Кіріспе

Қазіргі Литваның астанасы Вильнюс қаласы және оны қоршаған аймақ әртүрлі мемлекеттердің билігінде болған. Вильнюс облысы Литва мемлекетінің құрылуынан бастап, орта ғасырдың соңында 1795 жылы жойылғанға дейін, яғни бес ғасыр бойы Литва Ұлы Кенәзінің құрамында болды. Сол кезден бастап 1915 жылға дейін Ресей империясы бұл аймақты басып алды, содан кейін Германия империясы шапты. 1918 жылдан кейін және Литваның Тәуелсіздік соғыстары кезінде Вильнюс Литва Республикасы мен Екінші Польша Республикасы арасында даулы аймақ болды. Қала Желиговскийдің көтерілісі нәтижесінде Орталық Литва Республикасы тарапынан басып алынып, соғыстар аралық кезеңде Польшаның құрамына кірді. Дегенмен, Литва Вильнюсті өзінің астанасы деп санай берді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қала бірнеше рет қолдан-қолға өтті, ал неміс оккупациясы Литвадағы еврейлердің қырылуына әкелді. 1945 жылдан 1990 жылға дейін Вильнюс Литва Советтік Социалистік Республикасының астанасы болды. Кеңес Одағының тарауынан бері Вильнюс Литваның құрамында. Халық лингвистикалық және кейде діни белгілері бойынша жіктеледі. XIX ғасырдың соңында негізгі тілдер поляк, литва, белорус, идиш және орыс тілдері болды. Қалада католик және православие діндерінің өкілдері болды, ал қала тұрғындарының көп бөлігі еврейлерді құрады. "Литвалық" элемент азайып, "славян" элементінің үстемдігі артып келе жатқан байқалды. Халық санағының деректері 1897 жылдан бастап қолжетімді, бірақ аумақтық шекаралар мен этникалық жіктелу тұрақсыз болды. 1941-1944 жылдардағы Холокост салдарынан еврей халқының саны күрт азайды, содан кейін көптеген поляктар қаладан шығарылды, бірақ айналағы ауылдық жерлерде бұл процесс аз болды. Осыған байланысты, соңғы халық санағының мәліметтері Вильнюс қаласында литвалықтардың басым екенін, ал Вильнюс ауданында, қала сыртында поляктардың көпшілік құрайтынын көрсетеді.

Этникалық және ұлттық білімі

1 ғасырда литвалық тайпалар Литваның өзінде қоныстанды. Литваның шығыс және оңтүстік-шығысындағы литвалықтардың славяндануы 16 ғасырда басталды. 1554 жылы Вильнюсте литва, поляк және шіркеу славян тілдерінде сөйленгені жазылған. Литваның 1588 жылдан 1840 жылға дейін ресми түрде қолданылған Статуттары поляк ақсүйектеріне Литвада мүлік сатып алуға тыйым салды, сондықтан поляктардың Вильнюс аймағына жаппай көшіп келуі мүмкін болмады. Литва ақсүйектері мен буржуазиясы 17 және 18 ғасырларда біртіндеп поляк мәдениетіне сіңіп кетті. 19 ғасырдың соңына дейін Шығыс Литвадағы шаруалар литвалықтар болып келді. Бұл олардың полякшаланбаған тегімен расталады, ал Шығыс Литвадағы литвалықтардың көпшілігі 19 ғасырдың соңғы тоқсанында мектептер мен шіркеулер арқылы славяндандырылды. Полякшалаудың нәтижесінде Вильнюс аймағында Тутейскийлер қолданған аралас тіл пайда болды, ол "мова проста" деп аталды. Бұл поляк тілінің диалектісі деп танылмайды және поляк, литва және белорусь тілдерінен көптеген сөздерді қарыз алған. Польша профессоры Ян Отребскийдің 1931 жылы жариялаған мақаласына сәйкес, Вильнюс аймағындағы және жалпы солтүстік-шығыс аймақтарындағы поляк диалектілері – поляк мәдениетінің өте қызықты бір түрі, өйткені бұл диалект көбінесе белорусь тіліне ауысқан (көп жағдайда) немесе полякшаланған литвалықтар қоныстанған шетелдік аумақта дамыды. Отребский мұны дәлелдеу үшін Тутейский тіліндегі литва тілінен алынған сөздердің мысалдары келтірді. 2015 жылы поляк тіл білімі маманы pl, Польша ұлтын жариялаған аймақтың көптеген тұрғындары белорусь диалектісінде сөйлейтінін, оны mowa prosta ("қарапайым тіл") деп атайтынын мәлімдеді.

Польша-Литва одақтастығының бөліністерінен кейін

Көптеген бұрынғы Ұлы Литва княздығының жерлері 18 ғасырдың соңындағы бөлістер кезінде Ресей империясына қосылды. Бастапқыда бұл бұрынғы жерлер белгілі бір жергілікті тәуелсіздікке ие болды, жергілікті ақсүйектер бөлістерге дейін атқарған лауазымдарын сақтап қалды. Бірақ 1830–31 және 1863–64 жылдары Ресей империясына қарсы бірнеше сәтсіз көтерілістен кейін, Ресей билігі аймақ тұрғындарының қарқынды орыстандыру саясатын жүргізе бастады. Қараша көтерілісінің сәтсіз аяқталуынан кейін, бұрынғы Польша-Литва мемлекеттілігінің барлық белгілері (мысалы, Литваның үшінші жарғысы және Польша конгресі) орыс үлгілерімен алмастырылды – валюта мен өлшем бірліктерінен бастап жергілікті әкімшілік органдарына дейін. 1863–64 жылғы қаңтар көтерілісі жағдайды одан әрі ушықтырды, себебі Ресей билігі күштеп орыстандыру саясатын жалғастыруға шешім қабылдады. Жергілікті тұрғындарға жасалған кемсітулерге литва, польша, белорус және украин тілдерін қолдануға шектеулер мен тыйым салу кірді (Литвадағы баспасөз тыйымын қараңыз, Валуев айналымын қараңыз). Алайда, бұл Ресей империясының ішінде Вильно білім беру округінің польшалық патриоттық басшылығының поляктану күш-жігерін тоқтатпады. Осыған қарамастан, 19 ғасырға дейінгі мәдени және этникалық жағдай көбінесе сақталды. 19 ғасырға дейінгі ерікті поляктану процесінде литвалық ақсүйектердің көп бөлігі польша тілі мен мәдениетін қабылдады. Бұл сол кезде пайда болған буржуазияның және католик және униат дін қызметкерлерінің өкілдеріне де қатысты. Сонымен қатар, қоғамның төменгі топтары (әсіресе шаруалар) литвалықтар, поляктар, еврейлер, татарлар және русиндерден тұратын көпұлтты және көпмәдени қоспаны құрады, сондай-ақ Италиядан Шотландияға дейін және Төмен елдерден Германияға дейін Еуропаның әртүрлі өңірлерінен келген шағын, бірақ маңызды иммигранттар тобы болды. Ресей патшаларының билігі кезінде польша тілі Польша-Литва одағында болғандай, әдеттегі тіл болып қала берді. 17 ғасырдың ортасына қарай литвалық жоғарғы ақсүйектердің көп бөлігі поляктанды. Уақыт өте келе, бұрынғы Польша-Литва одағының ақсүйектері саяси тұрғыдан бірігіп, өздерін бір ортақ мемлекеттің азаматтары деп санауын бастады. Соғыс аралық Польшаның литвалық туған Йозеф Пилсудский осы құбылыстың мысалы болды.

Статистика

Төменде 1897 жылдан бастап Вильнюс қаласы мен оның аймағында өткізілген халық санақтарының тізімі келтірілген. Тізім толық емес. Деректер кейде толықсыз болуы мүмкін.

Лебедкиннің 1862 жылғы статистикасы

Михаил Лебедкин приходтың тұрғындарының тізімдерін пайдаланып, олардың ұлтын ана тіліне қарай анықтады. Лебедкин поляк тілінде сөйлейтін католиктерді поляктар деп есептеді, бірақ олардың ең көп үлесі Дисна (43,4%), Вильнюс (34,5%) және Вилейка (22,1%) аудандарында шоғырланған. Дегенмен, бұл аудандар этнографиялық Польшадан үзіліп жатыр және польшалық отарлау болмағандықтан, поляк тілінде сөйлейтін католиктердің поляктанған литвалықтар екендігін айтуға болады.

Қазіргі жағдай

Вильнюс қалалық аймағы – Шығыс Литвада халық тығыздығының азаймауына тап болған жалғыз аймақ. Вильнюс аймағының жергілікті ауыл тұрғындарының көп бөлігін поляктар құрайды. Дегенмен, аймақтағы поляктардың үлесі негізінен ауыл халқының табиғи азаюы және қала маңындағы елді мекендердің дамуы салдарынан төмендеп келеді – Вильнюстің шеткеріне көшіп келгендердің көпшілігі литвалықтар. Литвадағы әдеттегі польша тілі диалект ерекшеліктерін қамтиды және басқа тілдердің ықпалына түседі. Білімді поляктар стандартты польша тіліне жақын тілде сөйлейді.