesia arnoldii-мен ең көп байланысты өсімдік – шағын ағаш Coffea canephora (жақсы белгілі робуста кофесі), ол шын мәнінде бұл аймаққа түпкілікті емес, Африкадан әкелінген. Ол 100%-дан астам Маңыздылық Индексі (МІ) көрсеткішімен төменгі өскен жердің көп бөлігін жабады, сонымен қатар 52,74% МІ көрсеткішімен субканопидің негізгі құрауышы болып табылады. Бұл аймақтардағы басымды биік ағаш – Toona sureni, оның шатырының МІ көрсеткіші 4,97%-қа тең. Rafflesia көбейуге дайын болған кезде, оның тамырының немесе сабағының сыртында кішкентай бүршік пайда болады және бір жыл бойы дамиды. Кейіннен, капуста сияқты басы ашылып, гүлді көрсетеді. Гүлдің ішіндегі тікенекті дискіге аталық немесе аналық тозаңдықтар бекітіледі. Ширу процесіндегі еттің жағымсыз иісі шыбындар мен қоңыздарды тартады. Сәтті тозаңдану үшін шыбындар және/немесе қоңыздар еркек және әйел өсімдіктерге осы ретпен келуі керек. Өндірілетін жемістер – көптеген ұсақ тұқымдарға толы дөңгелек жидектер. Drosophila colorata, Chrysomya megacephala және Sarcophaga haemorrhoidalis шыбындары кеш гүлдерге келеді. Euprenolepis туысына жататын қара құмырсқалар дамитын гүл бүршіктерімен қоректенеді, мүмкін оларды өлтіреді.

Қорғау

Ол IUCN Қызыл тізіміне бағаланбаған, бірақ Rafflesia arnoldii-нің сақталу статусы антропогендік және биологиялық факторларға байланысты алаңдау тудырады. Төмендеуге ықпал ететін антропогендік факторларға, ең алдымен, орманды жою және жинау кіреді; ал биологиялық факторларға өсімдіктің екі жынысты болуы, шектеулі популяциясы және жыныс арақатынасының бұрыс болуы (көптеген гүлдері еркек гүлдер) жатады. Дегенмен, экотуризм түрге басты қауіп деп есептеледі. Туристер үнемі баратын жерлерде жыл сайын түзілетін гүл бүршіктерінің саны азайған.