Кіріспе

Статикалық кескіннің қозғалып жатқандай көрінетін оптикалық иллюзия, иллюзорлы қозғалыс деп аталады, сондай-ақ қозғалыс иллюзиясы немесе "көрінетін қозғалыс" деп те аталады. Бұл статикалық кескіннің өзара әрекеттесетін түстердің контрасты, нысандардың пішіндері және орналасуының танымдық әсерінен қозғалып жатқандай сезілуіне байланысты оптикалық иллюзия. Стробоскопиялық анимация эффектісі – иллюзорлы қозғалыстың ең көп кездесетін түрі және бейнелер кинодағыдай жылдам тізбекпен көрсетілгенде байқалады. Иллюзорлы қозғалыс тұжырымдамасы алғаш рет Аристотельмен сипатталған деген болжам бар.

Иллюзорлы қозғалыстың түрлері

Индекцияланған қозғалыс тұрақты нысанға қатысты фонды жылжыту арқылы жұмыс істейді. "Ұшқыш" және "Жоғары құпия" сияқты фильмдерде тұрақты реквизит қолданылып, фондық реквизиттерді жылжыту арқылы индукцияланған қозғалыс әсеріне қол жеткізіледі. Қозғалыс кейіннен туындайтын эффекті, қозғалатын стимулдарды ұзақ уақыт бойы қарағаннан кейін, тұрақты нысанға назар аударғанда пайда болады. Нысан қозғалатын стимулдардың бағытына қарама-қарсы бағытта қозғалған сияқты көрінеді.

Иллюзорлы қозғалысты қабылдау механикасы

Иллюзорлық қозғалыс бірнеше тәсілмен қозғалыс ретінде қабылданады. Біріншісі ретиналық бейне арқылы көрініс береді, онда қозғалыс ретиналық мозаика бойынша өтеді. Қабылданатын қозғалыс көздің орнының өзгеруі арқылы да пайда болуы мүмкін. Екі жағдайда да кейіннен туындайтын әсер болуы мүмкін. Перифериялық дрейф иллюзиясы – көздегі қабылданатын қозғалыстың тағы бір түрі. Роджер Б. Х. Тутелл және әріптестері функционалдық магніт-резонанстық томография (фМРТ) қолданып, иллюзорлық қозғалысты сезінгенде мидың белсенді болатын аймағын анықтауға қол жеткізді. Тутелл мен оның әріптестері қатысушыларға ішке және сыртқа қарай қозғалатын концентрлі шеңберлер жиынтығын көрсетті. Қатысушылар 40 секунд бойы қозғалатын стимулды көргеннен кейін қозғалысқа байланысты кейіннен туындайтын әсерді сезінді. Қатысушылар мидың MT аймағында белсенділіктің жоғарылауын көрсетті.

Оқиғалар

Аңшыл қозғалыс әр түрлі жағдайларда туындауы мүмкін. Стробоскопиялық бейнелер – бұл бірқатар тұрақты суреттердің жеткілікті жылдамдықпен тізбектеп көрсетілуі, нәтижесінде тұрақты суреттер үздіксіз қозғалысқа айналғандай сезіледі. Мұның мысалы – кинофильм. Оптикалық өнер (немесе Op art) – суретшілердің қарапайым ақ-қара үлгілерді қолданып, қозғалыстың айқын иллюзиясын жасауы, бұл оптикалық ағын деп аталады.

Стробоскопиялық әсерлер

Стробоскопиялық эффектілер үздіксіз айналу немесе басқа циклдік қозғалыс, қозғалыс периодына жақын үлгі алу жиілігінде, қысқа немесе жедел алынған үлгілер тізбегімен (толық көрініске қарағанда) бейнеленген кезде туындайтын алиасингтен пайда болады. Айналатын объектілер стробоскоп жарығының астында кері айналып, тоқтаған немесе айналып тұрғандай көрінеді. Симон Штампфер 1833 жылғы өзінің стробоскопиялық Шейбенге (әлдеқайда жақсы "фенекистископ" деп танылған) патенттік өтінішінде осы терминнің авторы ретінде, қозғалыс иллюзиясы қалай пайда болатынын түсіндірді: жарықтың байқаусыз, үнемі және өте қысқа үзілістері кезінде бір бейне, сәл өзгеше орналасқан ұқсас бейнемен ауыстырылады. Бета қозғалысы және фи құбылысы – бір-біріне жақын орналасқан әртүрлі нүктелердегі стимулдардың стробоскопиялық алмасуы арқылы туындайтын көрінетін қозғалыстың мысалдары. Бета қозғалысы салыстырмалы түрде төмен стробоскопиялық жиіліктердегі бейнелер арасындағы орналасу немесе пішіннің айырмашылығымен пайда болады және төменгі нейрондық өңдеуге қарағанда мидың интерпретациясына көбірек тәуелді. (Таза) фи құбылысы өте жоғары стробоскопиялық жиіліктерде пайда болады және ауыспалы бейнелер арасында немесе олардың айналасында "объектісіз" қозғалыс сияқты сезім тудырады. Екеуі де кинодағы қозғалыс иллюзиясын түсіндіру ретінде бұрыс қарастырылған. Дөңгелектердің кері айналуы тұрақты күндіз жарығында да болуы мүмкін. Көз әлемді тұрақты бейнелер тізбегімен қарастырады деп есептелді, сондықтан кері айналу – физиологиялық жеткіліксіз үлгі алудің салдары. Алайда, бұл идеяны жоққа шығару үшін қарапайым тәжірибе – айналмалы барабанның көрінетін кері айналуын, айнадағы бейнесімен бірдей қарау. Субъективті баяндамалар кері айналудың тек бір бейнеде ғана көрінетінін көрсетеді (екі бейнені бірдей қарағанда нақты немесе айнадағы бейнеде). Түсініктелмелік бәсекелестік осы эффектінің ықтимал себебі ретінде ұсынылған.

Оптика өнері

Оптика өнеріндегі көзге көрінетін қозғалыс, суреттегі қара және ақ бөліктер арасындағы нейрондық сигналдардың айырмашылығынан туындайды деп есептеледі. Ақ бөліктер "қосылу-өшу" сигналын тудырса, қара бөліктер "өшу-қосылу" сигналын тудырады. Яғни, бір уақытта қара және ақ бөліктер көрсетілгенде, сигналдың "қосылу" бөлігі уақыт бойынша бөлініп, қозғалыс сезгіштерін стимуляциялауы мүмкін. Тағы бір түсіндірме бойынша, көзге түсетін бейнелерден кейін қалатын іздер (afterimages) тор қабықта мөйре (moiré) құрады, оны анықтау қиын.

Танымал мәдениетте

Американдық неопсихеделикалық Animal Collective тобы 2009 жылы жүлде алған Merriweather Post Pavilion альбомының обложкасында көз ілдеулі қозғалыс эффектін пайдаланды. Китаока Акиёшидің «Айналатын жыландар» иллюзиясы – ең көп танылған көз ілдеулі қозғалыс эффектілерінің бірі.