Кіріспе
1945 жылы Қызыл Армияның Германия басып алған Чехословакияға шабуылы Прага операциясы (Пражская стратегическая наступательная операция) – Екінші дүниежүзілік соғыстың Еуропадағы соңғы маңызды әскери операциясы болды. Операция 1945 жылдың 6 мамырынан 11 мамырына дейін Шығыс майданында жүргізілді. Прага көтерілісімен бірге жүргізілген бұл операция 1945 жылы Чехословакияның азаттығына зор үлес қосты. Операция Еуропадағы Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы шайқастарының бірі болды және 8/9 мамырда нацистік Германияның толық капитуляциясынан кейін де жалғасты. Прага қаласы ақыры КСРО-ның Прага операциясы барысында азат етілді. Орталық армия тобының (Heeresgruppe Mitte) барлық неміс әскерлері және Остмарк армия тобының (бұрын Оңтүстік армия тобы деп аталған) көптеген әскерлері қаза тапты немесе тұтқындалды, ал капитуляциядан кейін одақтастардың қолына түсті.
The Prague offensive (Пражская стратегическая наступательная операция) was the last major military operation of World War II in Europe. The offensive was fought on the Eastern Front from 6 May to 11 May 1945. Fought concurrently with the Prague uprising, the offensive significantly helped the liberation of Czechoslovakia in 1945. The offensive was one of the last engagements of World War II in Europe and continued after Nazi Germany's unconditional capitulation on 8/9 May. The city of Prague was ultimately liberated by the USSR during the Prague offensive. All of the German troops of Army Group Centre (Heeresgruppe Mitte) and many of Army Group Ostmark (formerly known as Army Group South) were killed or captured, or fell into the hands of the Allies after the capitulation.
Саяси және әскери оқиғалар
1945 жылдың мамыр айының басында Германия Батыс Одақтастары мен Кеңес Одағының коалициясы тарапынан шешуші түрде жеңіліске ұшырады. Германияның астанасы Берлин, кең аумақты совет шабуылына тап болғаннан кейін капитуляцияның алдында тұрды. Германияның басым бөлігі басып алынған еді. Дегенмен, Германияның оңтүстік-шығысында, Австрия мен Чехословакияның бір бөлігінде Орталық армиялар тобының және Остмарк армиялар тобының қалдықтарынан құралған, ірі әрекеттегі неміс әскерлері әлі де болды. 1945 жылдың 2 мамырында Вермахт Бас штабының бастығы, генерал-оберберст Альфред Йодль, неміс күштеріне Ресейдің қолына түспеуді және Батыс Одақтастарымен жеке келіссөздер жүргізуді жеңілдетуді бұйырды. Неміс күштері тек Батыс майданында қарулы келісімге қол қойып, КСРО-ның 4-ші және 1-ші Украина майдандарына қарсы тұруды жалғастырды. Нацистердің режимі Чехословакияны және оған жақын аймақтарды Берлин құлаған жағдайдағы соңғы бекінісі деп есептеді. Сондықтан 1945 жылы олар аймақта көптеген қуатты әскери құрамаларды шоғырландырды, олардың ішінде 6-шы СС танк армиясының, 1-ші және 4-ші танк армияларының, сондай-ақ 7-ші, 8-ші және 17-ші біріккен армиялардың бөлімшелері болды. Йодль жергілікті нацистік режимге жаңа нацистік үкімет пен неміс жоғарғы бас қолбасшылығының кеңселері ретінде пайдаланылатын көптеген нығайтылған ғимараттарды дайындауды тапсырды. 1945 жылдың 30 сәуірінен 1 мамырына дейін СС-тің аға топ жетекшісі (Обергруппенфюрер) және полиция генералы Карл Герман Франк Прагадағы радио арқылы кез келген көтерілісті "қан теңізіне" батыратынын мәлімдеді. Франк сонымен қатар Вафен СС генералы болды. Прагадағы жағдай тұрақсыз болды. Франк бірнеше совет әскерінің Прагаға қарай жылғанын білді. Бірден ол азат болуға дайын тұрған қала халқымен бетпе-бет келді. Осы уақытта Ресей Азат ету армиясының екі дивизиясы Прага маңына жетті. КОНР 1-ші дивизиясы қаланың солтүстігінде орналасты, ал КОНР 2-ші дивизиясы қаланың оңтүстігінде бекінді. Ресми түрде немістермен одақтас болғанымен, КОНР күштерінің адалдығы олардың кездескен жағдайларына байланысты өзгеретінін көрсетті. Одақтас тарапынан Уинстон Черчилль де, Иосиф Сталин де Праганы ерекше маңызды жеңіс ретінде қарастырды, оны басып алу соғыстан кейінгі Чехословакияның саяси құрылымына елеулі әсер ете алатын еді. 1945 жылдың 1 мамырында, Берлин толық басып алынбастан бұрын, Сталин 1-Белоруссия майданына Берлин ауданындағы 1-Украина майданының күштерін босатуды бұйырды, осылайша олар Мулде өзені бойымен оңтүстікке қарай қайта топтасып, Прагаға қарай жол аша алатын еді. 2-ші Украина майданына да 2 мамырда оңтүстік-шығыстан Прагаға қарай жылжуға бұйрық берілді. Сталин Германия әскерлері батыста жеңіліске ұшырағанда, Чехословакияның батысында совет әскерін күшпен орналастыруға бейілді болды.
Жер бедері
Кеңес әскері басып өткен жерлер әртүрлі болғанмен, негізінен таулы және орманды аймақтарды құрады. 1-ші және 4-ші Украина майдандарының жорық бағыттары қатарлы жоталарға перпендикуляр бағытталса, 2-ші Украина майданы Прагаға дейін жететін, биіктігі төмен аймақтар арқылы оңайрақ жолмен жылжу мүмкіндігіне ие болды. Атап айтқанда, 1-ші Украина майданы Дрезден мен Баутценнің солтүстігінен Прагаға қарай жылжу үшін Рудные тауларын (Ore Mountains) кесіп өтуге мәжбүр болды. Басқа маңызды әскери кедергілер қалалық аймақтар еді, олардың ішіндегі ең ірілері – Дрезден мен Праганың өзі.
Қатысу
Совет және АҚШ әскерлері барлық жағынан қысым көрсеткенде, Орталық армия тобының орналасуы Богемия және Моравияның тарихи аймақтарын аралап жатқан жалқы есімді атқа ұқсады. Батыста 7-ші армия (бұрынғы G армия тобының бөлігі) АҚШ-тың 6-шы армия тобының операцияларымен шығысқа қарай ығыстырылды және Орталық армия тобының бағынышты құрамасына айналды. 7-ші армия Чехословакияның батысында солтүстік-оңтүстік бағытта орналасты. Бір танк дивизиясы және бір фольксгренадерлік дивизиядан басқа, 7-ші армияда тағы төрт «дивизия» болды, олардың екеуі шайқас топтары (Шульце және Бенике) деп аталды, ал қалған екеуі ұрысқа жұмылдырылған және әскери училищенің құрамы мен оқушыларымен толықтырылған қосалқы армия құралымдары болды. Праганың солтүстік-шығысында және Дрезден мен Баутценнің солтүстігінде 4-ші танк армиясы оңтүстік-шығысқа қарай майдан бойында қорғанысқа орналасты. 4-ші танк армиясында бес танк немесе механикаландырылған дивизия, сондай-ақ 13 басқа дивизия немесе шайқас тобы болды. Бұған қоса, 4-ші танк армиясы Баутцен шайқасында жеңіске жетіп, советтің 52-ші және поляк 2-ші армияларына зиян келтірді. 4-ші танк армиясының оң (шығыс) фланкінде 17-ші армия орналасты. 17-ші армияда 11 дивизия болды, оның ішінде бір танк және бір мотодивизия. Олар үш корпусты құрап, Бреслаудан 40 шақырымдай оңтүстік-шығысқа қарай және Острава маңында оңтүстік-шығысқа қарай орналасты. Осы жерден майдан оңтүстік-шығысқа қарай Оломоуцқа дейін созылып, онда 1-ші танк армиясы орналасты, оның ішінде Оломоуцты айналып шығысқа қарай созылған шығыршын болды. 1-ші танк армиясы алты танк немесе механикаландырылған дивизиядан және бес корпуста ұйымдастырылған 19 басқа дивизиядан тұрды, бес дивизия тікелей армия штабының бақылауында болды. Оңтүстік Моравиядағы армия тобының 8-ші армиясы Остмарк Австрияның оңтүстік-батысына қарай бағытталды, онда оның оң фланкі Венаның солтүстігінде және батысында 6-шы СС танк армиясымен қосылды. 8-ші армия танк дивизиясы мен мотодивизияны, сондай-ақ тағы алты дивизияны шақыра алады. Брно аймағында Германияның 1-ші танк және 8-ші армиясының бір бөлігіне қарсы тұрып, советтің 2-ші Украина майданында 37 атқыштар дивизиясы, алты атқыштар дивизиясы және төрт танк немесе механикаландырылған корпусы болды. 2-ші Украина майданы Прагаға қарай төменгі таулы жерлер арқылы солтүстік-батысқа қарай жылжуы күтілді және алға жылжуын 6-шы гвардиялық танк армиясымен бастайды. 2-ші Украина майданымен одақтас совет күштерінің құрамында 1-ші және 4-ші румын армиялары болды, барлығы 12 жаяу әскер дивизиясы және үш атқыштар дивизиясы. Негізінен 1-ші танк армиясымен бетпе-бет келген 4-ші Украина майданында 34 атқыштар дивизиясы және бір танк корпусы болды. 4-ші Украина майданы Оломоуцтың шағын қаласындағы және жоспарланған алға жылжу сызығын кесіп өтетін бірнеше төбелі жоталардағы кедергілерге тап болды. 2-ші Украина майданынан айырмашылығы, 4-ші майданға Оломоуцтан Прагаға тікелей және маңызды жол байланыстары болмады, бұл фактор оның жылдамдығын баяулатуға кепілді. 4-ші Украина майданындағы одақтас совет күштеріне Чехословакия армиясының төрт жаяу әскер және бір танк бригадасы кірді. Дрезден мен Гёрлицтен солтүстікке қарай Бреслау аймағына дейінгі үлкен доғада 1-ші Украина майданы 71 атқыштар дивизиясы мен үш атқыштар дивизиясын, сондай-ақ тоғыз танк және механикаландырылған корпусты санады. 1-ші Украина майданының күштерінің басым бөлігі Дрезденнің солтүстігіне Прагаға тікелей шабуыл үшін жиналды және 3-ші және 4-ші гвардиялық танк армияларын қамтыды. Бұл шабуылдың басты қарсыласы 4-ші танк армиясы болады. Шығыс жағынан бес қосалқы армия және поляк 2-ші армиясы сол (шығыс) қанатын құрады, оның алға жылжуы негізінен неміс 17-ші армиясына қысым көрсетті. Бірінші Украина майданының басты шабуылына Ore таулары, сондай-ақ Дрезден мен Баутценнің қалалық аймақтары қарсы тұрды. Соғыс соңында совет шабуылдарының басты бағыттары бір жағынан танк армиялары, екінші жағынан Жоғарғы Бас қолбасшылықтың резервтік артиллериялық дивизияларының (Ставка резерві) болуымен сипатталды. 1945 жылдың мамыр айында 1-ші Украина майданында алты артиллериялық дивизия және бір зымырандық дивизия (сондай-ақ бір поляк артиллериялық дивизиясы), 4-ші Украина майданында екі артиллериялық дивизия, ал 2-ші Украина майданында төрт артиллериялық дивизия және бір зымырандық дивизия болды. Неміс 7-ші армиясының батысында АҚШ-тың VIII корпусы (9-шы армия), V корпусы және XII корпусы (екеуі де 3-ші армия) болды. VIII корпус бір бронетранспорттық және үш жаяу әскер дивизиясын, ал V корпусы бір бронетранспорттық дивизиядан және екі жаяу әскер дивизиясынан тұрды. 3-ші армия штабының бақылауындағы қосымша жаяу әскер дивизиясы да V корпусының секторында болды, ал VE күнінен бұрын екінші бронетранспорттық дивизия V корпусына бағынышты болады. XII корпус екі бронетранспорттық және екі жаяу әскер дивизиясын басқарды. Неміс 7-ші армиясына қысым көрсеткенімен, бұл АҚШ армиясының корпустары Прагаға қарай жылжу жолына түспеді, бірақ олардың Богемияның батысында болуы неміс оккупациясына қарсы чех қарсыласын ынталандырып, Прага көтерілісіне ықпал етті. Кеңес Одағымен келісім бойынша, АҚШ күштері Лейпциг, Карловы Вары және Пльзень нүктелерінде жанасқан бейресми демаркациялық сызықтың шығысына қарай күшпен жылжу жолына түспеді. Берлиннің капитуляциясына жауап ретінде советтер Орталық армия тобына шабуыл жасайтынын білген соң, 5 мамырда фельдмаршал Шёрнер «Гүлдер операциясы» жоспарын жасады, онда Орталық армия тобының бөлімдері батысқа қарай шайқасқан түрде шегініп, АҚШ күштеріне, совет күштеріне қарағанда капитуляция жасауға мүмкіндік алады. Шёрнер шегіну сызықтарын (гүлдердің аттарымен аталады) көздеді және 4-ші танк армиясының 1-ші Украина майданына қарсы ұзақ уақытқа дейін тұруын қалады, соның арқасында армия тобының басқа армиялары батысқа қарай шегіне алады.
Прага көтерілісі
Сталиннің 1 мамырда үш майданға берген бұйрығы 7 мамырда шабуыл бастау керектігін талап етті. 4 мамырда маршал Конев өзінің әскер командирлеріне 1-ші Украина майданының үш бағыт бойынша шабуылға арналған егжей-тегжейлі бұйрық берді. Негізгі бағыт оң (батыс) қанатта үш біріккен қарулы әскер, екі танк әскері (3-ші және 4-ші гвардиялық танк әскерлері) және бес артиллериялық дивизиямен, Эльба және Влтава өзендерінің аңғарларын бойлай жүргізілуі тиіс еді. 28 және 52-армиялардың екінші бағыты Зитаудан Прагаға қарай, ал Польшаның 2-армиясының соңғы бағыты Дрезденге оңтүстік-шығыстан жол кесіп, шабуыл жасауды көздеді. Дрезденнің өзін негізгі шабуылдың бөлігі ретінде 5-ші гвардиялық армия басып алуға тиіс еді. Генерал Антоновқа АҚШ-тың Прагаға қарай ілгерілеуі мүмкін екенін айтқанда, генерал Эйзенхауэрге кеңестік тарап мұндайды қаламайтыны жеткізілді. 5 мамырда маршал Иван Коневпен болған кездесуде генерал Омар Брэдли де осындай ұсыныс жасады. Бірақ маршал Конев американдық командирдің ізгі ниетін бағалағанмен, Брэдлидің ұсынысы кеңестік және ағылшын-американдық күштер арасындағы келісілген шекараны бұзғандықтан, одан бас тартты; сондықтан Коневтің оны қабылдауға құқығы болмады. Конев сондай-ақ КСРО жергілікті неміс күштерін мүмкіндігінше тезірек жоятынын уәделеді. Осы кезде ресми әскери жоспардан тыс жағдайлар туды. 5 мамырға қарай АҚШ-тың V корпусының алдыңғы бөлімдері Пльзенге жетті, американдықтардың ілгерілеуі туралы хабар Прага тұрғындарына жетіп, қаланың чех азаматтарының неміс оккупациясына қарсы көтеріліс шешіміне ықпал етті. Прагадағы көтеріліс неміс оккупациялық күштерімен қақтығысқа түсті. Өте қиын жағдайда күрескен чехтер радиостанцияны басып алып, 5 мамырда чехтерді көтеріліске қосылуға шақырды, сондай-ақ орыс және ағылшын тілдерінде неміс бронетанкілік бөлімдерін тоқтату үшін әуе көмегін сұрады. Бұл жағдайлар Сталинді кеңестік шабуылды жеделдетуге итермеледі, және оны бір күн бұрын, 6 мамырда бастауға бұйрық берілді. Прагадағы жағдайды одан әрі ушықтырған, бірақ чехтерге пайдалы көмек көрсеткен Ресей Азат ету армиясының (РОА) 1-дивизиясы генерал Буняченко басшылығымен Прагаға кіріп, бұрынғы неміс одақтастарымен шайқасқа түсті. 7 мамырға қарай 1-дивизия әуежайды және радиостанцияны басып алды. Бірақ Чехия Ұлттық Кеңесі РОА-ны айыптады. Кеңес үкіметі РОА-ның барлық сарбаздарын сатқын деп жариялады, ал олардың мүшелері түрме лагерьлеріне қамауға алынды. 9 мамыр күні таңертең Прагаға алғашқы кеңес танктері келді, 10 мамырда қалаға 1-ші Чехословакия танк бригадасының алғашқы танктері жетті. 11 мамырға қарай әскерлер аймақты жасырын қалған неміс әскерлерінен тазартты.
Шайқас
Кеңес әскерлерінің шабуылы 6 мамырда басталды және 11 мамырда аяқталды.
6 мамыр
Коневтің 1-ші украин майданы Прага шабуылын 3-ші және 4-ші гвардиялық танк армияларымен, сондай-ақ 13-ші, 3-ші гвардиялық және 5-ші гвардиялық біріккен қарулы армияларының шабуылымен бастады. Осы бес армияның тобы Коневтің негізгі күші болып, Риеза маңынан оңтүстікке қарай жылжыды. Коневтің шабуылына қарсы Германияның 4-ші танк армиясының әскерлері тұрды. Шабуыл таңертең барлаумен басталды, одан кейін қысқа, бірақ қуатты артиллериялық оқ жаудырылды. 13-ші армия, 3-ші гвардиялық армия және екі танк армиясы (сондай-ақ тағы екі танк корпусы) түстен кейін оңтүстікке қарай шабуыл жасады, 13-ші армия мен 4-ші гвардиялық танк армиясы шамамен 23 шақырымға алға жылжыды. Кешке қарай 5-ші гвардиялық армия Дрезденді басып алу мақсатымен шабуылға қосылды. Бреслаудағы 40 000 неміс әскері екі айлық қоршаудан кейін Кеңес Одағының 6-армиясына тәслим болды. 6 мамырда 4-ші украин майданы батыстан шабуыл жасап, Оломоуц қаласын басып алуға ниеттенді. Оломоуц маңында Кеңес шабуылына қарсы Германияның 1-ші танк армиясы қорғанысқа тұрды. Батыс жағынан АҚШ-тың V және XII корпустары Чехословакияның батысына Германияның 7-ші армиясының қорғанысына қарсы шабуыл жасады. 16-шы бронетанкті дивизияның бөлімдері Пльзенді, ал 4-ші бронетанкті дивизияның жауынгерлік тобы Страконицеді басып алды. Барлығы екі корпус Чехословакияға жеті дивизиямен кірді. Солтүстікке қарай АҚШ-тың VIII корпусы АҚШ-тың 9-армиясына бағындырылды.
7 мамыр
1-ші Украина майданының негізгі шабуылын жалғастыра отырып, 3-ші гвардиялық армия әйгілі неміс фарфорының мекені – Мейсен қаласын басып алды. 13-ші армия мен 4-ші гвардиялық танк армиясы 45 шақырымға оңтүстікке жылжып, Рудные горының (Оре Mountains) солтүстік беткейіне жетті. 3-ші гвардиялық танк армиясы мен 5-ші гвардиялық армия Дрезденді басып алу үшін шайқас бастады. Дрезденге қарсы операцияны қолдау мақсатында Польшаның 2-ші армиясы оңтүстік-батыс бағытына жылжыды. Шығыс бағытта майданның екінші шабуылы күш алып, 28-ші және 52-ші армиялар оңтүстікке шабуыл жасады. 30 минуттық артиллериялық дайындықтан кейін, 7-ші гвардиялық армия мен 6-шы гвардиялық танк армиясы солтүстік-батысқа шабуылға шығып, 2-ші Украина майданының шабуылын ашты. Неміс 8-ші армиясының қорғанысын қиындата отырып, Кеңес әскерлерінің 9-шы гвардиялық армиясы мен 46-шы армиясы оның сол (оңтүстік) қанатына шабуылды күшейтті. Күн аясында майдан неміс шебіне 12 шақырымға дейін еніп, 25 шақырымдық енде алға жылжыды. 2-ші және 1-ші Украина майдандары арасында 4-ші Украина майданы Оломоуцке қарай жорық жүргізуді жалғастырды. Прагада неміс әскерлері көтерілістің маңызды орталықтарының бірі – Ескі қала алаңына жетті, бірақ кейін кері шегінді. Қала әкімшілігінің ғимараты ауыр зақымдарға ұшырағанмен, көтеріліс аяқталғанға дейін көтерілісшілердің бақылауында болды. Көтерілісшілер мен бейбіт азаматтарға жасалған қысым күшейді. 7 мамырда Йодль ШАЭФ штабында неміс әскерлерінің толық капитуляциясына қол қойды. Капитуляция 9 мамыр күні сағат 00:01-де күшіне енеді. Батыс Чехословакияда капитуляция туралы хабарды алғаннан кейін, АҚШ әскерлері шабуылдық операцияларын тоқтатып, қорғанысқа көшті. АҚШ-тың V корпусы капитуляция күні Карловы Вары қаласын басып алды.
8 мамыр
ОКВ Шёрнерден соңғы рет 2 мамырда хабар алған, ол батысқа қарай жорықтап, әскер тобын американдықтарға тапсыру ниетін білдірген. 8 мамырда ОКВ-дан келген неміс байланыс офицері полковник Вильгельм Майер Детринг американдықтардың күзетімен Шёрнерге жетті. Майер Детринг Шёрнерге Германияның ресми капитуляциясы Орталық армиялар тобының ірі күштермен кері шегінуіне мүмкіндік бермейтінін, неміс әскерлерінің батысқа қарай жылжуға және АҚШ күштеріне берілуге тырысуы керектігін айтты. Шёрнер мұндай мүмкіндікке күмәнданды. Қайтып келген соң Майер Детринг Шёрнердің операциялық командасына капитуляцияны бақылауға бұйрық бергенін, бірақ оның барлық жерде орындалатынына кепілдік бере алмайтынын хабарлады. Тағы 40 шақырымға жылдамдап, 1-ші Украина майданының басты күші Оре тауларында неміс қарсылығын бұзып, Прагаға 70-80 шақырымға жақындады. 4-ші гвардиялық танк армиясының ілгерілеуі Орталық армиялар тобының штабына жетіп, штаб қызметкерлерін тұтқындады немесе өлтірді, бірақ Шёрнерді тұтқындамады. Ол өз командасын тастап, Подборяныға қашып кетті, ол жерден келесі күні азаматтық киіммен Баварияға ұшты. Тоғыз күннен кейін оны Австрияда неміс әскерлері ұстап, американдықтарға тапсырды. 8 мамыр кешке қарай Дрезден 3-ші гвардиялық танк армиясы мен 5-ші гвардиялық армияның бақылауына көшті. Сол күні 4-ші Украина майданы немістерді Оломоуцтан ығыстырып шығарды. Кеңес әскерлері сол күні сағат 23:00-ге дейін майдандағы барлық неміс күштерінің қаруларын тастауын талап етті. Жауап келмеді. Штабы мен басшысы жоқ Орталық армиялар тобының құрамындағы әскерлер өздеріне қарайтын мәселелерді шешуге қалдырылды. Шёрнердің ұйымдасқан түрде кері шегіну жоспарларына қарамастан, Орталық армиялар тобының басым бөлігі Кеңес армиясының қолына түсті. Чех Ұлттық Кеңесі (ЧНР), көтерілісті қолдау үшін жеткілікті көмек болмағандықтан, Праганың кең ауқымдағы қирауынан қорқып, Германияның толық капитуляциясынан кейін неміс әскерлерінің атысты тоқтатып, Прагадан кетуі туралы немістермен келісімге келді. Бірақ кейбір SS бөлімдері Прагада чех көтерілісшілеріне шабуылдарын тоқтатпады. 1-ші КОНР дивизиясы ЧНР-мен байланысын үзгеннен кейін және кеңес әскерлерінен ешқандай жеңілдік күте алмайтынын түсінген соң, SS және басқа неміс әскерлерімен ыңғайлы одақ құрып, батысқа қарай жылжуды бастады. КОНР-дің 2-дивизиясы американдықтармен байланысқа шығып, батысқа қарай жорыққа шықты.
9 мамыр
8-9 мамыр түнінде 3-ші және 4-ші гвардиялық танк армияларының броньды бөлімшелері оңтүстікке қарай 80 шақырымға жуық жылжып, таңертең Прагаға енді. Бронетанктік алғы шептерге 13-ші армия мен 3-ші гвардиялық армияның бөлімдері де ілесіп келді. Чех халқының көмегімен Прага сағат 10:00 шамасында неміс әскерлерінен азат етілді. Бұл соғыстағы "ең оңай жеңіс" деп аталған шайқаста Қызыл Армиядан он адам қаза тапты. Дегенмен, Прагада және оның маңындағы неміс әскерлері батысқа қашуға тырысты, бірақ кеңес колонналары, чех партизандары және наразы чех халқы АҚШ шебіне жетуді өте қиын етіп берді. Күннің соңында (түн ортасынан кейін) 4-ші және 2-ші Украина майдандарының бөлімшелері, соның ішінде Чехословакия армиясының бронетанктік бригадасы да Прагаға жетті. Басқа майдандардың келуі Орталық топтың көп бөлігін Праганың шығысы, солтүстік-шығысы және оңтүстігіндегі қамалға тығылып, бөліп тастады.
10-11 мамыр
Совет әскерлері Прагада және Богемияның батыс және оңтүстік бөліктеріне ілгері жылжып, шабуылдың советтік әскери мақсаттарына қол жеткізді. Прага азат етілгеннен кейінгі екі күн ішінде «Орталық» армия тобының негізгі бөлігі совет әскерлеріне тұтқынға алынды, ал 1-ші және 2-ші Украиналық фронттарының бөлімдері АҚШ күштерімен бірге Хемниц – Карловы Вары – Пльзен демаркациялық сызығына қарай жылжыды. Жергілікті тұрғындардың немесе совет әскерлерінің тарапынан күтілетін жазадан қорқып, «Орталық» армия тобының қалдық құрамалары 10/11 мамырға дейін, ал кейбір шағын бөлімшелері 1945 жылдың мамыр айына дейін қарсылық көрсетуді жалғастырды. 2-ші Украиналық фронттың сол жақ фланкі Ческе-Будеёвице және Писек аймақтарында АҚШ-тың 3-ші армиясымен (Джордж Паттон) кездесті. Кейіннен 1-ші және 2-ші Украиналық фронттары американдықтармен Карловы Вары және Клатовы аймақтарында кездесті. Осы бөлімдердің қозғалысымен Прага шабуылы Еуропадағы Жеңіс күнінен үш күн кейін аяқталды. Прагадан қашып бара жатқан неміс сарбаздары, этникалық неміс азаматтары және чех ынтымақтастары алға жылжыған совет әскерлерінен күтпеген жерден тап болды және толығымен жеңіліске ұшырады. Чех партизандары қашып бара жатқан неміс әскерлеріне қарсы олардың ниеттеріне немесе ұлтына қарамастан, жауыздық көрсетті, 1945 жылдың мамырында қаруларын тастаған СС-тің 20-шы «Ваффен-Гренадерлер» дивизиясының (1-ші эстондық) ардагерлері бұл оқиғаны «Чехия тозағы» деп еске алды. Соңғы оқтар Прибрам қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 4 шақырым жерде орналасқан Сливице елді мекенінің жанында атылды.
Әскери және саяси мән-жайлар
Прага шабуылы Орталық әскерлер тобы мен Остмарк әскерлер тобының бір бөлігін талқандады. Бұл әскерлер тобы Германияның соңғы ірі, толыққанды әскери құралымдары еді, ал шабуылдан кейін аман қалған неміс сарбаздарының барлығы соғыс тұтқынына айналды немесе қашқынға шықты. Кеңес Одағы тұтқындаған неміс тұтқындарының саны шамамен 900 000-ға жетті, ал кем дегенде он мыңдаған Остік державалардың әскерлері Чехословакия мен Австрияның батысындағы АҚШ күштеріне берілді, бірақ олардың бір бөлігі кейіннен Кеңес Одағына тапсырылды. Чехословакия 1938 жылдың соңынан бері алғаш рет неміс оккупациясынан азат болды. Дегенмен, елдің соғысқа дейінгі шекаралары толығымен қайта орнатылмады, себебі Кеңес Одағы 1945 жылдың шілдесінде Карпат Рутениясын КСРО-ға өткізді. Батыс Чехословакияны әскери күштердің шекарасы – бір жағынан Кеңес әскері, екінші жағынан АҚШ әскері бөліп тұрды. 1945 жылдың соңына дейін екі әскер де Чехословакиядан шығып кеткенімен, Сталин Чехословакиядағы неміс күштері капитуляциялаған кезде кеңестік әскери қатысуды қамтамасыз ету мақсатына қол жеткізді. Соғыстан кейінгі Чехословакия армиясы мен үкіметінде коммунистік ықпал күшейді. Батыс Одағымен бірге шайқасқан чех сарбаздары шеттетіліп, ел 1948 жылы коммунистік төңкеріс арқылы Кеңес Одағының сателлит мемлекетіне айналуға мәжбүр болды.
Белгілі тұлғалардың бірден өлімі
Советтік шабуыл басталмас бұрын, 5 мамырда Эммануэль Моравец өзін-өзі өлтірді. "Чехиялық Квислинг" атымен танымал Моравец чехтер арасында сатқын ретінде жағымсыз танылған. 10 мамырда, бұрынғы чехословакиялық саясаткер және Судет немістерінің нацистік партиясының басшысы, СС Obergruppenführer und Reichstatthalter Конрад Хенлайн американдық тұтқындықta өзін-өзі өлтірді. 12 мамырда, Протектораттағы Waffen SS әскерлерінің командирі, СС Gruppenführer және Waffen SS генерал-лейтенанты граф Пюклер Бургаус капитуляцияға қол қойғаннан кейін өзін-өзі өлтірді. 14 мамырда, Богемия және Моравия протекторатының мемлекеттік президенті доктор Эмиль Хаха Прагада тұтқындалды. 1945 жылғы 26 маусымда түрмеде қайтыс болды.
Шабуылдың тарихын жазу
Екінші дүниежүзілік соғыстың кеңестік ресми тарихының 10-томы Прага операциясын негізінен әскери оқиға ретінде қарастырады, онда қатысқан негізгі әскери құралымдар, олардың шабуыл бағыттары және кейбір жағдайларда күндізгі ілгерілеу қарқыны көрсетіледі. Таңқаларлық емес, кеңестік тарих операцияны "Чехословакия халқының азаттығы" үшін кеңес, поляк, чех және румын сарбаздарының халықаралық күш-жігеріне байланысты жоғары бағалайды. Алайда, Сталиннің Чехословакияға қатысты саяси мақсаттары туралы ештеңе айтылмайды. 1945 жылдың 8-9 мамыр түндегі Прагаға жасалған соңғы шабуыл Прагадағы күресіп жатқан чех партизандық отрядарын құтқару үшін қажет болды деп сипатталады, ал авторлар соғысқа дейінгі чех армиясының бұрынғы офицерлерін Прагада немістермен шайқас кезінде баррикадаларды тастап кеткені үшін айыптаудан тартынбады. Операцияның қатысты әскери оқиға болғанын, және оның нәтижесінде 1945 жылдың 6-11 мамырында кеңес әскерлері мен олардың одақтастары 50 000-нан астам қаза тапқанын көрсетіп тұрады. 2008 жылы жарық көрген Германияның ресми соғыс тарихының 10/1 томы оқиғаға кеңестік көзқарасты сынап, Прага операциясындағы қазалардың үлесі Берлин операциясындағыдан әлдеқайда төмен екенін атап өтеді. Германияның ресми тарихы Сталиннің саяси мақсаттарына және оның Орталық топ армиясының АҚШ күштеріне берілуіне жол бермеу ниетіне назар аударады. Тиісті бөлім "Орталық топ армиясының соңы" деп аталса да, неміс ресми тарихы 1945 жылдың мамыр айындағы армия тобының жағдайын қысқаша ғана сипаттайды және оның орнына басқа тақырыптарды талқылайды. Орталық топ армиясының нақты капитуляциясы туралы ешқандай мәлімет жоқ. Операцияға қатысты немесе жалпы Чехословакиядағы соғыстың аяқталуына қатысты талқылайтын көптеген ресми емес тарихтар бар. Германия мен кеңестік ресми көзқарастардың арасында Джон Эриксонның "Берлинге жол" еңбегі операцияны егжей-тегжейлі талқылайды, сонымен қатар Сталиннің мақсаттары, Прага көтерілісі және Ресей азаттық армиясының рөлі туралы мәліметтер келтіреді. Эриксон бұл жұмысты соғыс кезінде кеңестік саясат пен әскери операциялар туралы теңдестірілген көзқарас ұсыну үшін жазды, сондықтан оның неміс күштерінің әрекеттерін сипаттауы сәйкесінше шектеулі.
Неміс тілі
Кеңес әскерлеріне тұтқынға түскен екі әскер тобының сарбаздарынан 860 000-ға жуық адам жоғалды. Кеңес тарапы операция барысында 9 500 қару мен миномет, 1 800 бронетехника және 1 100 ұшақтарды жаулап алғанын мәлімдеді.