Кіріспе

1990 жылдардағы экономикалық саясат, Аргентина песосын АҚШ долларына бекіту

Конвертибелдiк жоспар – Аргентина валюталық кеңесінің 1991 және 2002 жылдар аралығында Аргентина песосын АҚШ долларына бекіту арқылы жоғары инфляцияны жою және экономикалық өсуді ынталандыру мақсатындағы жоспары болды. Бұл жоспар бастапқыда үлкен табысқа жеткенімен, нәтижесінде сәтсіз аяқталды. Песо 2002 жылға дейін долларға бекітілген күйде болды.

Өмірбаян

1975-1990 жылдар аралығындағы кезеңнің басым бөлігінде Аргентинада жоғары инфляция (жылдық орташа есеппен 325%), жалпы ішкі өнімнің (ЖІӨ) нашар немесе теріс өсуі, ұлттық үкімет пен Орталық банкке деген сенімнің төмендеуі және капитал инвестицияларының аз болуы байқалды. 1970 жылдардың басынан бері болған сегіз валюталық дағдарыстан кейін инфляция 1989 жылы 5,000%-ға жетті. ЖІӨ 1980 жылғы көрсеткіштен 10% төмендеді, ал жан басына шаққандағы ЖІӨ 20%-дан астамға төмендеді. Тұрақты инвестициялар жартысынан астамға азайды және 1989 жылы жылдық тозуды, әсіресе өнеркәсіп секторында, жаба алмады. Әлеуметтік көрсеткіштер нашарлады: нақты жалақы 1974 жылғы ең жоғары деңгейінің шамамен жартысына дейін төмендеді, ал кедейлік деңгейі 1980 жылы 27%-дан 1989 жылы 47%-ға дейін өсті. Осы ұзақ мерзімді жоғары инфляцияның басты себебі – үкіметтердің үлкен бюджет тапшылығын қаржыландыру үшін ақша массасының тым тез өсуі болды. Салық төлеуден жалтарғандардың көбеюі және мемлекеттік кәсіпорындардың зиянға ұшырауы салдарынан 1983 жылы жалпы мемлекеттік бюджет тапшылығы ЖІӨ-нің 10%-ын құрады. Президент Рауль Альфонсиннің үнемдеу шаралары 1985 жылы осы көрсеткішті 4%-ға төмендетті, бірақ 1989 жылғы дағдарыс тапшылықты 7,6%-ға дейін арттырды (мұны тек қарыздың пайыздық төлемдерін тоқтату арқылы қаржыландыруға болады). Аргентинаның үлкен инвестициялық тәуекелге байланысты әлемдік капитал нарықтарына қатысу мүмкіндігі болмағандықтан, бюджет тапшылығын ақшалай қаржыландырудың жалғыз жолы болды. Бұл үкімет бюджет тапшылығын жабу үшін инфляциялық салық жинады, бұл өсімді тежеді. Аргентина валютасының тұрақсыздығының тағы бір себебі – отандық қаржы институттарының нашарлығы еді. Аргентинаның 1990 жылғы банк дағдарысы осы мәселені көрсетті, себебі Орталық банк өтімділік дағдарысын жеңу үшін коммерциялық банктердің депозиттерін BONEX жоспары арқылы тәркіледі, белгілі бір мерзімдік салымдарды BONEX облигацияларына айырбастады. Ішкі несие беру шектеулі болды және тек мемлекеттік секторға ғана қолжетімді болды: жеке сектор қарыз алушыларының үлесі 17 миллиард АҚШ долларын (жалпы соманың 45%) құрады, ал 1989 жылғы дағдарыс кезінде бұл көрсеткіш 7 миллиард АҚШ долларына дейін төмендеді. Сәйкесінше, елдің ақша ұсынысы (M2) шамамен бірдей көрсеткіштермен төмендеді, ал аргентиналық бай азаматтар шетелде 50 миллиард АҚШ долларынан астам ақша сақтады. Валюталық дағдарысты одан әрі күшейткен сыртқы факторлар да болды, мысалы, пайыздық мөлшерлемелердің өзгеруі. Мысалы, 1980 жылдардың басында АҚШ өз институттары үшін қатаң ақша-кредит саясатын енгізді, бұл банктерге жоғары резервтік талаптарды сақтауды талап еткендіктен, қарыз алуды қымбаттатты. Аргентинаның Орталық банкінің әлемдік қаржылық өзгерістерге қатысты қатаң немесе жазалаушылық жауаптары көбінесе Аргентина экономикасының ауыртпалығын арттырды. Әсіресе зиянды үнемдеу саясаты – Орталық банк Циркуляры 1050 болды. 1980 жылы қабылданған бұл құжат ай сайынғы төлемдерді Аргентинадағы АҚШ долларының құнына байланыстырды, ол 1981 жылдың басынан 1982 жылдың шілдесіне дейін он еседен астам өсті, осы кезде жаңа Орталық банк президенті Доминго Кавалло үстеме төлемді жойды (сол кезде коммерциялық банктер өздерінің несие портфелінің 5% -ын ай сайын есептен шығарып тастады). Бұл оқиға 1980 жылдардың соңына дейін жергілікті несие нарықтарының сенімін жойды және сол жылдары Аргентинадағы жағымсыз экономикалық ахуалға тікелей әсер етті. Карлос Менем билікке алты ай ертерек келді. Оның инфляцияны тұрақтандыруға жасаған алғашқы әрекеттері сәтсіз аяқталды, нәтижесінде австрал валютасының құны одан әрі төмендеді және Орталық банк шетел валютасының қоры күрт азайды. 1991 жылдың сәуірінде Менем елдің саясатын Вашингтон консенсусы идеяларына сәйкес, кейіннен экономикалық неолиберализм деп аталатын нәрсеге қайта бағыттады. Бұл жүйе шетелдік инвестицияларды ынталандырған және елдің бюджет тапшылығын қаржыландыру үшін ақшалай қаражат құюға мүмкіндік берген ірі жекешелендіру және еңбек заңнамасын либерализациялау бағдарламасын қамтыды. Алайда, жаңа жүйенің негізгі бөлігі – Конвертируемость жүйесін енгізу болды. Сол кезде Аргентинада және шетелде инфляцияны қалай бақылауға және инвестиция мен өсуді ынталандыру үшін жергілікті валюталарға сенімді қалай арттыруға қатысты көп пікірталас болды. Кез келген үкіметке валюта бағамын басқарудың үш нұсқасы қолжетімді болды: еркін айналымдағы валюта бағамы, супер фиксті валюта бағамы (ағымдағы валюталық кеңесті қоса алғанда) немесе гибридтік жүйе (Мексика сияқты). Гибридтік жүйе валюта бағамын бақылаудың әртүрлі деңгейлерінен тұрды және 1990 жылдардың басында бірнеше валюталық дағдарыстардан алынған эмпирикалық деректер көрсеткендей, жоғары капитал еркіндігі бар әлемде жартылай бекітілген валюта бағамы өте тұрақсыз екені анықталды, өйткені ол нашар ақша-кредит саясаты бар елге тым көп дискрециялық билік беруге мүмкіндік берді. Нәтижесінде үкімет бекітілген немесе толығымен еркін айналымдағы валюта бағамын таңдауға тиіс болды. Валюта кеңесін енгізу алдында, песоны қай валютаға немесе валюталарға бекіту керек екені туралы көп пікірталас болды. Көптеген экономистердің пікірінше, песо Аргентинаның негізгі сауда серіктестерінің валюталарынан тұратын валюта тобына бекітілуі керек еді. Басқалар песоны АҚШ долларына бекіту керек екенін айтты, өйткені бұл түсінудің қарапайымдығын, ең жоғары қауіпсіздік деңгейін, халықаралық беделділікті және АҚШ-пен сауданың ұлғаю мүмкіндігін қамтамасыз етеді. Соңғы аргумент жеңіске жетті, бұл оң және теріс салдарға әкелді. Аргентинаның валюта кеңесі песо мен АҚШ доллары арасында 1:1 бекітілген паритетті белгіледі. Сондай-ақ, песоны АҚШ долларына толық түрде айырбастауға кепілдік берді. Үкімет паритетке жергілікті және халықаралық сенімді орнатуға және ақша-кредит және бюджет саясатын бақылау деңгейін шектеуге үміттенді. Валюта кеңесі режимі песоны тұрақтандыруға, шетелдік және жергілікті инвестицияларды ынталандыруға және тұрақты экономикалық өсуді қамтамасыз етуге бағытталған.

Валюталық кеңестің нәтижелері

Аргентина 1991 жылдың сәуірінде валюталық кеңесін енгізді. Оның басты жетістігі инфляцияны бақылау болды, ол 1989 жылы 3000%-дан 1994 жылы 3,4%-ға дейін төмендеді. Жүйенің тағы бір маңызды жетістігі – экономикалық өсімнің жаңаруы болды. Аргентинаның негізгі экспорты болып табылатын бастапқы өнімдердің әлемдік бағасының жоғары деңгейде болуының нәтижесінде, 1991 жылдан бастап 1995 жылғы «Текила әсеріне» дейін ЖІӨ жылдық 8% өсті. Мексикадағы дағдарыстан кейін де 1998 жылға дейін жылдық өсім 6% құрады. Халықаралық сауда да күрт өсті, бұл елдің ашықтығының артуын көрсетті. Импорт 1991 жылы 11,6 млрд АҚШ долларынан 2000 жылы 32,3 млрд АҚШ долларына дейін өсті. Сонымен қатар, экспорт та 1991 жылы 12,1 млрд АҚШ долларынан 2000 жылы 30,7 млрд АҚШ долларына дейін өсті. Осы үлкен жетістіктерге қарамастан, әлеуметтік мәселелерге кері әсер еткен факторлар жұмыссыздықтың өсуі, табыстың теңсіз бөлінуі және жалақының төмендеуі болды. 1991 жылы 6,1%-дан 2000 жылы 15%-ға дейін жұмыссыздық өсті, себебі тұрақты айырбас бағамы шетелдік баға бәсекелестігін күшейтті және жергілікті фирмаларды жұмыс күшін азайтатын және өнімділікті арттыратын жаңа технологияларға инвестиция жасауға мәжбүр етті. Табыс теңсіздігі артты: халықтың ең төменгі 20%-ының ұлттық табыстағы үлесі 1991 жылы 4,6%-дан 2000 жылы 4,1%-ға дейін азайды, ал халықтың ең жоғарғы 20%-ының үлесі 50,4%-дан 51,4%-ға дейін өсті. Бастапқыда кедейлік деңгейі гиперинфляцияның төмендеуіне байланысты азайды және 1993 жылы 17%-ға жетті (инфляциялық салықтың негізгі бөлігін төмен кірісті отбасылар көтерді), бірақ Мексика дағдарысынан кейін бұл үрдіс кері қайта бастады. Жалпы жалақы өскенімен, оның пайдасы барлық жұмысшыларға теңдей тимеді. Білікті және білікті емес жұмысшылар басшылық және кәсіби табыс топтарына қарағанда артта қалды. Мемлекеттік қарыз күрт өсті. Салықтарды көтеруге дайын немесе қабілетсіз болған үкімет, валюталық кеңес жүйесі ақша басып шығаруға мүмкіндік бермеді, сондықтан бюджет тапшылығын қаржыландырудың жалғыз қалған жолы капитал нарықтарында борыштық құралдар шығару болды. Мемлекеттік қарыз 1993 жылы ЖІӨ-нің 29,5%-ынан 1999 жылы 50,3%-ға дейін өсті. Бұл қарызтың көп бөлігі шетел валютасында болды, себебі ішкі жеке жинақтар төмен болды және бұрын мемлекеттік компанияларды жекешелендіруден түскен үлкен кіріске қарамастан осы жағдай сақталды. Мемлекеттік қарыздың өсуімен бірге қарызды өтеу коэффициенті де өсті, ол 1993 жылы экспорттың 22%-ынан 1999 жылы 35,2%-ға дейін өсті, бұл ағымдағы шоттағы тапшылықтың артуын күшейтті. Президент Менемнің бағдарламасына мемлекеттік компанияларды кең ауқымда жекешелендіру кірді. Алайда, тұрақты айырбас бағамының салдарынан жекешелендіру келісімдері бағаны көтерудің икемділігін АҚШ инфляциясы деңгейімен байланыстырды, ол көбінесе Аргентинадағыдан жоғары болды. Осылайша, коммуналдық қызметтердің салыстырмалы бағасы өсті және мемлекеттік мүлік жекешелендірілген компанияларға ауысты. Олар валюталық бақылау шектеулері болмағандықтан, осы пайданы шетелге шығарып, басқа жерге инвестициялай алды. Сыртқы шоктар Аргентинаның валюталық кеңесіне де әсер етті. Біріншісі – 1994-1995 жылдардағы Мексика дағдарысы, ол өтімділік тапшылығын туғызды, бұл пайыздық мөлшерлемені күрт жоғарылатты, өсімді тоқтатты және жұмыссыздықты күшейтті. Содан кейін 1997 жылғы Азия және 1998 жылғы Ресей қаржы дағдарыстары да экономикаға соққы берді, шетелдік инвесторлар өз активтерін қайда салғандарына көбірек алаңдады, Аргентина үшін қарыз алу құнын жоғары ұстады. 1999 жылғы Бразилия дағдарысы ең ауыр әсер еткен болуы мүмкін, себебі Бразилия Аргентинаның ең ірі сауда серіктесі болып табылады, және дағдарыс АҚШ долларының құнсынуымен және негізгі өнімдердің әлемдік бағасының төмендеуімен бірге жүрді. Аргентинаның әлемдік нарықтардағы бәсекеге қабілеттілігі песоның АҚШ долларына байланысты болуы және оның солтүстік сауда серіктесіндегі сұраныстың төмендеуі салдарынан күрт төмендеді. Нәтижесінде экономика тұрақтап, кейін қысқарды. Осы дағдарыстар мен 1990 жылдардың соңындағы АҚШ долларының күштілігі песоны АҚШ долларына емес, оның сауда үлгілеріне сәйкес келетін валюталар себетіне байланыстыру туралы шешімге назар аударды. Аргентина негізінен АҚШ долларын валютасы ретінде қолданбайтын елдермен (Еуропа және Бразилия) сауда жасаса, песо АҚШ долларына емес, Аргентинаның нақты экономикалық жағдайына сәйкес ауытқыды («үшінші валюта құбылысы»). Қысқасы, долларға байланыстыру песоның құнын әлемде жоғары бағалады, әсіресе әлсіз евро мен бразилиялық реалға қатысты, Аргентинаның бәсекеге қабілеттілігін төмендетіп, ағымдағы шоттағы тапшылықты күшейтті.

Қылқаламнан бас тарту

2001 жылдың екінші жартысында валюта тақтасына (currency board) қысым күшейді, бірақ одан шығудың анық жолы болмады. Елдің қарызының көп бөлігі АҚШ долларымен есептелгендіктен, Аргентинаның әлемдік капитал нарығындағы беделіне ұзақ мерзімді зиян келтіруді ескермегенде, бағаны тұрақтандырудан бас тарту қымбатқа түсер еді. Екінші жағынан, нарыққа валюта бағамын анықтауға рұқсат беру бәсекеге қабілеттілікті күрт жақсартады және ағымдағы шоттағы дефицитті жоюмен қатар, оны қаржыландыру үшін қарыз алу қажеттілігін де жояды. АҚШ доллары мен евродан құралған валюта корзинасына (себетіне) ауысу (бұл песоның тиімді және бақыланатын девальвациясына әкелер еді) және долларландыру (АҚШ долларын елдің жалғыз валютасы ретінде пайдалану) сияқты көптеген шешімдер қарастырылды. 2001 жылдың 3 желтоқсанында министр Доминго Кавалло 2002 жылдың 3 наурызына дейін банк шотынан айына 1000 песо/доллар көлемінде ақша алуды шектеді. Бұл халық арасында «Корралито» деп белгілі болды. «Корралитоның» салдары соншалықты жағымсыз болды, президент де ла Руа мен Кавалло отставкаға кетіп, алдымен Рамон Пуэрта, екі күннен кейін Родригес Саа президенттікке келді. Оның билікте болған аптасында Аргентина сыртқы қарызын төлеуді тоқтатты. 2002 жылдың қаңтарында жаңа президент Эдуардо Духальде өзінің қаржы министрі Хорхе Ремес Лениковке Конвертибильділік заңын жоюды және 1,4 песодан тұрақты, уақытша айырбас бағамын белгілеуді (29% девальвация) және доллармен есептелген барлық банк шоттарын песоға ауыстырып, облигацияларға ("Corralon") айналдыруды тапсырды. Көп ұзамай ол тірегінен толығымен бас тартып, песоның еркін жүзуіне мүмкіндік берді, нәтижесінде песоның құны күрт төмендеді және айлар ішінде АҚШ долларына қатысты құнының 75% -ын жоғалтып, 2003 жылға қарай 2,9 песодан тұрақталды. Песоның осы үлкен құнсыздануының себебі экономикалық дағдарыс немесе бағаның жоғарылауы емес, барлық шоттардың «песоға ауыстырылуы» болды. Аргентинадағы барлық шоттардың песоға ауыстырылуы нәтижесінде банктердегі 100 миллиард доллар 100 миллиард песоға айналды. Бұл долларға зор сұраныс тудырып, 5 ай ішінде бір доллар үшін 1,40 песодан 4 песоға дейін баға өзгерді.